Ο Πατριάρχης Βουλγαρίας κ. Δανιήλ ήταν ο πρώτος ομιλητής κατά την δεύτερη ημέρα των εργασιών του Β΄ Επιστημονικού Συνεδρίου του Περιοδικού Θεολογία.
Ο κ. Δανιήλ αναφέρθηκε στο περιοδικό Θεολογία, χαρακτηρίζοντάς το ως το ορθόδοξο θεολογικό περιοδικό με τη μακρότερη αδιάλειπτη ιστορία – πλέον ενός αιώνα (1923-2025).
Όπως τόνισε χαρακτηριστικά, το ζήτημα των σύγχρονων και μετανεωτερικών τεχνολογιών – στο οποίο είναι αφιερωμένο αυτό το συνέδριο – είναι εξαιρετικά επίκαιρο και πολύπλοκο. Η ποιοτική διαφορά μεταξύ των προνεωτερικών χρόνων και της σύγχρονης εποχής έγκειται στη σταδιακή μετατροπή της τεχνολογίας από απλό αντικείμενο ανθρώπινης χρήσης σε σχεδόν συστατική «ουσία» της ανθρώπινης ζωής: είναι παρούσα σε όλες τις διαστάσεις της, διαπερνά την καθημερινή ύπαρξη, κατευθύνει και μεταβάλλει τους τρόπους ζωής μας, δημιουργεί μέχρι τότε άγνωστες ανάγκες και οδηγεί στη μαρασμό ή εξαφάνιση παλαιότερων.
«Η τεχνολογικοποίηση της ανθρώπινης ύπαρξης έχει σταδιακά αποφέρει πολυάριθμες ευκολίες: έχει μειώσει τη σωματική και διανοητική προσπάθεια, επέκτεινε τον ελεύθερο χρόνο και πολλαπλασίασε τα μέσα για την επίτευξη συγκεκριμένων σκοπών, επηρεάζοντας έτσι σχεδόν κάθε σφαίρα της ζωής – την εργασία, την εκπαίδευση, τις τέχνες, την αρχιτεκτονική, την ιατρική και ούτω καθεξής. Ως αποτέλεσμα, απολαμβάνουμε πολύ μεγάλο αριθμό ωφελειών», ανέφερε ο Πατριάρχης Βουλγαρίας.
Ο κ. Δανιήλ σημείωσε ότι «η τεχνολογία αναμφισβήτητα έχει τα όριά της. Αλλά όταν φτάσει στο εξωτερικό της όριο, θα παραμείνει κάτι έξω από αυτήν; Δηλαδή, θα υπάρχει ακόμα η φύση, ο άνθρωπος, ένας κόσμος-πέραν-της-τεχνολογίας; Είναι ακριβώς εδώ που ανακύπτει το θεμελιώδες ερώτημα του υπαρξιακού κινδύνου – για τον οποίο μιλούν σύγχρονοι στοχαστές που ασχολούνται με τα ηθικά προβλήματα της λεγόμενης «τεχνητής νοημοσύνης».
«Αυτό που εμείς, ως Ορθόδοξοι Χριστιανοί πρέπει να εξετάσουμε, είναι ένας άλλος υπαρξιακός κίνδυνος, ο οποίος μου φαίνεται πολύ πιο άμεσος και σοβαρός. Εννοώ τον κίνδυνο της απώλειας του ιερού ως αποτέλεσμα της διείσδυσης της τεχνολογίας σε κάθε σφαίρα της ζωής. Αυτή είναι η τεχνολογικοποίηση της ζωής στην οποία δεν υπάρχει πλέον χώρος ή αισθητή ανάγκη για το ιερό – δηλαδή, για τον Θεό και για τη χάρη Του. Η τάση προς την αποϊεροτικοποίηση του κόσμου δεν είναι νέα· έχει ήδη ιστορία αρκετών αιώνων.
Και όμως αυτό που βλέπουμε σήμερα – στο αποκορύφωμα της καταναλωτικής κοινωνίας, της κουλτούρας της άνεσης και μιας ηδονιστικής ηθικής («της Ηθικής της Γεύσης», για να χρησιμοποιήσουμε την εύστοχη φράση του π. Νικόλαου Λουδοβίκου) – είναι πιο επικίνδυνο από οποιοδήποτε διαφωτιστικό «ξεμάγεμα». Το ιερό έχει σχεδόν εξαφανιστεί από την καθημερινή μας ύπαρξη. Χάνουμε τόσο την ευαισθησία όσο και το κριτήριο για να διακρίνουμε το ιερό και το άγιο.
Ο σεβασμός με τον οποίο η ανθρωπότητα για χιλιάδες χρόνια πλησίαζε ορισμένα πρόσωπα, τόπους και γεγονότα φαίνεται να αποστραγγίζεται μέσα στη μαύρη τρύπα της λήθης. Η λησμονιά του ιερού είναι η σύγχρονη τραγωδία μας. Δεν είναι τυχαίο ότι αυτό συμπίπτει με μια έντονη αύξηση των παθήσεων που σχετίζονται με την άνοια που παρατηρείται τις τελευταίες δεκαετίες. Η εντύπωση που καλλιεργείται από τις μετανεωτερικές τεχνολογίες και τα μέσα μαζικής ενημέρωσης – της απόλυτης απουσίας του Θεού, της έλλειψης οποιασδήποτε ανάγκης για τον Θεό – είναι ακόμη πιο ανησυχητική από τη μηδενιστική διακήρυξη του Γερμανού φιλοσόφου του δέκατου ένατου αιώνα Φρίντριχ Νίτσε: «Ο Θεός πέθανε. Ο Θεός παραμένει νεκρός. Και τον έχουμε σκοτώσει εμείς».
Σήμερα το ζήτημα δεν είναι απλώς η αμφιβολία για την ύπαρξη του Θεού, ούτε η κλασική απιστία που χαρακτηρίζεται από τον «επιστημονικό αθεϊσμό» του δέκατου ένατου και εικοστού αιώνα. Είναι η απώλεια της ζωντανής κοινωνίας με τον ζωντανό Θεό ανάμεσα σε πιστούς ανθρώπους – Χριστιανούς που είναι μέλη της Εκκλησίας.
Ο Πατριάρχης κ. Δανιήλ προσθέτει ακόμη ότι «η συνεχής χρήση των υπολογιστικών τεχνολογιών – και ειδικά των κινητών τηλεφώνων, από τα οποία σχεδόν όλοι εμείς πλέον εξαρτόμαστε (ο συγγραφέας αυτής της εργασίας δεν εξαιρείται) – κατακερματίζει την ανθρώπινη συνείδηση. Εμποδίζει τη διατηρούμενη στοχασμό, μετατρέπει το ενιαίο ρεύμα της επίγνωσης σε μια ακολουθία «podcasts», και σπάει το νήμα της ανθρώπινης σκέψης, η οποία λειτουργεί όλο και λιγότερο με λέξεις – με τον Λόγο – και όλο και περισσότερο με εικόνες.
Η εικονική πραγματικότητα γίνεται πραγματική εικονικότητα (Ιμάνουελ Γουόλερστάιν). Στη διαδικασία αυτή, νους και καρδιά φαίνονται εντελώς διασπασμένοι, σχισμένοι ανεπανόρθωτα ο ένας από τον άλλον: ο νους σκέφτεται άλογα σε πολλαπλές, συνεχώς μεταβαλλόμενες εικόνες, ενώ η καρδιά γίνεται μια σκοτεινή αποθήκη για καταθλιπτικά συναισθήματα».
«Η λύση δεν είναι να φύγουμε από την τεχνολογία, να αποσυρθούμε σε έναν παράλληλο κόσμο, ούτε να υποκύψουμε στον πανικό ή να μας κυριεύσουν διάφοροι φόβοι και φοβίες – να φοβόμαστε το μέλλον, να χάνουμε τον ύπνο μας για νέα έγγραφα ταυτότητας, ή να δαιμονοποιούμε την εκπαίδευση.
Αυτό που έχει σημασία, κατά τη γνώμη μου, είναι να κατανοήσουμε ότι μόνο όταν εμείς οι ίδιοι αγωνιζόμαστε για αγιασμό – όταν πραγματικά ζούμε τη ζωή της Εκκλησίας συμμετέχοντας στα μυστήριά της, όταν εγκαθιδρύουμε μια σαφή ιεραρχία στις ζωές μας στην οποία οι τεχνολογίες είναι μέσα και ποτέ σκοποί – θα είμαστε σε θέση να θέσουμε σαφή όρια στην ίδια την τεχνολογία», καταλήγει ο Πατριάρχης Βουλγαρίας κ. Δανιήλ.
