Η άξια αυτοκράτειρα είναι γνωστή για την ευσέβειά της και την αποκατάσταση των Αγίων Εικόνων. Μέσα από κείμενα, γνωρίζουμε την ικανότατη πολιτικό, που πηδαλιούχησε το Ανατ. Ρωμαϊκό κράτος
Από τον ΓΙΑΝΝΗ ΖΑΝΝΗ
Στις 11 Φεβρουαρίου η Εκκλησία μας τιμά τη μνήμη της Αγίας Θεοδώρας, της ευσεβεστάτης Αυγούστας που αναστήλωσε τις Άγιες Εικόνες και έδωσε τέλος στην Εικονομαχία, μια αίρεση που ταλάνισε το σώμα της Εκκλησίας για ενάμισι συνολικά αιώνα.
Η Αγία Θεοδώρα είναι περισσότερο γνωστή ακριβώς για την ευσέβειά της και την αποκατάσταση των Αγίων Εικόνων στην λατρευτική ζωή της Εκκλησίας. Ωστόσο η Ιστορία, μέσα από τα κείμενα των Βυζαντινών Χρονογράφων, μας αποκαλύπτει στο πρόσωπό της και μία εξαίρετη και ικανότατη πολιτικό, η οποία πηδαλιούχησε το Ανατολικό Ρωμαϊκό κράτος σε μια αρκετά κρίσιμη εποχή, καθώς έπρεπε να αποκατασταθεί η ενότητα του έθνους μετά την έριδα που προκάλεσε η Εικονομαχία και συγχρόνως να αντιμετωπίσει την εξωτερική απειλή, από την Ανατολή κι από τον Βορρά.
Και πράγματι, ο τρόπος που χειρίστηκε όλα αυτά τα προβλήματα καθώς και η αξιοπρέπεια με την οποίαν απεχώρησε από την εξουσία, δείχνουν μια εξαίρετη ηγέτιδα, που την χαρακτήριζαν, πέρα από την ευσέβεια, η πολιτική ικανότητα και το άμεμπτο ήθος.
Επιλέχθηκαν χαρακτηριστικά τρείς σημαντικοί χρονογράφοι που αναφέρονται στην περίοδο της Δυναστείας του Αμορίου, της οποίας τελευταίος αυτοκράτορας ήταν ο γιός της Αγίας Θεοδώρας και του Θεοφίλου, ο Μιχαήλ Γ΄. Έτσι, στις Ιστορίες τους γίνεται αρκετά εκτενής αναφορά στο πρόσωπο της Αυγούστας Θεοδώρας, αφού άλλωστε, κατά τα κρατούντα πολιτικά ήθη, ήταν εκείνη που ασκούσε την εξουσία μετά τον θάνατο του συζύγου της, ως επίτροπος του ανήλικου γιού της και διαδόχου του θρόνου.
Πρέπει εξ αρχής να υπενθυμίσουμε ότι η Αγία Θεοδώρα, σε αντίθεση με τον εικονομάχο σύζυγό της Θεόφιλο, ήταν ευσεβής Ορθόδοξη και τιμούσε τις Άγιες Εικόνες. Καταγόταν από ευγενή οικογένεια της Παφλαγονίας της Μικράς Ασίας. Τα ονόματα των γονέων της ήταν Μαρίνος και Θεοκτίστη, πιθανόν μέλη του οίκου των Σκληρών. Όταν η Θεοδώρα στέφθηκε αυτοκράτειρα, ο Θεόφιλος τίμησε και την πεθερά του με τον τίτλο της Πατρικίας Ζωστής. Της έτρεφε μεγάλο σεβασμό και ήταν η μόνη που τολμούσε να τον ελέγξει για τις εικονομαχικές του αντιλήψεις.
Είναι γνωστή η ιστορία με το δίπτυχο των Αγίων Εικόνων που έκρυβε στα προσωπικά της είδη. Κάποια φορά ο γελωτοποιός του παλατιού την είδε να τις ασπάζεται και την κατέδωσε στον Θεόφιλο, αλλά εκείνη, όταν ο τελευταίος της ζήτησε τον λόγο, του είπε ότι επρόκειτο για καθρέπτες που αντανακλούσαν το είδωλό της.
Ο Θεόφιλος, σύμφωνα με τις μαρτυρίες των χρονογράφων, ενδιαφερόταν για την απονομή της δικαιοσύνης και η ευημερία των πολιτών. Ωστόσο, πέραν των εικονομαχικών του αντιλήψεων, ήταν ιδιαίτερα παρορμητικός χαρακτήρας και ο παρορμητισμός του αυτός συχνά οδήγησε το κράτος σε περιπέτειες. Όταν πέθανε, ο διάδοχος του θρόνου, ο μοναδικός γιος του Μιχαήλ (τα άλλα παιδιά ήταν όλα κορίτσια) ήταν ανήλικος και την επιτροπεία ανέλαβε η Αυγούστα Θεοδώρα.
Η Θεοδώρα ήταν τελείως διαφορετικός χαρακτήρας από τον σύζυγό της. Ήταν συνετή και συγκρατημένη ως προς την λήψη των αποφάσεων. Έτσι, όταν μετά τον θάνατο του Θεόφιλου την προσέγγισαν οι εικονόφιλοι αξιωματούχοι, προτρέποντάς την να επαναφέρει την προσκύνηση των Εικόνων, μολονότι και η ίδια Ορθόδοξη και εικονόφιλη, στην αρχή στάθμισε προσεκτικά την κατάσταση, ώστε να μην προκληθεί νέος κλυδωνισμός στον λαό και την Εκκλησία.
Όταν βεβαιώθηκε για την στήριξη του Κλήρου, της Συγκλήτου και του λαού, απομάκρυνε τον εικονομάχο πατριάρχη Ιωάννη τον Γραμματικό (Ιαννή τον αποκαλούσε σκωπτικά ο λαός, αποδίδοντάς του το όνομα ενός από τους μάγους που είχε καλέσει ο Φαραώ για να αντιμετωπίσουν τον Μωυσή) και κάλεσε τον Ομολογητή Άγιο Μεθόδιο να αναλάβει τον Οικουμενικό Θρόνο. Όλοι οι ευσεβείς κληρικοί και μοναχοί, δέχτηκαν με μεγάλη χαρά την αναγόρευσή του. Η Βασίλισσα τους δήλωσε ότι συντάσσεται ανεπιφύλακτα με την Πίστη τους. «Άλλωστε», τους είπε, «κι εγώ είμαι Ορθόδοξη και προσκυνώ τις Άγιες Εικόνες». Και λέγοντας αυτά, ανέσυρε από το στήθος της μια εγκόλπια εικόνα του Χριστού και της Θεοτόκου, την προσκύνησε ευλαβικά και είπε: «Εἴ τις οὐ προσκυνεῖ τὴν Εἰκόνα τοῦ Δεσπότου Χριστοῦ, τῆς Θεοτόκου καὶ πάντων τῶν Ἁγίων, ἀνάθεμα ἔστω».
Ο λαός στην μεγάλη του πλειοψηφία, συντασσόταν με την Ορθόδοξη αντίληψη και αποδέχθηκαν με αγαλλίαση την απόφαση για την αναστήλωση των Αγίων Εικόνων. Πολλοί από τους αξιωματούχους που είχαν συνταχθεί με τους εικονομάχους, είτε από φόβο, είτε από άγνοια, επανήλθαν στην ορθή Πίστη. Υπήρξε όμως και ένας μικρός αριθμός ανάμεσά τους που επέμεινε στις εικονομαχικές αντιλήψεις τους.
Η ΤΙΜΩΡΙΑ ΤΟΥ ΕΚΠΤΩΤΟΥ ΠΑΤΡΙΑΡΧΗ
Η αυτοκράτειρα τους απομάκρυνε από τα αξιώματά τους και ο έκπτωτος εικονομάχος πατριάρχης Ιωάννης αποσύρθηκε σε μοναστήρι. Κι εκεί όμως συνέχισε την μανία του κατά των Αγίων Εικόνων, αφού έβγαζε τα μάτια τους στις τοιχογραφίες. Μόλις το πληροφορήθηκε η βασίλισσα, βράζοντας από θείο ζήλο διέταξε να τον τυφλώσουν. Οι παρακλήσεις όμως κάποιων την καταπράυναν και πρόσταξε να τιμωρηθεί με διακόσιες μαστιγώσεις.
Την πρώτη Κυριακή των Νηστειών του 843 , η βασίλισσα Θεοδώρα και ο διάδοχος Μιχαήλ, εξήλθαν από τα ανάκτορα και κρατώντας τις Άγιες Εικόνες στα χέρια τους κατευθύνθηκαν στη Μεγάλη Εκκλησία , όπου τους ακολούθησε όλος ο Κλήρος και ο λαός. Μετά την Θεία Λειτουργία, τέλεσαν λιτανεία, τιμώντας τους Ορθοδόξους ευσεβείς Ομολογητές, ενώ αναθεμάτισαν τους κακοδόξους και την αίρεσή τους.
Η θαρραλέα απάντηση της Αυγούστας στις απειλές του ηγεμόνα των Βουλγάρων και ο εκχριστιανισμός τους. Η απόσυρσή της σε Μονή, τα θαύματα και το άθικτο σκήνωμά της
Ο ηγεμόνας των Βουλγάρων Βόγορις πληροφορήθηκε τον θάνατο του Θεόφιλου και ότι στον θρόνο ήταν μία γυναίκα. Το θεώρησε ως ευκαιρία να επωφεληθεί χρηματικά ή εδαφικά σε βάρος του Βυζαντίου. Έστειλε λοιπόν προκλητικό μήνυμα στην αυτοκράτειρα, απειλώντας να εκστρατεύσει εναντίον της. Εκείνη, απτόητη, τέθηκε η ίδια επικεφαλής του στρατού και έφτασε μέχρι τα βουλγαρικά σύνορα και από κει διεμήνυσε στον Βούλγαρο ηγεμόνα: «Θα με βρεις απέναντί σου με τον στρατό μου και με το θέλημα του Θεού θα είμαι εγώ η νικήτρια. Αλλά ακόμα κι αν νικήσεις εσύ, πράγμα εντελώς αδύνατον, δεν θα έχεις λόγο να καυχηθείς, γιατί θα έχεις νικήσει μια γυναίκα. Αν όμως σε νικήσω εγώ, σκέψου την ντροπή που θα υποστείς». Ο Βόγορις σάστισε με την θαρραλέα απάντησή της και προτίμησε να ανανεώσει τις συνθήκες ειρήνης με την αυτοκρατορία.
Τότε έλαβε χώρα και ο εκχριστιανισμός των Βουλγάρων. Η αδελφή του, που ήταν όμηρος στην Κωνσταντινούπολη, ασπάστηκε τον Χριστιανισμό και προέτρεψε τον αδελφό της να βαπτιστεί κι εκείνος και να εκχριστιανίσει τους Βουλγάρους, πράγμα που έγινε. Υπεγράφησαν συνθήκες αιώνιας ειρήνης μεταξύ της αυτοκρατορίας και των Βουλγάρων (που αργότερα τις παραβίασαν) και η βασίλισσα ανταποκρίθηκε θετικά στο αίτημα του Βογόριδος για την παραχώρηση κάποιων ακατοίκητων περιοχών στην περιοχή νότια του Αίμου.
Ο αδελφός της Βασίλισσας Καίσαρ Βάρδας, ήταν άνθρωπος με πολιτικές ικανότητες, αλλά αρκετά αρχομανής και ραδιούργος. Έχοντας γίνει ο πιο στενός σύμβουλος του ανηψιού του, του αυτοκράτορα Μιχαήλ, που εντωμεταξύ είχε ενηλικιωθεί, κατόρθωσε να σπείρει αρχικά διχόνοια μεταξύ των εμπίστων ανθρώπων της Θοδώρας, του Μάγιστρου Μανουήλ και του Πατρικίου Θεοκτίστου, να δολοφονηθεί ο δεύτερος και εν τέλει να απομακρυνθεί και η Αυγούστα από τον θρόνο. Ο Μανουήλ, που εν τω μεταξύ είχε συμφιλιωθεί με τον δολοφονημένο λίγο πριν, είπε στον Βάρδα, σαν να προφήτευε: «Αφού γύμνωσες σπαθί στα ανάκτορα, θα το στρέψεις κάποτε και εναντίον σου». Η οιωνεί πρόρρηση αυτή, πραγματοποιήθηκε λίγο διάστημα αργότερα.
Η αυτοκράτειρα, όταν πληροφορήθηκε το συμβάν, στενοχωρήθηκε ιδιαίτερα. Έβλεπε τον γιό της να παρασύρεται από τις κακές συμβουλές του Βάρδα και τους προείπε ότι θα είχαν και οι δυο το ίδιο τέλος με τον Θεόκτιστο.
Καταλαβαίνοντας ότι πλέον οι δυο άνδρες ήθελαν να την απομακρύνουν και μη θέλοντας να προκληθεί εμφύλια διαμάχη, αποφάσισε μόνη της να εγκαταλείψει τον θρόνο. Φοβούμενη όμως την μελλοντική κακοδιαχείριση του Μιχαήλ, κάλεσε την Σύγκλητο και έκανε οικονομικό απολογισμό. «Σας ενημερώνω άρχοντες, ότι στο βασιλικό θησαυροφυλάκιο βρίσκονται χίλια ενενήντα κεντηνάρια χρυσού και τρεις χιλιάδες κεντηνάρια αργύρου, από τα οποία κάποια άφησε ο σύζυγός μου και κάποια συγκέντρωσα εγώ. Υπάρχουν και πλήθος άλλοι θησαυροί. Σας ενημερώνω ώστε ο γιος μου και βασιλιάς σας να μην ισχυριστεί ότι φεύγοντας άφησα ελάχιστα χρήματα στα βασιλικά ταμεία».
Μετά από τον απολογισμό, η Βασίλισσα αποχαιρέτησε τους Συγκλητικούς και αποσύρθηκε από τα ανάκτορα.
Λίγο αργότερα υποχρέωσαν την Βασίλισσα και τις θυγατέρες της να καρούν μοναχές, δήμευσαν την περιουσία τους και τις υποχρέωσαν να αποσυρθούν σε ένα μοναστήρι που ονομαζόταν του Καριανού, ώσπου ο Βασίλειος Α΄, όταν ανέτρεψε τον Μιχαήλ, επέτρεψε στις θυγατέρες της Θεοδώρας να εγκατασταθούν στο Μοναστήρι της Γαστρίας, που είχε ιδρύσει η γιαγιά τους.
Η Αγία Θεοδώρα είχε εν τω μεταξύ αναχωρήσει από την επίγεια ζωή. Κοιμήθηκε στις 11 Φεβρουαρίου του 867. Στην ανακομιδή, το ιερό λείψανό της βρέθηκε άθικτο, ευωδίαζε μύρο και επιτελούσε πολλά θαύματα. Η Εκκλησία μας την ανακήρυξε Αγία. Το σεπτό σκήνωμα, φυλασσόταν έως το 1456 στην Κωνσταντινούπολη, μετά την πτώση της μεταφέρθηκε στον Μητροπολιτικό Ναό της Κέρκυρας.
ΣΥΝΕΤΗ, ΦΙΛΑΝΘΡΩΠΗ, ΕΥΣΕΒΗΣ, ΑΝΔΡΕΙΑ
Ο Θεός επιβράβευσε τους αγώνες της για την Ορθοδοξία. Και η Ιστορία της αναγνώρισε αυτό που πράγματι ήταν: Η ικανότερη γυναίκα πολιτικός στην ιστορία του Βυζαντίου, που δεν υστέρησε σε τίποτα από τους μεγάλους αυτοκράτορες: Συνετή, φιλάνθρωπη, ευσεβής, ανδρεία, διαχειρίστηκε με τον καλύτερο τρόπο τόσο τα ακανθώδη προβλήματα της Εκκλησίας, όσο και τα οικονομικά του κράτους και την εξωτερική πολιτική.
*Αναδημοσίευση από την εφημερίδα “Ορθόδοξη Αλήθεια”
