Η «Στρατευόμενη» και η «Θριαμβεύουσα» Εκκλησία, ο θεολογικός συμβολισμός των υλικών στα κόλλυβα και τα συνήθη λάθη των πιστών
Από τον π. Αντώνιο Χρήστου*
Αγαπητοί αναγνώστες, στη συνείδηση πολλών ανθρώπων, ο θάνατος φαντάζει ως ένας αμετάκλητος αποχωρισμός, ένας τοίχος που υψώνεται ανάμεσα στους ζωντανούς και τους κεκοιμημένους. Ωστόσο, στην Ορθόδοξη παράδοση, αυτός ο τοίχος είναι διάτρητος από την προσευχή. Το Ψυχοσάββατο δεν είναι απλώς μια ημέρα μνήμης ή μια «υποχρέωση» προς τους προγόνους μας• είναι η έμπρακτη φανέρωση της ενότητας της Εκκλησίας.
Επειδή όμως βρισκόμαστε σε μια εποχή συγχύσεως και τίποτα δεν θεωρείται αυτονόητο ας θυμηθούμε τι είναι το Ψυχοσάββατο: Η Εκκλησία μας είναι μία και αδιαίρετη, αλλά χωρίζεται σε δύο καταστάσεις: τη «Στρατευόμενη», δηλαδή εμάς που αγωνιζόμαστε ακόμα στη γη, και τη «Θριαμβεύουσα», εκείνους που ολοκλήρωσαν την επίγεια πορεία τους και αναμένουν την Κοινή Ανάσταση. Το Ψυχοσάββατο είναι η ημέρα που η Στρατευόμενη Εκκλησία «γονυπετεί» μπροστά στον Θεό για λογαριασμό της Θριαμβεύουσας. Αν και κάθε Σάββατο είναι αφιερωμένο στους κεκοιμημένους (καθώς το Σάββατο είναι η ημέρα της ανάπαυσης του Κυρίου στον Άδη), τα επίσημα Ψυχοσάββατα έχουν έναν οικουμενικό χαρακτήρα. Η Εκκλησία εύχεται «υπέρ πάντων των απ’ αιώνος ευσεβώς κοιμηθέντων», ειδικά για εκείνους που πέθαναν στην ξενιτιά, σε πολέμους, σε ναυάγια ή δεν είχαν κανέναν να τους μνημονεύσει.
Πολλοί επίσης αναρωτιούνται πόσα είναι τα Ψυχοσάββατα: Η Ορθόδοξη Εκκλησία έχει καθιερώσει δύο κύρια Ψυχοσάββατα: α) Το Σάββατο προ της Απόκρεω: Μια ημέρα πριν τη μνεία της Δευτέρας Παρουσίας, ζητάμε το έλεος του Δικαιοκρίτη για τους οικείους μας. και β) Το Σάββατο προ της Πεντηκοστής: Λίγο πριν την κάθοδο του Αγίου Πνεύματος, προσευχόμαστε ώστε η χάρη του Παρακλήτου να φτάσει μέχρι και τις ψυχές στον Άδη.
Η θέσπιση των Ψυχοσάββατων από τους Αγίους Πατέρες, πηγάζει από τη βαθιά πίστη ότι οι κεκοιμημένοι διατηρούν τη συνείδησή τους και ωφελούνται από τις προσευχές των ζώντων. Οπως ένας ασθενής νιώθει παρηγοριά όταν τον επισκέπτονται οι φίλοι του, έτσι και η ψυχή ανακουφίζεται από το «μνημόσυνο». Ο Αγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος τονίζει πως οι προσευχές και οι ελεημοσύνες που γίνονται στο όνομα ενός νεκρού δεν είναι τυπικές διαδικασίες, αλλά πνευματική βοήθεια που «δροσίζει» την ψυχή.
Ο Συμβολισμός των υλικών στα Κόλλυβα στην Ορθόδοξη παράδοση δεν είναι τυχαίος, αλλά το καθένα φέρει έναν βαθύ θεολογικό συμβολισμό: Σιτάρι: Το κυρίαρχο υλικό. Συμβολίζει το ανθρώπινο σώμα και την πίστη μας στην Ανάσταση. Όπως ο σπόρος του σιταριού θάβεται στη γη, “πεθαίνει” και στη συνέχεια βλασταίνει και δίνει νέο καρπό, έτσι και το ανθρώπινο σώμα θάβεται για να αναστηθεί αφθαρτοποιημένο. Ζάχαρη: Συμβολίζει τη γλυκύτητα του Παραδείσου και την μακαριότητα της αιώνιας ζωής που ελπίζουμε να απολαύσουν οι κεκοιμημένοι. Ρόδι: Συμβολίζει τη λαμπρότητα του Παραδείσου και τις πολλές μονές (κατοικίες) που υπάρχουν εκεί, αλλά και το αίμα των μαρτύρων. Ξηροί καρποί (καρύδια, αμύγδαλα): Συμβολίζουν τη ζωή που κρύβεται μέσα στο σκληρό περίβλημα, την υπόσχεση της ζωής μετά τον θάνατο. Σταφίδες: Συμβολίζουν τον Χριστό, ο Οποίος είναι η “Άμπελος η Αληθινή”, και την πνευματική γλυκύτητα. Μαϊντανός (ή δυόσμος): Συμβολίζει τον “τόπο χλοερό” και την ανάπαυση της ψυχής σε περιβάλλον ειρήνης και φρεσκάδας. Κανέλα και αρώματα: Συμβολίζουν τα μύρα με τα οποία αλείφθηκε το Σώμα του Χριστού και την “ευωδία πνευματική”. Φρυγανιά ή στραγάλι: Χρησιμοποιούνται για να απορροφούν την υγρασία, αλλά συμβολίζουν και τη στερεότητα της πίστης.
Πέρα λοιπόν από την παρουσία μας τι άλλο χρειάζεται για το Ψυχοσάββατο:
- Το Κόλλυβο που όπως είπαμε παραπάνω είναι σύμβολο, όχι γλυκό Το σιτάρι συμβολίζει το σώμα που θάβεται στη γη για να αναστηθεί («εάν ο κόκκος του σίτου πεσών εις την γην μη αποθάνη, αυτός μόνος μένει…»). Το λάθος που γίνεται συχνά είναι να εστιάζουμε στη διακόσμηση ή στη γεύση, ξεχνώντας ότι το κόλλυβο αποκτά αξία μόνο όταν ευλογηθεί επάνω στην Αγία Τράπεζα κατά τη διάρκεια της Θείας Λειτουργίας.
- Η Μνημόνευση των ονομάτων η μεγαλύτερη προσφορά-φιλανθρωπία που μπορεί να κάνει κανείς είναι να δίνει ένα χαρτί με τα ονόματα των κεκοιμημένων στον ιερέα κατά την Προσκομιδή. Η στιγμή που ο ιερέας βγάζει μια «μερίδα» (ψίχουλο-μαργαρίτα) από το πρόσφορο για κάθε όνομα και την τοποθετεί στο Άγιο Ποτήριο, είναι η στιγμή που η ψυχή «λούζεται» στο Αίμα του Χριστού.
- Προσευχή και Ελεημοσύνη Το να πάμε απλώς ένα δίσκο ή πιατάκι με κόλλυβα στην εκκλησία και να φύγουμε είναι «ριχό». Το σωστό είναι να παραμείνουμε στη Θεία Λειτουργία και, αν είναι δυνατόν, να κάνουμε μια πράξη αγάπης στη μνήμη του δικού μας ανθρώπου (π.χ. μια δωρεά σε έναν φτωχό), αντί για πλούσια τραπεζώματα και άλλες σπατάλες κ.α.
Στο σημείο αυτό του άρθρου μας ήρθε η ώρα να τονίσουμε και συνήθη λάθη που γίνονται, ακόμη και από συνειδητούς πιστούς προς αποφυγή:
α) Η προσκόλληση στο πένθος: Το Ψυχοσάββατο είναι ημέρα ελπίδας, όχι απελπισίας. Μην πηγαίνετε με την ψυχολογία της «κατάθλιψης», αλλά με την προσμονή της Ανάστασης.
β) Η παράλειψη της Λειτουργίας: Πολλοί φέρνουν τα κόλλυβα στο τέλος, μόνο για το Τρισάγιο. Η πραγματική «δουλειά» γίνεται κατά τη διάρκεια τη.
γ) Οι δεισιδαιμονίες: Ιδέες όπως «μην πλένεις» ή «μην κάνεις δουλειές» επειδή είναι Ψυχοσάββατο, δεν έχουν καμία θεολογική βάση. Η μόνη «αργία» που επιβάλλεται είναι αυτή που μας επιτρέπει να αφιερώσουμε χρόνο στην προσευχή.
Κλείνοντας το άρθρο μας, ας συνειδητοποιήσουμε όλοι ότι το Ψυχοσάββατο είναι μια πρόσκληση σε ένα μυστικό δείπνο αγάπης. Καθώς στεκόμαστε στο ναό, δίπλα μας νοερά στέκονται οι γονείς, οι παππούδες και οι φίλοι μας που έχουν φύγει. Δεν είναι «πεθαμένοι» με την έννοια της ανυπαρξίας, αλλά «κεκοιμημένοι» που περιμένουν το πρωινό της «όγδοης ημέρας». Ας τους προσφέρουμε, λοιπόν, το μόνο πράγμα που μπορούν να πάρουν μαζί τους: την προσευχή μας και τη μνήμη της αγάπης μας. Αμήν!
*Αναδημοσίευση από την εφημερίδα “Ορθόδοξη Αλήθεια”
