Μέσα στους νάρθηκες των μοναστηριών ή σε κρυψώνες τους στεγάστηκε το Κρυφό Σχολειό. Δεν το μαρτυρεί μόνο η παράδοση του Έθνους, αλλά το επιβεβαιώνουν και οι χώροι, που μέχρι σήμερα σώζονται στις Μονές.
Άρα αυτό, που υποστηρίζουν κάποιοι ιστορικοί ότι το Κρυφό Σχολειό είναι καθαρός μύθος, δεν επαληθεύεται από τα απομεινάρια της ιστορίας.
Σε κρύπτη της Μονής Γηρομερίου Θεσπρωτίας, που υπάρχει μέχρι σήμερα και είναι επισκέψιμη, λειτουργούσε Κρυφό Σχολειό στα χρόνια της τουρκοκρατίας και μέχρι το 1913, οπότε ελευθερώθηκε η περιοχή.
Μια σχετικά πρόσφατη ανακάλυψη, ήλθε να αποδείξει ότι πράγματι, στα δύσκολα εκείνα χρόνια, κάποιοι έμαθαν γράμματα, ώστε να κατορθώσουν να διατηρήσουν ανάμεσα στους αλλοεθνείς και αλλοπίστους κατακτητές, τα βασικά στοιχεία της ταυτότητας, την ελληνική γλώσσα και τη χριστιανική πίστη.
Πρόκειται για μία ενθύμηση, δηλαδή μία ιδιόχειρη μαρτυρία, την οποία κατέγραψε σε μία παλαιά έντυπη «Παρακλητική» (εκκλησιαστικό λειτουργικό βιβλίο), ο ίδιος ο άνθρωπος που έζησε το γεγονός, και έχει ως εξής:
«1855 αυγούστου 8
ιωάνης του αντώνη παπά από χορίον γολά
ευρισκόμενος ης μαναστήριον μάθενα γράμματα
ης τον άγιον αρχιμαντρίτην κοσμάν
κε κάθισα εδό χρόνους… κε μεν οις βεβέοσιν».
Κρυφό Σχολειό Ιερά Μονή Γηρομερίου ιδιόχειρη μαρτυρία
Η μαρτυρία αυτή είναι εύγλωττη και καταλυτική. Με δυό λόγια ο Ιωάννης, ο γιος του Αντώνη Παππά, από το χωριό Γολά, λέει ότι για κάποια χρόνια έμεινε στο Μοναστήρι και μάθαινε γράμματα κοντά στον Ηγούμενο Κοσμά.
Αξίζει να επισημανθεί η τελευταία φράση του «και μένει εις βεβαίωσιν». Προφητικά, θα μπορούσε να πει κανείς, σαν να γνώριζε ο άνθρωπος εκείνος ότι στο μέλλον αυτή η διαδικασία θα γινόταν αντικείμενο αμφισβητήσεως, ως τμήμα της συνολικής προσφοράς της Εκκλησίας, αφήνει στους σημερινούς ανθρώπους την δική του εμπειρία, σαν βεβαίωση».
π. Ηλίας Μάκος
