Στην Αρναία Χαλκιδικής, τα έθιμα δεν αποτελούν μια απλή αναπαράσταση του παρελθόντος ούτε μια παραδοσιακή εκδήλωση βιτρίνας που αναβιώνει για λίγες μόνο ημέρες τον χρόνο.
Είναι κομμάτι της καθημερινής ζωής, οικογενειακή παρακαταθήκη και ζωντανή μνήμη που συνεχίζει να περνά από γενιά σε γενιά -από τους παππούδες στα παιδιά και από τα παιδιά στα εγγόνια. Είναι οι ιστορίες που λέγονται γύρω από το τραπέζι, οι εικόνες που επιστρέφουν κάθε Πάσχα και κάθε Χριστούγεννα, οι μυρωδιές από το μέλι και το ζυμωμένο ψωμί, οι φωνές στην πλατεία, τα γέλια των παιδιών, τα άλογα που ανηφορίζουν στον Προφήτη Ηλία και οι άνθρωποι που εξακολουθούν να κρατούν τις παραδόσεις «ζωντανές», αψηφώντας τον χρόνο και τις αλλαγές της εποχής.
Από το «Μέλωμα του Χριστού», όπου το μέλι και τα καρύδια μένουν όλη νύχτα στο τραπέζι «για να έρθει ο Χριστός να φάει», μέχρι τον πατριωτικό Κούτσμανο, τη Σουσαρίτσα, το Καντάρι και την Κούνια, τα έθιμα του ιστορικού χωριού Αρναίας της Χαλκιδικής, εξακολουθούν να τηρούνται με την ίδια συγκίνηση, πίστη και συμμετοχή όπως παλιά.
«Οι παραδόσεις είναι η ζωή μας. Δεν μπορώ να διανοηθώ ότι κάποια στιγμή θα πάψουν να αναβιώνουν αυτά τα έθιμα. Αν χαθούν, είμαστε χαμένοι», δηλώνει στο Αθηναϊκό-Μακεδονικό Πρακτορείο Ειδήσεων ο πρόεδρος της Πολιτιστικής και Μορφωτικής Εταιρείας Αρναίας, Χρήστος Ζυγούρης, πυροσβέστης, λίγες ημέρες πριν από την αναβίωση των Αριστοτελείων του Δήμου Αριστοτέλη, στις 17 Μαΐου, στο Άλσος της Αγίας Παρασκευής.
Το μέλι, το Χριστόψωμο και ένα έθιμο αιώνων
Με άρωμα μελιού, ήχους παράδοσης και αφηγήσεις που κουβαλούν μνήμες αιώνων, η Αρναία Χαλκιδικής ετοιμάζεται να «ζωντανέψει» ξανά τα έθιμα και τις παραδόσεις της, στο πλαίσιο της φετινής διοργάνωσης των Αριστοτελείων.
Στο επίκεντρο της γιορτής και του συμποσίου θα βρεθεί το «Μέλωμα του Χριστού», ένα από τα πιο βαθιά ριζωμένα χριστουγεννιάτικα έθιμα της περιοχής, με πρωταγωνιστή το μέλι που αποτελεί ένα προϊόν άρρηκτα δεμένο με την ιστορία, την οικονομία και την ταυτότητα του τόπου.
«Στο συμπόσιο θα γίνει αναφορά κυρίως στο “ Μέλωμα του Χριστού”, γιατί η ιδέα είναι να προβληθεί το μέλι της περιοχής μας. Και αφού έχουμε ένα έθιμο που έχει ως βάση το μέλι, δεν θα μπορούσε να λείπει», αναφέρει ο κ. Ζυγούρης.
Το έθιμο αναβιώνει κάθε παραμονή Χριστουγέννων και οι ρίζες του χάνονται βαθιά στον χρόνο, ακόμη και πριν από την Τουρκοκρατία, όπως εξηγεί ο ίδιος. «Οι παππούδες και οι γονείς μας το τηρούσαν με θρησκευτική ευλάβεια. Το βράδυ της παραμονής συγκεντρωνόταν όλη η οικογένεια γύρω από το τραπέζι. Ο πρεσβύτερος έπαιρνε το Χριστόψωμο, το σταύρωνε τρεις φορές με το μαχαίρι και το μοίραζε ιεραρχικά σε όλα τα μέλη της οικογένειας. Το πρώτο κομμάτι ήταν πάντα για τον Χριστό», αναφέρει.
Το τελετουργικό συνοδευόταν από μέλι και καρύδια, που έμεναν όλη νύχτα πάνω στο τραπέζι. «Τα αφήναμε για να έρθει ο Χριστός να φάει. Το θεωρούσαμε ευλογία για το σπίτι και για την παραγωγή του μελιού», λέει χαρακτηριστικά, εξηγώντας πως η μελισσοκομία υπήρξε επί δεκαετίες βασικό στοιχείο της ζωής και της οικονομίας της Αρναίας.
Η αναβίωση του εθίμου, που εξακολουθεί να τηρείται από τους κατοίκους της Αρναίας «πιστά και ανελλιπώς», όπως μας λέει χαρακτηριστικά, βγήκε από τα σπίτια στην κεντρική πλατεία το 2000, όταν η Πολιτιστική Εταιρεία αποφάσισε να παρασκευάσει το μεγαλύτερο Χριστόψωμο της Ελλάδας. «Η ζύμη έφτασε τα 400 κιλά», διευκρινίζει ο κ. Ζυγούρης, αφήνοντας ανοιχτό το ενδεχόμενο το 2027 «να τα ξεπεράσουμε».
Ο Κούτσμανος και η μυστική «εκπαίδευση» των νέων
Παράλληλα με το «Μέλωμα του Χριστού», η Αρναία διατηρεί ζωντανά και τα πασχαλινά της έθιμα: τον Κούτσμανο, τη Σουσαρίτσα, το Καντάρι και την Κούνια.
Ο Κούτσμανος, σύμφωνα με τον κ. Ζυγούρη έχει έντονο πατριωτικό χαρακτήρα και γεννήθηκε στα χρόνια της Τουρκοκρατίας. «Οι Αρναιώτες σκέφτηκαν ένα “ τέχνασμα” για να εκπαιδεύουν τους νέους στο σημάδι και στο τουφέκι, προετοιμάζοντάς τους για τον ξεσηκωμό. Έστηναν κόκκινα αυγά στα δέντρα και οι νέοι τα σημάδευαν», εξηγεί.
Το έθιμο αναβιώνει κάθε Τρίτη του Πάσχα και οι συμμετέχοντες, ντυμένοι με παραδοσιακές φορεσιές Μακεδονομάχων, ανεβαίνουν έφιπποι στον λόφο του Προφήτη Ηλία και στη συνέχεια πραγματοποιείται η σκοποβολή με τα αυγά. «Προσωπικά, αυτό το έθιμο ξεχωρίζω περισσότερο, γιατί έχει βαθιά πατριωτικό χαρακτήρα», σημειώνει.
Η Σουσαρίτσα, το Καντάρι και τα έθιμα του γέλιου και της παρέας
Στο ίδιο γιορτινό σκηνικό αναβιώνει και η Σουσαρίτσα, ένα παιδικό πασχαλινό έθιμο που πήρε το όνομά του από το «σύρσιμο» του αυγού πάνω στο γρασίδι. Τα παιδιά ρίχνουν τα κόκκινα αυγά τους στο χορτάρι και νικητής είναι όποιος τα στείλει πιο μακριά χωρίς να σπάσουν.
«Υπήρξαν και παιδιά που προσπάθησαν να κερδίσουν με ξύλινα αυγά», λέει με χιούμορ ο κ. Ζυγούρης, παραδεχόμενος ωστόσο ότι «πάντα στο τέλος το ομολογούσαν και έτσι το βραβείο πήγαινε πραγματικά εκεί που έπρεπε να πάει».
Από τα πιο διασκεδαστικά έθιμα, όπως επισημαίνει ο ίδιος, θεωρείται και το Καντάρι, που πραγματοποιείται τη δεύτερη μέρα του Πάσχα, μαζί με την Κούνια. Οι κάτοικοι ζυγίζονται δημόσια σε παραδοσιακή ζυγαριά και αποκαλύπτεται ποιος «τήρησε» τη νηστεία και ποιος όχι.
«Βρίσκουμε πολλούς ψεύτες», λέει ο κ. Ζυγούρης αστειευόμενος και προσθέτει ότι «σε εκείνον που έχει τα περισσότερα κιλά δίνουμε ως έπαθλο τη μικρότερη κατσαρόλα, ενώ στον πιο αδύνατο τη μεγαλύτερη “ για να τρώει” και να καρδαμώσει».
Την ίδια ημέρα, στην κεντρική πλατεία στήνεται και η παραδοσιακή Κούνια, στολισμένη με λουλούδια, πρασινάδες και υφαντά. Εκεί κάθονταν παλιά, αλλά και σήμερα οι νέες κοπέλες, ώστε να τις δουν τα παλικάρια και να ξεκινήσουν τα προξενιά και είναι ένα έθιμο το οποίο τιμάται με ευλάβεια και χιούμορ από τα κορίτσια του χωριού και από «την κόρη μου», τονίζει.
«Λαός που ξεχνά την ιστορία του παύει να υπάρχει»
Η Πολιτιστική και Μορφωτική Εταιρεία Αρναίας ιδρύθηκε το 1975 και, όπως υπογραμμίζει ο πρόεδρός της, δεν έχει αφήσει ούτε μία χρονιά να περάσει χωρίς την αναβίωση των εθίμων, ακόμη και όταν οι καιρικές συνθήκες δυσκόλευαν τις εκδηλώσεις.
Ο ίδιος θυμάται πως συμμετέχει στον Κούτσμανο από παιδί, ενώ σήμερα παίρνουν μέρος και οι δύο γιοι του, συνεχίζοντας την παράδοση. Άλλωστε όπως επισημαίνει: «Λαός που ξεχνά την ιστορία του παύει να υπάρχει. Και εμείς εδώ στην Αρναία παλεύουμε να μη χαθεί τίποτα».
