Από τον ΑΠΟΣΤΟΛΟ ΣΠΥΡΟΥ*
Τα ιερά κειμήλια του Αγώνα έρχονται να αφηγηθούν μια ιστορία πίστης, θυσίας και ελευθερίας. Αντικείμενα που δεν αποτελούν απλώς μουσειακά εκθέματα, αλλά ζωντανές μαρτυρίες της Ελληνικής Επανάστασης του 1821, που φέρουν πάνω τους το αποτύπωμα ανθρώπων που αγωνίστηκαν «Για του Χριστού την Πίστη την Αγία και της Πατρίδος την Ελευθερία».
Το Ευαγγέλιο, πάνω στο οποίο ορκίστηκε ο Ιωάννης Καποδίστριας στην Αίγινα, το Άγιο Ποτήριο της Θείας Μεταλήψεως των Αγωνιστών και το Λάβαρο της Επανάστασης δεν είναι απλώς ιστορικά αντικείμενα, είναι φορείς μνήμης και συγκίνησης. Κάθε ένα από αυτά κουβαλά μια προσωπική στιγμή, έναν όρκο, μια προσευχή ή μια μάχη, φωτίζοντας τον αδιάρρηκτο δεσμό πίστης και αγώνα. Και όμως, τα κειμήλια αυτά δεν εξαντλούνται εδώ. Σε κάθε γωνιά της ελληνικής γης, σε μονές και ναούς, διασώζονται ακόμη αμέτρητες σιωπηλές μαρτυρίες πίστης και αγώνα, ανάμεσά τους το Ευαγγέλιο του Ησαΐα Επισκόπου Σαλώνων, το κομποσχοίνι του Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως Γρηγορίου Ε΄ και τα επιμανίκια του Παλαιών Πατρών Γερμανού. Θησαυροί ταπεινοί αλλά πολύτιμοι, που συνεχίζουν να υπενθυμίζουν ότι η ιστορία αυτού του τόπου γράφτηκε με προσευχή, θυσία και ακατάλυτη πίστη.
ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΗΜΑ
Ανάμεσα στα ιερά κειμήλια που διασώζουν τη μνήμη του Γένους, ξεχωρίζει ένας θησαυρός σιωπηλός αλλά συγκλονιστικός: ο Επιτάφιος της Παναγίας στο Αιτωλικό. Ενα έργο που δεν ανήκει απλώς στην τέχνη, αλλά στην ίδια την ψυχή της Ελληνικής Επανάστασης του 1821 και της μακραίωνης παράδοσης του Ελληνισμού. Κεντημένος, σύμφωνα με την παράδοση και τις ιστορικές μαρτυρίες, στο Βυζάντιο τον 12ο αιώνα, ο Επιτάφιος αυτός μοιάζει περισσότερο με θαύμα παρά με ανθρώπινο έργο. Η λεπτότητα του χρυσοκεντήματος, οι μεταξωτές αποχρώσεις που δίνουν την αίσθηση ζωγραφικής και όχι υφάσματος, η αρμονία των μορφών και των χρωμάτων, δημιουργούν ένα καλλιτέχνημα ανεκτίμητης αξίας. Στο κέντρο δεσπόζει ο Χριστός, γλυκύς και πράος, με έκφραση που συνδυάζει τη θλίψη του Πάθους με τη βεβαιότητα της Νίκης. Γύρω Του, η Παναγία, οι Μυροφόρες, ο Ιωσήφ, ο Νικόδημος και ο Ευαγγελιστής Ιωάννης συνθέτουν μια σκηνή βαθιάς οδύνης, που συγκλονίζει τον προσκυνητή. Η παράδοση θέλει το έργο αυτό να έχει κεντηθεί από τρεις παρθένες, οι οποίες, μόλις το ολοκλήρωσαν, άφησαν την τελευταία τους πνοή.
Η πορεία του μέσα στους αιώνες θυμίζει περιπέτεια πίστης. Από την Κωνσταντινούπολη και τα χρόνια των βυζαντινών αυτοκρατόρων, έως την εγκατάστασή του στο Αιτωλικό, ο Επιτάφιος συνδέθηκε με ιστορίες φυγής, διωγμών και εξουσίας. Επίσης, το 1826, μέσα στη δίνη του πολέμου και την καταστροφή που έφεραν οι δυνάμεις του Κιουταχή και του Ιμπραήμ Πασάς, ο ιερός Επιτάφιος βεβηλώθηκε: αφαιρέθηκε βίαια και χρησιμοποιήθηκε ως εξάρτημα ίππου. Η παράδοση αναφέρει πως ο ίδιος ο δράστης τιμωρήθηκε ακαριαία, πέφτοντας νεκρός. Το κειμήλιο χάθηκε για χρόνια, αλλά όχι για πάντα. Μετά την απελευθέρωση, με επιμονή, θυσίες και τη συνδρομή των πιστών, ο Επιτάφιος εντοπίστηκε στην Πρέβεζα και εξαγοράστηκε, επιστρέφοντας τελικά στον τόπο του.
ΜΕ ΤΟ ΙΧΝΟΣ ΜΙΑ ΣΦΑΙΡΑΣ ΧΑΡΑΓΜΕΝΟ ΜΕΧΡΙ ΣΗΜΕΡΑ
Ακόμη ένα σημαντικό κειμήλιο είναι το Λάβαρο της Επανάστασης. Φυλασσόμενο σήμερα στην Ιερά Μονή Αγίας Λαύρας, το κειμήλιο αυτό κουβαλά μια διαδρομή που ξεκινά πολύ πριν από την Ελληνική Επανάσταση του 1821. Ήδη από τα μέσα του 18ου αιώνα, το λάβαρο βρισκόταν στη Μονή, έχοντας μεταφερθεί από τον ιερομόναχο Νεόφυτο. Ήταν ένα ιερό σύμβολο που οι άνθρωποι διεκδίκησαν, προστάτευσαν και διέσωσαν με κάθε κόστος. Το ίδιο το έργο αποκαλύπτει τη βαθιά πνευματική του αξία. Στο κέντρο δεσπόζει η Κοίμηση της Θεοτόκου: η Παναγία αναπαύεται, ενώ ο Χριστός κρατά την ψυχή της, αποδοσμένη ως σπαργανωμένο βρέφος. Γύρω από τη σκηνή, άγιοι και άγγελοι δημιουργούν ένα σύμπαν ιερότητας και συγκίνησης. Και όμως, ακόμη και αυτό το ιερό κειμήλιο δεν έμεινε αλώβητο από τη θύελλα της ιστορίας. Το 1826, όταν οι δυνάμεις του Ιμπραήμ Πασάς πυρπόλησαν τη Μονή, το λάβαρο σώθηκε την τελευταία στιγμή από μοναχούς που το μετέφεραν μακριά, στο νησί Κάλαμο. Πάνω του, μέχρι σήμερα, παραμένει το ίχνος μιας σφαίρας.
Στο ίδιο πνεύμα συμβολισμού και ιστορικής συνέχειας εντάσσονται και τα τεκμήρια που συνδέονται με τον Ιωάννη Καποδίστρια. Ανάμεσά τους, ο δεσποτικός θρόνος και το Ευαγγέλιο της ορκωμοσίας του λειτουργούν ως σιωπηλοί φορείς μιας εποχής που επιδίωξε να ενώσει το παρελθόν με το μέλλον. Ο αυτόπτης μάρτυς Νικόλαος Κασομούλης, στα «Στρατιωτικά Ενθυμήματά» του, περιγράφει με ζωντάνια τη λαμπρή ημέρα της υποδοχής του Κυβερνήτη: «Η Αντικυβερνητική Επιτροπή έστησεν ένα θρονίσκον δεσποτικόν, τον οποίον εστόλισεν με μυρσίνας και δάφνας». Ενας θρόνος όχι απλώς τιμητικός, αλλά φορτισμένος με συμβολισμό και εθνική προσδοκία. Σύμφωνα μάλιστα με τη Μεγάλη Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια, ο ίδιος αυτός θρόνος χρησιμοποιείτο από τον Καποδίστρια κατά την τακτική του παρουσία στη θεία λατρεία, τις Κυριακές και τις εορτές. Τοποθετημένος απέναντι από το Δεσποτικό, επαναλάμβανε συνειδητά ένα πρότυπο βαθιά ριζωμένο στην παράδοση: όπως στα βυζαντινά χρόνια ο θρόνος του Αυτοκράτορα στεκόταν αντικριστά προς εκείνον του Πατριάρχη. Η επιλογή αυτή δεν ήταν τυχαία. Μέσα από αυτήν τη διάταξη, ο Καποδίστριας φαίνεται να επιδίωκε να καταδείξει τη συνέχεια του Ελληνισμού και της Ρωμανίας, της ένδοξης Βυζαντινής Κοινοπολιτείας, την οποία δεν κατόρθωσε να διακόψει η μακραίωνη οθωμανική κυριαρχία.
ΕΚΕΙ ΠΡΟΣΕΥΧΟΤΑΝ
Επιπροσθέτως, ξεχωρίζει μια ιερή εικόνα, την οποία ο Κυβερνήτης διατηρούσε στο δωμάτιό του, καταφεύγοντας σε αυτήν με προσευχή στις κρίσιμες στιγμές του έργου του. Πλήρης πίστεως προς τον Θεό και την Παναγία, απευθυνόταν στην Υπεραγία Θεοτόκο κατά τις ώρες των δυσκολιών και των κινδύνων, καθώς αγωνιζόταν, συν Θεώ, να θεμελιώσει το νέο Ελληνικό Κράτος. Οπως μαρτυρεί η παράδοση, μετά τη δολοφονία του, η εικόνα περιήλθε σε Κορίνθιο αξιωματικό και υπασπιστή του, ο οποίος αργότερα τη δώρισε στον Ιερό Ναό του Πολιούχου Κορίνθου, Αποστόλου Παύλου. Από εκεί μεταφέρθηκε στο Εκκλησιαστικό Μουσείο Κορίνθου, όπου φυλάσσεται έως σήμερα. Στο πίσω μέρος της εικόνας σώζεται ιδιόχειρο ικετευτικό επίγραμμα του Καποδίστρια, που αποκαλύπτει το βάθος της πίστης και της ταπείνωσής του: «Γλυκοφιλούσα Μαριάμ, τον Υιόν σου αίτησαι υπέρ εμού του δούλου σου Ιωάννου, βραβεύσαι μετά σοφίας κυβερνάν τον ευσεβή λαόν σου και βασιλείας με Αυτού τυχείν δι’ ελέους Του. 1829».
Η ΚΑΡΔΙΑ ΤΟΥ ΥΔΡΑΙΟΥ ΑΡΧΙΝΑΥΑΡΧΟΥ ΑΝΔΡΕΑ ΜΙΑΟΥΛΗ
Ενα ακόμη κειμήλιο βαθιά συμβολικό και συγκλονιστικό βρίσκεται στην Υδρα. Πρόκειται για την καρδιά του Υδραίου αρχιναυάρχου Ανδρέα Μιαούλη. «Δεν είναι απλώς ένα ιστορικό κατάλοιπο, αλλά μια σιωπηλή μαρτυρία της ψυχής ενός ανθρώπου που αφιέρωσε τη ζωή του στον Αγώνα» αναφέρει στην «Ορθόδοξη Αλήθεια» ο Πρωτοσύγκελος της Μητροπόλεως Υδρας, Σπετσών και Αιγίνης, Αρχιμανδρίτης Νεκτάριος Δαρδανός και τονίζει ότι μετά τον θάνατο του Ανδρέα Μιαούλη, και με πρωτοβουλία του βασιλέως Οθωνος, ελήφθη μια απόφαση μοναδική: πριν από την ταφή, η καρδιά του αγωνιστή αφαιρέθηκε, ταριχεύτηκε και τοποθετήθηκε σε αργυρή λήκυθο. Το ιερό αυτό λείψανο αφιερώθηκε στον Ιερό Καθεδρικό Ναό Κοιμήσεως της Θεοτόκου στην Ύδρα, αποτελώντας έκτοτε πολύτιμο κτήμα και σημείο αναφοράς για το νησί και το Έθνος. Η πράξη αυτή δεν ήταν απλώς τιμητική, αλλά και βαθιά συμβολική. Η καρδιά του Μιαούλη, φορέας της ανδρείας, της πίστης και της αυταπάρνησης, δεν ενταφιάστηκε μαζί με το σώμα του, αλλά παραδόθηκε στη μνήμη των επόμενων γενεών ως ζωντανό σύμβολο του Αγώνα. Στη βάση της αργυρής ληκύθου παραμένει έως σήμερα χαραγμένη η επιγραφή, που συνοψίζει το νόημα της προσφοράς: «Ο ΟΘΩΝ Ο Α΄ ΒΑΣΙΛΕΥΣ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ ΑΝΑΤΙΘΗΣΙ ΤΩ ΕΝ ΥΔΡΑ ΝΑΩ ΤΗΣ ΥΠΕΡΑΓΙΑΣ ΘΕΟΤΟΚΟΥ ΤΑΥΤΗΝ ΤΗΝ ΦΙΑΛΗΝ ΠΕΡΙΚΛΕΙΟΥΣΑΝ ΤΟΥ ΜΙΑΟΥΛΗ ΤΗΝ ΗΡΩΙΚΗΝ ΚΑΡΔΙΑΝ».
Η ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗ ΠΡΟΕΤΟΙΜΑΣΙΑ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΗΡΩΩΝ
Ενα ακόμη ιερό κειμήλιο, το οποίο είναι άρρηκτα συνδεδεμένο με μία από τις σημαντικότερες νίκες της Επανάστασης διασώζεται στην Πελοπόννησο. Πρόκειται για το Αγιο Δισκοπότηρο, από το οποίο κοινώνησαν ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης και οι οπλαρχηγοί του, λίγο πριν από την άλωση της Τριπολιτσάς. Φυλασσόμενο σήμερα στην Ιερά Μονή Επάνω Χρέπας στην Αρκαδία, αποτελεί μια συγκλονιστική μαρτυρία της ενότητας πίστης και αγώνα. Λίγες ημέρες πριν από την καθοριστική μάχη, στις 14 Σεπτεμβρίου 1821, ανήμερα της Υψώσεως του Τιμίου Σταυρού, οι αγωνιστές προσήλθαν στη Μονή, ασπάστηκαν το Ευαγγέλιο και κοινώνησαν των Αχράντων Μυστηρίων. Μετά τη Θεία Λειτουργία, ευλογήθηκαν τα όπλα τους, σε μια στιγμή βαθιάς πνευματικής προετοιμασίας, πριν από την έναρξη της πολιορκίας. Λίγες ημέρες αργότερα, στις 23 Σεπτεμβρίου, η Τριπολιτσά ελευθερώθηκε, σφραγίζοντας μια από τις σημαντικότερες νίκες της Επανάστασης.
Αναδημοσίευση από την εφημερίδα “Ορθόδοξη Αλήθεια”
