Στις 29 Σεπτεμβρίου 2025, στη Θεσσαλονίκη, πραγματοποιήθηκε η έναρξη του Β΄ Διεθνούς Επιστημονικού Συνεδρίου του περιοδικού Θεολογία, που συγκλήθηκε από την Ιερά Σύνοδο της Εκκλησίας της Ελλάδος, με κεντρικό θέμα: «Η Ορθόδοξη θεολογία και η οντολογία της τεχνολογίας: ανθρωπολογικές, πολιτικές, οικονομικές, κοινωνικές και πολιτισμικές συνέπειες».
Την επίσημη έναρξη των εργασιών του Συνεδρίου τίμησε με την παρουσία και τον λόγο του ο Οικουμενικός Πατριάρχης κ. Βαρθολομαίος, ο οποίος απηύθυνε εναρκτήρια προσφώνηση και κήρυξε την έναρξη του Συνεδρίου.
Παρατίθεται η ομιλία του Οικουμενικού Πατριάρχη κ. Βαρθολομαίου
Εξοχώτατε κύριε Πρόεδρε της Ελληνικής Δημοκρατίας,
Μακαριώτατε Αρχιεπίσκοπε Αθηνών και πάσης Ελλάδος κύριε Ιερώνυμε, Πρόεδρε της Οργανωτικής Επιτροπής του Συνεδρίου,
Μακαριώτατοι αδελφοί Προκαθήμενοι Ορθοδόξων Εκκλησιών,
Ιερώτατοι και Θεοφιλέστατοι αδελφοί Ιεράρχαι,
Εξοχώτατοι και Εντιμότατοι εκπρόσωποι των Αρχών,
Εντιμολογιώτατοι Άρχοντες Οφφικιάλιοι,
Ελλογιμώτατε κύριε Πρύτανι,
Ελλογιμώτατοι Κοσμήτορες, Πρόεδροι, καθηγηταί και καθηγήτριαι, προσφιλείς φοιτηταί και φοιτήτριαι,
Ελλογιμώτατοι σύνεδροι,
Εκλεκτοί παρόντες,
Το περιοδικόν Θεολογία, το παγκοσμίως γνωστόν επιστημονικόν όργανον της Ιεράς Συνόδου της Αγιοτάτης Εκκλησίας της Ελλάδος, εισήλθεν, ήδη προ διετίας, εις τον δεύτερον αιώνα της ζωής και της προσφοράς του, με παρακαταθήκην αυτό το οποίον ανεδείχθη κατά τον 20όν αιώνα πρότυπον θεολογικής εργασίας: την θεολογικήν μαρτυρίαν των μεγάλων Πατέρων της Εκκλησίας, μίαν εκκλησιοτραφή διαλεγομένην θεολογίαν, η οποία συνέδεε την πίστιν με την ζωήν, ωμίλει πάντοτε εστραμμένη προς τον σύγχρονον αυτής άνθρωπον, με ανοιχτοσύνην προς τον πολιτισμόν, χωρίς αμυντικά και φοβικά σύνδρομα.
Παρουσιάζει ιδιαίτερον ενδιαφέρον ότι οι Πατέρες της εν Νικαία Α΄ Οικουμενικής Συνόδου, την 1700ήν επέτειον της οποίας τιμά η Εκκλησία κατά το τρέχον έτος, παρά το γεγονός ότι η διδασκαλία του Αρείου εξεπροσώπει «έναν οξύ εξελληνισμόν του Χριστιανισμού», εισήγαγον τους φιλοσοφικούς όρους «ουσία» και «ομοούσιος» εις το Σύμβολον, χωρίς φόβον ότι εγκλωβίζουν το δόγμα εις ελληνιστικά νοητικά σχήματα. Η φιλοσοφική ορολογία ελειτούργησεν εδώ ως πρόσφορον μέσον εκφράσεως της εκκλησιαστικής εμπειρίας.
Εις την συνάντησιν με τον εκάστοτε πολιτισμόν, στόχος της θεολογίας είναι «να μεταδώσει το μήνυμα του Ευαγγελίου άθικτο, ακέραιο, ανόθευτο· και να το παρουσιάσει με τα πιο έξοχα μέσα επικοινωνίας που μπορεί να παράσχει ένα πολιτιστικό περιβάλλον». Η χρήσις των δυνατοτήτων, τας οποίας προσφέρει ο πολιτισμός, αποτελεί ένδειξιν ζωτικότητος και δυναμισμού της θεολογίας. Δεν αντίκειται η συναφειακότης και η ευθύνη της θεολογίας να διατυπώνη την αλήθειαν του Ευαγγελίου ενώπιον της ιστορικής στιγμής εις την καθολικότητα και τον διαχρονικόν χαρακτήρα του Ευαγγελικού λόγου. Το ζητούμενον είναι πάντοτε όχι το ότι αλλά το πώς, ο τρόπος της συναφειακότητος. Λέγομεν ευθαρσώς και κατηγορηματικώς ότι η γενικώς αμυντική στάσις της Ορθοδόξου Εκκλησίας απέναντι εις τον πολιτισμόν, ωσάν να εστρέφοντο όλαι αι εξελίξεις της εποχής εναντίον της, δεν ανταποκρίνεται εις το πνεύμα της Ορθοδοξίας και εις την αποστολήν της Εκκλησίας εν τω κόσμω. Κλειστή, σκυθρωπή και άσαρκος Ορθοδοξία είναι λύχνος «υπό το μόδιον». Τότε επέρχεται μία περιχαράκωσις της Εκκλησίας, απομόνωσις εκ του πολιτισμού και συρρίκνωσίς της «εις ελάχιστα υπολείμματα γνησίων ορθοδόξων». Το γνησίων κατ’ ευφημισμόν! Η μαρτυρία της Εκκλησίας «εν τω κόσμω», η εγκοσμίκευσίς της, δεν σημαίνει νομοτελειακώς «εκκοσμίκευσιν» διά την Εκκλησίαν. Όλα τα δόγματα, η ζωή της Εκκλησίας, η Θεία Λατρεία και το ήθος της, εμπεριέχουν και εκφράζουν ζωτικάς αληθείας διά την ανθρώπινην ύπαρξιν, διά τον επίγειον βίον και την αιωνίαν προοπτικήν της.
Σήμερα η Εκκλησία και η θεολογία της ευρίσκονται ενώπιον συνθηκών, διαμορφωθεισών πρωτίστως υπό των εκπληκτικών εξελίξεων εις τον χώρο της τεχνολογίας. Ο μακαριστός Μητροπολίτης Περγάμου Ιωάννης σημειώνει ότι αυτό που ήτο διά τους Πατέρας της Εκκλησίας η ελληνική φιλοσοφία, ο κόσμος δηλαδή με τον οποίον η θεολογία ώφειλε τότε να διαλεχθεί, «είναι για τη σημερινή Ορθοδοξία ο καλπάζων τεχνικός πολιτισμός της εποχής μας»[2].
Είμεθα βέβαιοι ότι οι ειδικοί εισηγηταί θα φωτίσουν σημαντικάς διαστάσεις και πτυχάς της συναντήσεως της Ορθοδόξου θεολογίας με την «οντολογίαν της τεχνολογίας», την «ουσίαν της τεχνικής» όπως θα έλεγεν ο φιλόσοφος Martin Heidegger, η οποία κατ’ αυτόν «δεν συμπίπτει με την τεχνικήν»[3]. Συγχαίρομεν την Οργανωτικήν Επιτροπήν διά την επιλογήν της λίαν επικαίρου ταύτης θεματικής.
Αναμφιβόλως, η εντυπωσιακή ανάπτυξις της τεχνολογίας αλλάζει και επηρεάζει εις βάθος την ζωήν μας. Ποτέ κατά το παρελθόν η ανθρωπότης δεν εβίωσεν, εις τόσον σύντομον χρονικόν διάστημα τόσας ριζικάς ανατροπάς εις τον τρόπον του βίου των ατόμων και των κοινωνιών, όσον εις την εποχήν μας. Όπως έχει λεχθεί, η απόλυτος κυριαρχία της τεχνολογίας, «το τεχνοπώλιον»[4] πιέζει ασφυκτικώς τας άλλας μορφάς πολιτισμού, επαναπροσδιορίζει τας λειτουργίας της πολιτικής, της ηθικής, της θρησκείας, της παιδείας, της τέχνης, επηρεάζει καταλυτικώς τας κοινωνικάς μας σχέσεις, την ιδιωτικήν ζωήν, τον ψυχισμόν μας. Είναι χαρακτηριστικόν ότι γίνεται λόγος περί ενάρξεως μίας νέας «αξονικής εποχής» εις την ιστορίαν της ανθρωπότητος.
Βιούμεν κατά τα τελευταία έτη την διάδοσιν και την εμβέλειαν της «τεχνητής νοημοσύνης», η οποία θεωρείται η κορωνίς των επιτευγμάτων της τεχνολογικής προόδου. Αι εφαρμογαί της επεκτείνονται εις όλα τα πεδία της ανθρωπίνης ζωής. Υποστηρίζεται μάλιστα ότι οφείλομεν πλέον να ομιλώμεν περί της «προ της τεχνητής νοημοσύνης» και της «μετά από αυτήν» περιόδου της πορείας του πολιτισμού.
Ουδείς νουνεχής δύναται να αμφισβητήσει συνολικώς τας ευεργεσίας της επιστήμης και της τεχνολογίας. Αδιαμφισβήτητον είναι όμως και το γεγονός ότι η επιστήμη, παρά την άποψιν ότι «θα ήτο αυταπάτη να πιστεύουμε ότι μπορούμε να βρούμε αλλού, ό,τι δεν μπορεί αυτή να μας δώσει»[5], δεν δύναται να προσφέρει απαντήσεις και λύσεις εις τα μεγάλα υπαρξιακά και κοινωνικά προβλήματα, τα οποία ταλανίζουν την ανθρωπότητα, όπως η βία, η αδικία, ο θρησκευτικός φονταμενταλισμός, τα αδιέξοδα των ανθρωπίνων σχέσεων, και προ πάντων, ο «έσχατος εχθρός», ο θάνατος. Απαντήσεις εις αυτά τα προβλήματα προσφέρουν όμως άλλαι δυνάμεις, με πρώτην την θρησκευτικήν πίστιν. Είναι βέβαιον ότι, ομού μετά της επιστήμης και της τεχνολογίας, της συγχρόνου «υπερδυνάμεως», το μέλλον της ανθρωπότητος συνδέεται με την πνευματικήν «μεγάλην δύναμιν», την θρησκείαν. Άνευ αναφοράς εις την θρησκείαν δεν δυνάμεθα να κατανοήσωμεν το παρελθόν, να αναλύσωμεν την σύγχρονον κατάστασιν, να φαντασθώμεν το μέλλον και να νοηματοδοτήσωμεν την ύπαρξίν μας.
Αναφορικώς προς την παρουσίαν των θρησκειών, η εποχή μας χαρακτηρίζεται από την ταυτόχρονον εμφάνισιν δύο τάσεων: την επάνοδόν των εις το προσκήνιον της ιστορίας, αλλά και την εμφάνισιν παραμορφώσεων του θρησκευτικού φαινομένου, αι οποίαι, όχι μόνον αλλοιώνουν την αυθεντικήν έκφρασιν της θρησκευτικής πίστεως, αλλά και απειλούν την ειρήνην και την συνεργασίαν των λαών. Τοιούτον φαινόμενον είναι ο θρησκευτικός φονταμενταλισμός, ο οποίος γεννάται εκ του φόβου, της ανασφαλείας και της αδυναμίας δημιουργικής αντιμετωπίσεως των ταχυτάτων αλλαγών και των προκλήσεων της συγχρόνου εποχής και ουδεμίαν σχέσιν έχει με την αυθεντικήν βίωσιν της πίστεως.
Αι σύγχρονοι τεχνολογικαί κατακτήσεις και εξελίξεις δεν ακυρώνουν όσα γνωρίζομεν διά τον άνθρωπον και την conditio humana. Παρά τα «θαύματα της επιστήμης», και εις την εποχήν μας αι «υπαρξιακαί αντιφάσεις» του ανθρώπου, το χάσμα μεταξύ ουρανού και γης μέσα του και αι απορίαι της ελευθερίας του παραμένουν. Η ανθρωπιά δεν είναι αυτονόητος, πάντοτε θα απειλείται, πάντοτε κατακτάται με προσωπικόν αγώνα και αυθυπέρβασιν. Ο άνθρωπος συνεχίζει να αναζητεί αυθεντικόν νόημα ζωής, αξίας, να φιλοσοφεί, να θέλγεται από την ομορφιά, να αφουγκράζεται την φωνήν του ουρανού.
Ο τεχνολογικός πολιτισμός είναι μία δυναμική προσπάθεια του ανθρώπου να δώση απάντησιν εις το κεντρικόν ερώτημα «Τι είναι ο άνθρωπος;». Και εις το μέλλον θα συνεχισθή η αναζήτησις νέων απαντήσεων εις το ερώτημα τούτο, πέραν όσων επέτυχε και θα έχει κατορθώσει ο άνθρωπος ως homo technologicus. Ουδείς πολιτισμός αποτελεί οριστικήν λύσιν του ανθρωπίνου αινίγματος, ουδείς δημιουργεί τον επίγειον παράδεισον διά τον άνθρωπον. Οι πολιτισμοί είναι αμφίσημοι, επειδή ο δημιουργός των είναι και παραμένει το «δεινότερον» των όντων. Η διαχείρισις των επιτευγμάτων του πολιτισμού είναι πολυπλοκωτέρα και δυσχερεστέρα από την παραγωγήν των. Ορθώς εκφράζεται σήμερον προβληματισμός διά το γεγονός ότι η επιστημονική πρόοδος δεν συνέβαλεν ουσιαστικώς εις την ενίσχυσιν του ηθικού αισθητηρίου του ανθρώπου, ο οποίος, παρ’ ότι γνωρίζει, συνεχίζει να δρά ως να μη εγνώριζε. Λησμονούμεν ότι δεν συμβάλλει εις την πρόοδον η εφαρμογή της νεοπρομηθεϊκής «τεχνολογικής προστακτικής», η οποία επιτάσσει να παράγωμεν ό,τι είναι τεχνικώς εφικτόν, ανεξαρτήτως των επιπτώσεών του διά τον άνθρωπον και την κτίσιν. Η αληθής πρόοδος επιτυγχάνεται όχι μόνον διά μέσου αυτού που πράττομεν, αλλά και με όσα, υπευθύνως, δεν πράττομεν.
Η Ορθόδοξος Εκκλησία και η θεολογία της θα συνεχίσουν να ενδιαφέρωνται διά τας επιστημονικάς εξελίξεις, διά τον πολιτισμόν και τους πολιτισμούς, διά τα κοινωνικά δρώμενα και τας ιστορικάς συνθήκας, εντός των οποίων εκτυλίσσεται η ζωή των πιστών. Αι εντάσεις, που είναι αναπόφευκτον να υπάρχουν μεταξύ χριστιανικής ταυτότητος και εκάστοτε συγχρόνου βιοτής, οφείλουν να λειτουργούν ως ευκαιρία διά δημιουργικήν συνάντησιν, ανάδειξιν της επικαιρότητος του χριστιανικού Ευαγγελίου και των ζωτικών διά τον άνθρωπον και τον κόσμον αρχών και αληθειών της Ορθοδόξου παραδόσεως. Ποτέ η εσωστρέφεια δεν ωφέλησε την Εκκλησίαν και την ιεράν αποστολήν της. Η κλειστότης είναι απομάκρυνσις από το πνεύμα των Πατέρων και όχι επιστροφή εις αυτό.
Χαιρόμεθα ιδιαιτέρως διά την ενασχόλησιν της Ορθοδόξου θεολογίας με την τεχνολογίαν. Εις την συνάντησιν ταύτην πίστις και επιστήμη δεν συμμετέχουν ως αντίπαλοι, αλλά ως συνεργάται και εταίροι εις την διακονίαν του ανθρώπου. Η άποψις περί αναποφεύκτου συγκρούσεως πίστεως και επιστήμης προκύπτει από λανθασμένην κατανόησιν της ουσίας και της στοχοθεσίας των δύο τούτων μεγάλων πνευματικών δυνάμεων, της πίστεως και της επιστήμης, δηλαδή. Εις τον διάλογόν των αναδεικνύεται επίσης η αλήθεια, ότι το ανθρώπινον πρόσωπον είναι πάντοτε «περισσότερον από αυτό που δύναται να συλλάβη η επιστήμη», ότι η προσέγγισις του ανθρώπου ως θείου δημιουργήματος, κατ’ εικόνα Θεού και καθ’ ομοίωσιν Αυτώ, δίδει εις την ύπαρξίν του την υψίστην δυνατήν αξίαν, ενώ η άρνησις του «Υπερβατικού» οδηγεί εις βαθμιαίαν μείωσιν του σεβασμού προς τον άνθρωπον. Ομού μετά της λήθης της διαστάσεως του «θρησκευτικού μυστηρίου», υποχωρεί και η αίσθησις διά την αξιοπρέπειαν του ανθρωπίνου προσώπου.
Ουδόλως αμφιβάλλομεν, ότι το περιοδικόν Θεολογία θα παραμείνη και εις το μέλλον βαρόμετρον των θεολογικών εξελίξεων, ότι μέσα εις το παγκόσμιον «τεχνοπώλιον» θα εκπροσωπεί τον «πολιτισμόν του προσώπου», την «οικουμενικήν ευρυχωρίαν» της «διαλεγομένης θεολογίας», η οποία θα συνεχίσει να απελευθερώνη δημιουργικάς δυνάμεις εντός του χριστιανικού κόσμου, θα στηρίζη την διαχριστιανικήν προσέγγισιν, θα προβάλλη την κοινωνικήν διάστασιν του εκκλησιαστικού ήθους, θα λειτουργή ως το όχημα, το οποίον θα μεταφέρη την φωνήν της ελληνόφωνου θεολογίας εις την οικουμένην, φωνήν απηχούσαν το πνεύμα των Πατέρων, όχι ως αναφοράν εις το παρελθόν, αλλά ως «μαρτυρίαν» της ορθής πίστεως, αεί ζώσης εν τη Εκκλησία, η οποία, όπως γράφει ο μακαριστός π. Γεώργιος Φλωρόφσκυ, «είναι ο διαρκής μάρτυς του Χριστού, η εγγύηση και η αποκάλυψη της νίκης και της δόξας του»[6].
Μετά τοιούτων σκέψεων και αισθημάτων, εκφράζοντες τας ειλικρινείς ευχαριστίας της ημών Μετριότητος διά την τιμητικήν πρόσκλησιν, κηρύσσομεν την έναρξιν των εργασιών του παρόντος Διεθνούς Επιστημονικού Συνεδρίου, ευχόμενοι δε πολύκαρπον και κατά πάντα επιτυχή την διεξαγωγήν αυτού, δοξάζομεν το υπεράγιον όνομα του Θεού της σοφίας και της αγάπης, του αεί δαψιλεύοντος επί τον λαόν Αυτού πλουσίας τας ουρανίους Αυτού δωρεάς και ευλογίας.
Ο Χριστός εν τω μέσω ημών!
__________
- Δημήτριος Τρακατέλλης, Αρχιεπίσκοπος πρώην Αμερικής, «Τέσσερις συναντήσεις της θεολογίας: κίνδυνοι και προοπτικές», εις το έργον: Στ. Φωτίου (επιμ.), Μαρτυρία ζωής, εκδ. Αρμός, Αθήνα 1999, σελ. 135-147. εδώ σελ. 138.
- Ι. Ζηζιούλας, «Η Ορθοδοξία σήμερα», Ευθύνη 180 (Δεκ. 1986), σ. 582.
- M. Heidegger, «Die Frage nach der Technik», εις το έργον: M. Heidegger, Vorträge und Aufsätze I, εκδ. Neske, Pfullingen 1967, σ. 5.
- Βλ. N. Postman, Τεχνοπώλιο. Η υποταγή του πολιτισμού στην τεχνολογία, μτφρ. Κ. Μεταξά, εκδ. Καστανιώτη, Αθήνα 1999.
- S. Freud, Το μέλλον μιας αυταπάτης, μτφρ. Θ. Παπακωνσταντίνου, εκδ. Γκοβόστη, Αθήνα χ.χρ., σ. 81.
- π. Γ. Φλωρόφσκυ, Το σώμα του ζώντος Χριστού. Μια ορθόδοξη ερμηνεία της Εκκλησίας, μτφρ. Ι. Κ. Παπαδοπούλου, εκδ. Αρμός, Αθήνα 1999, σ. 20.
__________
Φώτο: Νικόλας Παπαχρήστου
