Ο Τόμος Αυτοκεφαλίας της Ουκρανικής Εκκλησίας, εκτός από πολύ σημαντικό εκκλησιαστικό έγγραφο αποτελεί και εξαιρετικό δείγμα της βυζαντινής παράδοσης στην σύνταξη επίσημων εγγράφων.
Για την συγγραφή του χρησιμοποιήθηκαν υλικά και τεχνογνωσία που είχαν χαθεί για αιώνες και αναβίωσαν στο Άγιο Όρος. Ο ιερομόναχος Λουκάς από την Μονή Ξενοφώντος του Αγίου Όρους, ο οποίος συνέταξε τον Τόμο Αυτοκεφαλίας της Ουκρανικής Εκκλησίας, είναι αγιογράφος αλλά και ένας από τους κυριότερους αναβιωτές και φύλακες της αγιορείτικης παράδοσης αγιογραφίας.
Μίλησε στο Orthodoxtimes.com αμέσως μόλις επέστρεψε από τη Νέα Υόρκη, όπου συντονίζει την αγιογράφηση του ναού του Αγίου Νικολάου, στο σημείο Μηδέν.
Συνέντευξη στον Κώστα Ονισένκο
– Ποιές είναι οι τεχνικές ιδιαιτερότητες του Τόμου Αυτοκεφαλίας της Ουκρανικής Εκκλησίας;
Το υλικό πάνω στο οποίο γράφτηκε ο Τόμος είναι η περγαμηνή, όπως στα αυτοκρατορικά σιγίλλια. Πρόκειται για ειδικά επεξεργασμένο δέρμα ζώου. Αντίστοιχα, το κείμενο γράφτηκε με σινική μελάνη. Οι μινιατούρες έχουν ζωγραφιστεί με χρώματα αυγού. Ανέκαθεν όλα τα πατριαρχικά και αυτοκρατορικα σιγίλλια γράφονταν με ειδική καλλιγραφική γραφή, η οποία έχει ορισμένες ιδιαιτερότητες σε σχέση με την καλλιγραφία της εποχής και ασκούνταν από ειδικά εκπαιδευμένους τεχνίτες. Εγώ από καιρό είχα μελετήσει τέτοια έγγραφα, οπότε ήμουν ήδη εξοικειωμένος με αυτή την γραφή όταν ο Πατριάρχης έγραψε τον Τόμο. Χρειαστήκαμε λίγες ημέρες, μόλις τέσσερις για να ολοκληρώσουμε το έγγραφο. Περισσότερος χρόνος δόθηκε στην σύνταξη του κειμένου παρά τη δημιουργία του εγγράφου.
– Πως αποφασίσατε να ασχοληθείτε με την αγιογραφία και πως διδαχθήκατε αυτές τις παλιές βυζαντινές παραδώσεις της αγιογραφίας και της καλλιγραφίας;
Από παιδί επισκεπτόμουν την Ι.Μ. Ξενοφώντος. Καθώς ζωγράφιζα από μικρός, ο γέροντας Αλέξιος με παρότρυνε να ασχοληθώ με την αγιογραφία και ειδικότερα, με τα χρώματα της αγιογραφίας. Από 16 ετών ξεκίνησα να ασχολούμαι με την αγιογραφία οπότε όταν στα 21 ήρθα μόνιμα στο Άγιο Όρος, είχα κάποιες γνώσεις και μπορούσα να αναλάβω φορητές εικόνες. Εκείνη την περίοδο η βυζαντινή παράδοση στην αγιογραφία είχε εκλείψει από το Άγιο Όρος οπότε και εγώ και άλλοι αγιογράφοι προσπαθήσαμε την αναβιώσουμε (δεκαετίες 50, 60) και σαν τεχνοτροπία αλλά και τα υλικά που χρησιμοποιούνταν.
Μάθαινα από τους παλιούς πατέρες διάφορες ξεχασμένες συνταγές για τη δημιουργία χρωμάτων. Ακόμα, προσπάθησα να αξιοποιήσω όποια πληροφορία βρήκα μέσα από παλιά βιβλία αγιογραφίας. Έτσι έμαθα και χρησιμοποιώ ορισμένες τεχνικές κατασκευής χρωμάτων που έχουν ρίζες από την βυζαντινή αγιογραφία. Για να καταλάβετε, έβλεπα τις παλιές εικόνες και καταλάβαινα ότι η τεχνική χρυσού σε αυτές είναι πολύ διαφορετική από εκείνη που χρησιμοποιούσαν οι σύγχρονοι αγιογράφοι. Έψαξα και βρήκε τις παλιές συνταγές, έκανα πολλή εξάσκηση και χάλασα πολλές εικόνες μέχρι να μάθω να τοποθετώ σωστά τον χρυσό με τον βυζαντινό τρόπο.
– Ποιές είναι οι διαφορές της αγιορείτικης αγιογραφίας;
Πριν τη δεκαετία του ‘50 οι περισσότεροι αγιογράφοι στο Άγιο Όρος προτιμούσαν την νατουραλιστική τέχνη. Αυτό που λέμε ναζαρινή τέχνη. Ωστόσο η βυζαντινή τέχνη δεν ενδιαφέρεται να αποτυπώσει την ρεαλιστική πραγματικότητα αλλά το πνευματικό μήνυμα του κάθε γεγονότος. Δεν την ενδιαφέρουν οι νατουραλιστικοί χαρακτήρες. Την ενδιαφέρει να δει μέσα από αυτά τα αντικείμενα το πνευματικό υπόβαθρο.
Στο Άγιο Όρος δεσπόζει η παράδοση του μεγάλου αγιογράφου Μανουήλ Πανσέληνου (13ος – 14ος αιώνας), είναι το σημείο αναφοράς για τους σημερινούς αγιογράφους. Αυτό είναι και το δικό μου παράδειγμα. Έπειτα είναι και άλλοι μεγάλοι δάσκαλοι αυτής της παράδοσης όπως ο Διονύσιος ο εκ Φουρνά (1670 – 1744 ή 45) που έγραψε ένα βιβλίο αγιογραφίας και συγκεντρώνει σε αυτό ορισμένες τεχνικές, ο Θεοφάνης (Θεοφάνης ο Έλληνας 1340 περίπου – 1410) κ.ά.
– Σήμερα διδάσκεται η βυζαντινή αγιογραφία στο Άγιο Όρος; Εσείς μοιράζεστε τις γνώσεις σας;
Υπάρχει η σχολή της Αθωνιάδος που διδάσκει αγιογραφία. Εμείς δεχόμαστε κάποιους αγιογράφους απ’ έξω, είτε μοναχούς είτε λαϊκούς, οι οποίοι ζητούν να μάθουν ορισμένες τεχνικές μας. Κάθονται μερικές μέρες για να δουν ιδιαίτερα χαρακτηριστικά και κάποια μυστικά. Τα βλέπουν, μαθαίνουν και μετά τα εφαρμόζουν στη δουλειά τους.
– Είναι μεγάλο το ενδιαφέρον για αγορά βυζαντινών εικόνων που έχουν φιλοτεχνηθεί στο Άγιο Όρος;
Υπάρχει αρκετά μεγάλο ενδιαφέρον για μια εικόνα αγιογραφημένη στο Άγιο Όρος από τους πατέρες. Ωστόσο και εμείς, μην ξεχνάτε, είμαστε μοναχοί και έχουμε τα καθήκοντά μας. Τα πνευματικά μας καθήκοντα, την προσευχή, τα διακονήματα.
– Πείτε μου λίγα λόγια για το πρόσφατο ταξίδι σας στις ΗΠΑ
Είχε προηγηθεί συνεννόηση και συνεργασία με τον Αρχιεπίσκοπο Αμερικής Ελπιδοφόρο, προκειμένου να αγιογραφήσουμε τον Ιερό Ναό του Αγίου Νικολάου στο σημείο Μηδέν. Είχαμε ήδη ξεκινήσει τη δουλειά με τις φορητές εικόνες και τις τοιχογραφίες ωστόσο σταματήσαμε για ορισμένο διάστημα λόγω της πανδημίας. Τώρα μετέβην εκεί ο ίδιος προκειμένου να δω από κοντά τον χώρο και τις ανάγκες που έχει και ξαναρχίζουμε δουλειά. Μεγάλο μέρος της δουλειάς θα γίνει στο Άγιο Όρος. Εκτός από τις φορητές εικόνες και οι τοιχογραφίες θα γίνουν εν μέρει στο Άγιο Όρος, σε μουσαμάδες, και μετά θα μεταφερθούν στη Νέα Υόρκη όπου θα τοποθετηθούν στις τοιχογραφίες.
