Ευσεβής και προσηλωμένος στην Ορθόδοξη Παράδοση, ο μεγάλος Έλληνας πατριώτης και πολιτικός πρόσφερε σημαντική βοήθεια στις εκδοτικές προσπάθειες των Φιλοκαλικών Πατέρων, σε μια ιδιαίτερα δύσκολη περίοδο
Από τον ΓΙΑΝΝΗ ΖΑΝΝΗ
Ο 18ος αιώνας είναι ο αιώνας του Διαφωτισμού και της Γαλλικής Επαναστάσεως, κινήσεων που αμφισβητούν την χριστιανική πίστη και τις παραδοσιακές αξίες. Οι νέες ιδέες βρήκαν οπαδούς και μεταξύ των Ελλήνων διανοουμένων, ήδη από την εποχή εκείνη. Και κάποιοι εξ αυτών προσέλαβαν με τρόπο δημιουργικό τις αρχές της νέας επιστήμης, χωρίς να αμφισβητήσουν ποτέ τις παραδοσιακές αξίες (όπως ο Ευγένιος Βούλγαρης, ο Νικηφόρος Θεοτόκης και άλλοι). Υπήρξαν όμως και εκείνοι που προσχώρησαν στα ρεύματα αυτά με τρόπο που ερχόταν σε αντίθεση με την Ορθόδοξη ρωμαίικη παράδοση και την αμφισβήτησαν ευθέως. Κύριος εκπρόσωπος του ρεύματος αυτού, ήταν ο Αδαμάντιος Κοραής. Ήταν το ρεύμα που εντέλει επικράτησε και έθεσε τις ιδεολογικές βάσεις για το νεοσύστατο κατόπιν ελληνικό κράτος, με συνέπειες που φτάνουν ως τις μέρες μας.
Ισχυρό ανάχωμα στο ρεύμα αυτό, αντέταξαν κυρίως οι Πατέρες της Φιλοκαλικής Αναγεννήσεως, γνωστοί ως Κολλυβάδες, με κυριότερους εκπροσώπους τον Άγιο Μακάριο Νοταρά, επίσκοπο Κορίνθου, τον Άγιο Αθανάσιο τον Πάριο, που υπήρξε ο μαχητικός απολογητής της ρωμαίικης παραδόσεως έναντι των αθεϊστικών ή αγνωστικιστικών ιδεών των Διαφωτιστών, και ο Άγιος Νικόδημος ο Αγιορείτης, ο πολυγραφότερος όλων, ο οποίος ασχολήθηκε κυρίως με τη συγγραφή των φιλοκαλικών κειμένων και την ανάδειξη της πατερικής Γραμματείας των περασμένων αιώνων.
Η έκδοση της Φιλοκαλίας, η Ερμηνεία των Επιστολών του Αποστόλου Παύλου και των Επτά Καθολικών Επιστολών, το Συμβουλευτικό Εγχειρίδιο, ο Αόρατος Πόλεμος, το Νέο Μαρτυρολόγιο και όλα τα άλλα έργα του Αγίου Νικοδήμου, άρδευσαν με τα νάματα τις Ορθοδοξίας το χειμαζόμενο Γένος και υπήρξαν το ισχυρότερο ανάχωμα εναντίον των δυτικών μισσιονάριων, των εξισλαμισμών, της διάβρωσης από τις αθεϊστικές ιδέες του Διαφωτισμού.
ΟΙ ΣΥΝΔΡΟΜΗΤΕΣ
Όμως για την εποχή εκείνη, από οικονομικής πλευράς, η δυνατότητα εκδόσεως αυτών των συγγραμμάτων από τους δημιουργούς τους, ήταν αδύνατη.
Έτσι, με παρότρυνση των Πατριαρχών και με πρωτοβουλία των ευλαβών Ελλήνων της διασποράς, ή ακόμη και με τη συνδρομή απλών ανθρώπων, κληρικών, μοναχών και λαϊκών, συγκεντρώνονταν τα ποσά που απαιτούνταν για την έκδοση. Συνηθιζόταν μάλιστα, στην τελευταία αυτή περίπτωση, όπου υπήρχαν πολλού συνδρομητές, οι συγγραφείς να αναφέρουν στο τέλος ή στην αρχή του βιβλίου τα ονόματά τους, εκφράζοντας συγχρόνως και τις ευχαριστίες τους. Χαρακτηριστικό παράδειγμα, μεταξύ πλειάδος άλλων, το έργο του Αγίου Αθανασίου του Παρίου «Ἐπιτομὴ εἴτε Συλλογὴ τῶν Θείων τῆς Πίστεως Δογμάτων», στο τέλος του οποίου παρατίθεται ένας μακροσκελής κατάλογος με ονόματα συνδρομητών, που καλύπτει 6 σελίδες (από την 518 ως την 524).
Τα περισσότερα έργα τυπώνονταν στο εξωτερικό, στην Τεργέστη, στη Λειψία, κυρίως στη Βενετία από το τυπογραφείο του Φοίνικος, και αργότερα από το Οικουμενικό Πατριαρχείο, όταν η Πύλη επέτρεψε την δημιουργία τυπογραφείου. Οι τότε Προκαθήμενοι του Οικουμενικού Θρόνου, έδειξαν ιδιαίτερο ζήλο για τις εκδοτικές προσπάθειες των έργων των Φιλοκαλικών Πατέρων, βλέποντας ότι με αυτές στηριζόταν το φρόνημα των υποδούλων και κρατούσαν ζωντανή τη φλόγα της πίστης και της Ορθόδοξης Παράδοσης. Ιδιαίτερο μάλιστα ενδιαφέρον έδειξαν ο Κύριλλος Ε΄ και ο Ιερομάρτυρας Αγιος Γρηγόριος ο Ε΄.
Η ΕΠΑΝΕΚΔΟΣΗ ΤΗΣ ΕΡΜΗΝΕΙΑΣ ΤΩΝ ΕΠΙΣΤΟΛΩΝ ΤΟΥ ΑΠΟΣΤΟΛΟΥ ΠΑΥΛΟΥ
Την έκδοση ή επανέκδοση του έργου του Αγίου Νικοδήμου «Ἑρμηνεία εἰς τὰς ΙΔ΄ Ἐπιστολὰς τοῦ Ἀποστόλου Παύλου», που τυπώθηκε στη Βενετία μετά την κοίμηση του Οσίου, ανέλαβαν οι Σκουρταίοι μοναχοί Νεόφυτος και Στέφανος. Η επανέκδοση εκείνη πρέπει να έγινε το 1818, όπως συμπεραίνεται από τις ημερομηνίες που παρατίθενται σε σχετικές επιστολές. Αρχικά, η Ιερά Σύναξη του Αγίου Όρους απευθύνεται προς τους Προϊσταμένους των Ιερών Μονών και τους καλεί να συμβάλλουν το κατά δύναμιν στην έκδοση, ανταποκρινόμενοι μάλιστα σε σχετική παράκληση και προτροπή και του Αγίου Γρηγορίου του Ε΄, ο οποίος εκείνη την περίοδο είχε απομακρυνθεί από τον Θρόνο. Παρατίθεται μάλιστα και η ιδιόγραφη επιστολή του Ιερομάρτυρος Πατριάρχου, ο οποίος έχαιρε της ιδιαιτέρας εκτιμήσεως και του σεβασμού των Αγιορειτών Πατέρων. Στην έκδοση προτάσσεται η επιστολή του Πατριάρχη Κυρίλλου Ε΄ προς τον Υδραίο πρόκριτο Λάζαρο Κουντουριώτη, με την οποία τον παρακαλεί να συνδράμει στην έκδοση του έργου. Ο Κουντουριώτης ανταποκρίθηκε πρόθυμα, καταβάλλοντας το ποσό των πέντε χιλιάδων γροσίων.
Η καθοριστική οικονομική συνδρομή του πρώτου κυβερνήτη της Ελλάδας και όσα έγραψαν οι Σκουρταίοι μοναχοί για το ήθος του και τα επιτεύγματά του
Απ’ ό,τι φαίνεται όμως, η καθοριστική οικονομική συνδρομή προήλθε από τον Ιωάννη Καποδίστρια, υπουργό εξωτερικών τότε της Ρωσικής αυτοκρατορίας. Είναι πασίγνωστο ότι ο πρώτος Κυβερνήτης του Ελληνικού κράτους ήταν άνθρωπος ιδιαίτερα ευσεβής και προσηλωμένος στην Ορθόδοξη Παράδοση. Και διέβλεπε καθαρά ότι το Ρωμαίικο Γένος και η Ορθοδοξία ήταν αξεδιάλυτα δεμένα και η απομάκρυνση του έθνους από την Ορθόδοξη Πίστη των πατέρων του, θα οδηγούσε εν τέλει στον αφανισμό του.
Γνωρίζοντας τη σεμνότητα που τον χαρακτήριζε, οι Σκουρταίοι μοναχοί που ανέλαβαν την έκδοση του έργου, απευθύνουν τις ευχαριστίες στον πατέρα του Ιωάννη Καποδίστρια: «Τῷ πανευγενεστάτῳ κόμητι κυρίῳ Ἀντωνίῳ Μαρίᾳ Καποδίστριᾳ, Ἱππεῖ τοῦ τάγματος τοῦ Ἁγίου Ἰωάννου τῶν Ἱεροσολύμων». Εύστοχα παραλληλίζουν τον Αντώνιο Καποδίστρια με τον Πατριάρχη Ιακώβ και τον γιο του με τον Πάγκαλο Ιωσήφ: Οπως ο Ιωσήφ στην ξένη χώρα που βρέθηκε, θείᾳ προνοίᾳ ανήλθε στα ύπατα αξιώματα, το ίδιο συνέβη και με τον Ιωάννη Καποδίστρια. Και του γράφουν ότι η ψυχή του πρέπει να αισθάνεται ανάλογη αγαλλίαση. Και αποδίδουν στη Θεία Πρόνοια, που επιβραβεύει την αρετή, επιβράβευσε και τον ίδιο. «Ἡ ἀρετή, ἡ ὑψηλὴ φρόνησις, ἡ μετριότης (σ.σ. δηλ. η ταπεινοφροσύνη, η μετριοπάθεια) καὶ μυρία ἄλλα προτερήματα τοῦ ἐξοχωτάτου καὶ πανεκλάμπρου κόμητος κυρίου Ἰωάννου Καποδίστρια, γλυκυτάτου σου υἱοῦ… αὐτὰ ἀνεβίβασαν τὸν λαμπρὸν τοῦτον ἄνδρα εἰς τὸν πρέποντα αὐτῷ βαθμὸν παρὰ τῷ Σεβαστῷ τῶν Ρωσσιῶν Αὐτοκράτορι· αὐτὰ καθείλκυσαν τὴν εὔνοιαν τῆς Αὐτοῦ Μεγαλειότητος (σ.σ. του Τσάρου). Αὐτὰ πρὸς αὐτὸν ἐφέλκονται πᾶσαν ὄψιν· αὐτὰ τὴν τῆς Κερκύρας ἐποχὴν λαμπρὰν καθιστοῦν· αὐτὰ ἀνακουφίζουν τὴν δυστυχῆ Ἑλλάδα ἀπὸ τὸν δεινὸν λιμὸν τῆς καταφρονήσεως, εἰς τὸν ὁποῖον λυγρὰ περιστατικὰ καθυπέβαλον».
Μέσα σε λίγες γραμμές, οι δύο Σκουρταίοι μοναχοί περιγράφουν το ήθος, τις αρετές και τα επιτεύγματα του Ιωάννη Καποδίστρια: Η ανάμειξή του στα πολιτικά πράγματα αρχίζει με την Επτάνησο Πολιτεία, το πρώτο ημιαυτόνομο κρατικό ελληνικό μόρφωμα, που ιδρύθηκε το 1800, όπου άσκησε τα καθήκοντα του Γραμματέως Επικρατείας επί των Εξωτερικών, των Ναυτικών και του Εμπορίου. Από τη θέση αυτή θα εργαστεί συστηματικά για την εφαρμογή του Συντάγματος, για την επιμόρφωση των διοικητικών υπαλλήλων, για την ίδρυση νέων σχολείων, για την άμυνα: αὐτὰ τὴν τῆς Κερκύρας ἐποχὴν λαμπρὰν καθιστοῦν».
ΕΠΤΑΝΗΣΟΣ ΠΟΛΙΤΕΙΑ
Το 1807 η Επτάνησος Πολιτεία, καταργείται τα Επτάνησα παραχωρούνται στους Αυτοκρατορικούς Γάλλους με τη Συνθήκη του Τιλσίτ. Όμως ο Καποδίστριας σύντομα θα βρεθεί στο Υπουργείο Εξβτερικών της Ρωσικήα αυτοκτατορίας και από τη θέση του εκείνη, οι προσπάθειές του για το υπόδουλο Γένος «ἀνακουφίζουν τὴν δυστυχῆ Ἑλλάδα ἀπὸ τὸν δεινὸν λιμὸν τῆς καταφρονήσεως, εἰς τὸν ὁποῖον λυγρὰ περιστατικὰ καθυπέβαλον».
Στη συνέχεια, τονίζεται με απόλυτη σαφήνεια ότι η εκδοτική τους προσπάθεια έλαβε αίσιο τέλος κυρίως χάρη στον Ιωάννη Καποδίστρια: Τονίζουν στον πατέρα του Αντώνιο ότι τον ζήλο του Ιωάννη για την έκδοση του έργου αυτού, προς ωφέλεια του υποδούλου Γένους, δεν κατόρθωσαν να τον κάμψουν ούτε οι αυξημένες πολιτικές φροντίδες, ούτε η επιθυμία του να επισκεφθεί τον ασθενούντα τότε πατέρα του (για να του παράσχει και την ιατρική του βοήθεια, αφού ως γνωστόν ο Κυβερνήτης είχε σπουδάσει και την Ιατρική και είχε ασκήσει το επάγγελμα του ιατρού, παρέχοντας αφιλοκερδώς τις υπηρεσίες του στη φτωχολογιά της ιδιαίτερης πατρίδος του).
Και υπογραμμίζουν ότι η βάση της εκδόσεως εκείνης «ἐγένετο δι’ ἁδροτάτης τοῦ ἰδίου συνεισφορᾶς», αλλά και με την παρακίνησή του και σε άλλους να συνδράμουν προς τούτο θεωρώντας απαραίτητη ανάγκη να δει το φως της δημοσιότητος ένα τέτοιο πόνημα: «…ἀπὼν δὲ καὶ ἄλλους ὄχι ὀλίγους διὰ τῆς πανεκλάμπρου αὐτοῦ προτροπῆς εἰς συνδρομὴν προσεκάλεσε, καὶ ὅπως αἰτία ἄμεσός τε καὶ ἔμμεσος τοῦ νὰ δοθῇ εἰς φῶς τὸ τοιοῦτον πόνημα». Και το οποίο, όπως ομολογούν οι δύο Σκουρταίοι, έφερε εις πέρας η προσπάθεια του Ιωάννη Καποδίστρια: «…τοῦ ὁποίου τὴν ἔκδοσιν πολλαὶ μὲν καρδίαι πολὺν χρόνον ἐπεθύμησαν, ἔφερε δὲ εἰς τέλος ὁ μόνος διάπυρος περὶ τὰ καλὰ ζῆλος καὶ προστασία τῆς αὐτοῦ ἐξοχότητος».
ΓΙΑΤΙ Η ΕΚΔΟΣΗ ΑΦΙΕΡΩΘΗΚΕ ΣΤΟΝ ΠΑΤΕΡΑ ΤΟΥ
Οι Σκουρταίοι μοναχοί εκμυστηρεύονται επίσης στον Αντώνιο Καποδίστρια ότι ήθελαν να αφιερώσουν την έκδοση στον ίδιο τον Ιωάννη, όπως άλλωστε θα ήταν και το πρέπον. Αλλά κάτι τέτοιο μάλλον θα τον στενοχωρούσε, προσκρούοντας στη μετριοφροσύνη του: «Ἐὰν τοῦτο ἀνεφέραμεν πρὸς τὸν αἴτιον τῆς ἐκδόσεως, ἐλυποῦμεν βέβαια τὴν μετριόφρονα καὶ εὐαγγελικήν του ψυχήν, τοῦτο μὲν κρύπτοντος τὰ τοιαῦτα ἐνάρετα αὐτοῦ κατορθώματα…τοῦτο δὲ ἑαυτῷ συνειδότος τὰ ἴδια». Ετσι, αντί αυτού, το αφιέρωσαν ευγνωμόνως στον πατέρα του, ευχόμενοι διαπύρως «ὑπὲρ τῆς ὑγείας, εὐτυχίας καὶ στερεώσεως τοῦ έξοχωτάτου υἱοῦ σου, ὁ ὁποῖος εἶναι τὸ καύχημα τοῦ Γένους».
Η επιστολή αυτή, αφιέρωση στον Αντώνιο Καποδίστρια, φέρνει στο φως μιαν ακόμα πτυχή του γιου του, Ιωάννη Καποδίστρια, του μεγάλου Ελληνα πατριώτη και πολιτικού, του πρώτου Κυβερνήτη της Ελλάδος, η οποία θα έμενε άγνωστη, εξαιτίας της μετριοφροσύνης που τον χαρακτήριζε. Του ανθρώπου που δεν δίστασε να θυσιάσει πλούτη, σταδιοδρομία, προσωπική ευτυχία, ακόμα και την ίδια του τη ζωή, για το Γένος του, και για τον οποίον θα ταίριαζαν απόλυτα τα λόγια της προς Εβραίους Επιστολής του Αγίου Αποστόλου Παύλου, που αναφέρονται στον Μωυσή: «…μέγας γενόμενος ἠρνήσατο λέγεσθαι υἱὸς θυγατρὸς Φαραώ, μᾶλλον ἑλόμενος συγκακουχεῖσθαι τῷ λαῷ τοῦ Θεοῦ ἢ πρόσκαιρον ἔχειν ἁμαρτίας ἀπόλαυσιν, μείζονα πλοῦτον ἡγησάμενος τῶν Αἰγύπτου θησαυρῶν τὸν ὀνειδισμὸν τοῦ Χριστοῦ».
*Αναδημοσίευση από την εφημερίδα “Ορθόδοξη Αλήθεια”
