Από τον ΣΩΤΗΡΗ ΛΕΤΣΙΟ*
Τα μοναστήρια του Αγίου Ορους είναι φημισμένα όχι μόνο για τα εξαιρετικής αρχιτεκτονικής κτίσματα, τις μεγάλης αξίας βιβλιοθήκες ή τα ιερά κειμήλια αλλά και για τις κρήνες όπως και τις φιάλες αγιασμού, οι οποίες κοσμούν τα προαύλια των ιερών μονών. Συνδυάζουν τα στοιχεία της βυζαντινής και μεταβυζαντινής αρχιτεκτονικής, ενώ εκτός από διακοσμητικό χαρακτήρα συχνά έχουν και λειτουργικό ρόλο. Αποτελούν κομψοτεχνήματα μαρμαρογλυπτικής, βρίσκονται στην αυλή κάθε μονής -συνήθως μπροστά από το Καθολικό- και χρησιμοποιούνται για τις τελετές καθαγιασμού των υδάτων. Στα μοναστήρια του Αγίου Όρους υπάρχουν περισσότερες από 40 σημαντικές αυτόνομες κρήνες (εξωτερικές βρύσες) και κρήνες-φιάλες αγιασμού. Ο ακριβής αριθμός τους μεταβάλλεται εάν συνυπολογιστούν οι μικρότερες κρήνες των κελιών, των μονοπατιών και των εσωτερικών διαδρόμων. Οι κατασκευές αυτές χρονολογούνται κυρίως από τον 17ο έως τον 19ο αιώνα.
Οι μεγάλες φιάλες ή αλλιώς κρήνες αγιασμού βρίσκονται μπροστά από την είσοδο του καθολικού των μοναστηριών, ενώ για πολλούς ιστορικούς μελετητές οι φιάλες ταυτίζονται με τις κρήνες. Στη Μονή Κουτλουμουσίου φιάλη υπάρχει απέναντι από το Καθολικό, ενώ κρήνη στεγασμένη με κιόσκι συναντάμε έξω από τον περίβολο του μοναστηριού-απέναντι από την είσοδο του μοναστηριού. Είναι δε πολλά τα μοναστήρια που διαθέτουν περισσότερες από μια κρήνες τόσο εντός όσο και εκτός του περιβόλου τους. Στην κατηγορία αυτή ανήκει η Ιερά Μονή Σταυρονικήτα, όπου εκεί παρατηρούμε πως υπάρχει διπλή κρήνη με μια εκροή τις οποίες χωρίζει ο ενδιάμεσος τοίχος του περιβόλου.
ΞΗΡΟΠΟΤΑΜΟΥ
Εξίσου ενδιαφέρουσα είναι βεβαίως και η φιάλη της Μονής Ξηροποτάμου, η οποία κατασκευάστηκε τον 18ο αιώνα και ξεχωρίζει για την περίτεχνη αψίδα της και τις επιγραφές που εξυμνούν το νερό ως δώρο Θεού. Πάνω της αναγράφονται και οι παρακάτω στίχοι του γνωστού λόγιου και μοναχού Καισάριου Δαπόντε του Ξηροποταμινού(18ος αιώνας): «Χιώτισσα είμαι, Χιώτισσα, τι με ρωτάς παπά μου;/ Για τούτο είμαι ως θωρείς, εύμορφη δέσποτά μου/Θυγάτηρ Καισαρίου δε Δαπόντε, γεροντά μου/και μ΄έφερε να κάθομαι εκ του Χλωροποτάμου/ για να θωρούν, να επαινούν, την ωραιότητά μου/Λέγεται δε, αν ρωτάς, φιάλη τ΄όνομά μου». Όσο δε για την φιάλη της Μονής Χιλανδαρίου πληροφορούμαστε ότι την ιστόρησε το 1847 ο Γαλατσιανός ζωγράφος ιερομόναχος Μακάριος με την συνδρομή των βοηθών του.
ΣΤΑΥΡΟΣ ΣΤΟΝ ΤΡΟΥΛΟ
Οι αγιορείτικες φιάλες διακρίνονται αναμφίβολα για την κομψότητά τους και συγχρόνως για την απλότητά τους. Κοινό δε χαρακτηριστικό σε όλες η ύπαρξη του Σταυρού στους τρούλους. Η φιάλη της Μονής του Αγίου Παντελεήμονα αποτελείται από αλλεπάλληλες λεκάνες με πίδακες μαρμάρινες και ψιλοκεντημένες. Την φιάλη αυτή είχαν στείλει ως δώρο στα τέλη του 19ου αιώνα οι Ιωασαφαίοι -γνωστή αγιορείτικη αδελφότητα μοναχών με μακρά παράδοση στην εκκλησιαστική τέχνη. Πριν πάρει τη θέση στην οποία και σήμερα έχει, η φιάλη αυτή βρισκόταν στο κελί τους στα Καψοκαλύβια.
ΙΒΗΡΩΝ
Η φιάλη της Μονής Ιβήρων χαρακτηρίζεται ως ένα μαρμάρινο αριστούργημα με εξαιρετική γεωμετρική συμμετρία και ανάγλυφα διακοσμητικά μοτίβα. Εντυπωσιακή είναι και η φιάλη στη Μονή Ζωγράφου. Κατασκευασμένη εξολοκλήρου από μάρμαρο στεγάζεται με θόλο, ο οποίος στηρίζεται πάνω σε οκτώ πεσσοκολώνες, τα ενδιάμεσα των οποίων φράζονται με θωράκια. Στην επιφάνεια της κρήνης έχουν σμιλευθεί κεφάλια λιονταριών, ενώ οι τοιχογραφίες στο εσωτερικό του θόλου παρουσιάζουν έντονα τα σημάδια της φθοράς.
Η ΑΡΧΑΙΟΤΕΡΗ ΣΤΗ ΜΕΓΙΣΤΗ ΛΑΥΡΑ
Η αρχαιότερη, μεγαλύτερη και πιο επιβλητική φιάλη του Αγίου Όρους θεωρείται αυτής της Μεγίστης Λαύρας (11ος αιώνας). Διαθέτει οκτάπλευρο μαρμάρινο θόλο που στηρίζεται σε οκτώ κίονες και φέρει μεταβυζαντινές τοιχογραφίες. Οι επισκέπτες παρατηρώντας προσεκτικά την επιφάνειά της μπορούν να διαβάσουν τα εξής: «Εζωγραφήθη η παρούσα φιάλη τη συνδρομή και εξόδω του ενδοξοτάτου Άρχοντος κυρού Ιωάννου Μίχου, από τον Άγιον Ευστράτιον, επιστατούντος του Πανοσιωτάτου Ιερομονάχου Κυρίλλου εν έτει 1635».
Κρήνες φτιαγμένες με καλλιέπεια και μεράκι συναντάμε και στις Καρυές, την πρωτεύουσα του Άθω, για τις οποίες πληροφορίες αντλούμε από το βιβλίο «Το Άγιον Όρος» του Γεράσιμου Σμυρνάκη που εκδόθηκε στην Αθήνα το 1903: «Εντός των Καρυών υπάρχουσι πέντε κρήναι. Η μεν πρώτη είναι εν τη εισόδω της αγοράς κατασκευασθείσα υπό της Κυριάρχου Μονής του Ζωγράφου τω 1890, φέρουσα εν προμετωπίδι εξεικονισμένον τον πολιούχον αυτής άγιον Γεώργιον. Η δε δευτέρα είναι η του καλουμένου ¨Βασιλικού νερού¨ προς δυσμάς του Παντοκρατορηνού Κονακίου φέρουσα την προσηγορίαν ταύτην ως εκ του εξαιρετικού και διαυγούς ύδατος αυτής. Η δε τρίτη είναι η του Πρωτάτου αρκτικής του Ναού αυτού, γενομένη τω 1788 δαπάνη του Κοινού και του τότε Αγά, φέρουσα δε της εξής γεγλυμμένην επιγραφήν: ¨αψπη΄ Δεκεμβρίου η΄. Οι δίψη κατεχόμενοι δεύτε και κορέσθητε πηγής η οικοδομήθη εκ του Κοινού δαπάνης, τη συνδρομή Επιστατών και του ενδοξοτάτου Χασακή Χαφής Μεχμέτ Αγάς του Όρους¨. Η δε τετάρτη είναι η έξωθεν του περιβόλου του αντιπροσωπείου της Μονής Ζωγράφου ήδη ξηροκρήνη, κατασκευασθείσα υπό του Αγά Μουσταφά προς 200 περίπου ετών και πέμπτη είναι εν αποστάσει των Καρυών 25΄η του Αγά καλουμένη βρύσις άχρι σήμερον παρά την εις Βατοπέδιον άγουσαν οδόν, αίτινες πάσαι καλούνται χαΐρια, ήτοι ψυχικά ή ευεργετήματα. Υπάρχουσιν δε και δύο νεώτεραι κρήναι η έξωθεν του αντιπροσωπείου του Βατοπεδίου και η παρά το Χιλιανδαρηνόν κελλίον του Αγίου Γεωργίου».
ΦΥΤΙΚΑ ΜΟΤΙΒΑ
Οι κυριότεροι συμβολισμοί των ανάγλυφων παραστάσεων στις φιάλες περιλαμβάνουν ζώα και πτηνά όπως π.χ παγώνια, ελάφια, λιοντάρια και περιστέρια. Επίσης φυτικά μοτίβα όπως άμπελος και σταφύλια, βλάστηση και ανθέμια η οποία θυμίζει τον Κήπο της Εδέμ κ.α. Επίσης, εκτός από τον Σταυρό απαντάται και ο Δικέφαλος Αετός που είναι το σύμβολο του Βυζαντίου και του Οικουμενικού Πατριαρχείου.
Ως προς τα υλικά που χρησιμοποιήθηκαν για την κατασκευή των φιαλών της μοναστικής πολιτείας του Άθω εκτός από το μάρμαρο, έγινε επίσης ευρύτατη χρήση σε τούβλα, μολύβι, πλάκες αλλά και τζάμια. Κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας παρατηρήθηκε ότι τα μαρμάρινα θωράκια αντικαταστάθηκαν με κιγκλιδώματα όπως συνέβη στη Μονή Ξενοφώντος. Οι φιάλες της μεταβυζαντινής περιόδου αντικατέστησαν βυζαντινά κτίσματα, τα οποία είχαν υποστεί σοβαρές φθορές στο πέρασμα του χρόνου όπως είναι η περίπτωση της φιάλης στη Μονή Κουτλουμουσίου.
Πολλές είναι οι ιστορίες που συνδέονται με την ύπαρξη των φιαλών του Αγίου Όρους, μια εξ αυτών είναι και η ακόλουθη που έχει σχέση με την Μονή της Μεγίστης Λαύρας. Κατά την διάρκεια της Επανάστασης του 1821 διέμεναν σε αυτή 750 Τούρκοι στρατιώτες, τους οποίους πλήρωνε η Μονή αλλά και φρόντιζε για την τροφοδοσία τους. Κάποια ημέρα ο επικεφαλής αξιωματικός θέλησε να πάρει μαζί του την φιάλη. Επειδή όμως αυτό ήταν αδύνατον χτύπησε θυμωμένος την φιάλη ώστε να προκαλέσει σε αυτές φθορές. Σύμφωνα με μια άλλη εκδοχή ο αξιωματικός αυτός αποφάσισε να την πάρει και να την στείλει δώρο στον Σουλτάνο, ώστε να κάνει αυτός το μπάνιο του. Την νύχτα όμως τρεις μοναχοί κατάφεραν σοβαρά πλήγματα πάνω στη φιάλη και την αχρήστευσαν. Όταν το πρωί ο αξιωματικός πληροφορήθηκε τα όσα είχαν συμβεί συνέλαβε τους μοναχούς και στη συνέχεια διέταξε τον απαγχονισμό τους στο κυπαρίσσι του Αγίου Αθανασίου, το οποίο βρίσκεται στην αριστερή πλευρά της φιάλης. Μετά από αυτό το γεγονός οι μοναχοί τοποθέτησαν σιδερένια ελάσματα πάνω στο χείλος της φιάλης αχρηστεύοντας την.
ΒΑΤΟΠΕΔΙΟΥ, ΔΟΧΕΙΑΡΙΟΥ, ΧΙΛΑΝΔΡΑΡΙΟΥ
Ιδιαίτερα κομψή είναι και η φιάλη της Μονής Βατοπεδίου στην οποία είχαν γίνει επισκευαστικές εργασίες το 1860 και είναι διακοσμημένη με πλούσια ανάγλυφα και σκηνές από τη ζωή του Χριστού. Αναφορά ασφαλώς θα πρέπει να γίνει και στις κρήνες οι οποίες είναι ενσωματωμένες σε τοίχους κτιρίων ή αυλόγυρους και χρησίμευαν στην καθημερινή ύδρευση. Χαρακτηριστικά παραδείγματα αποτελούν η κρήνη της Μονής Δοχειαρίου, η οποία φημίζεται για το μοναδικό γλυπτό της διάκοσμο με παραστάσεις ζώων και φυτών, τα οποία είναι σκαλισμένα απευθείας πάνω σε λευκό μάρμαρο. Στην εν λόγω μονή βρίσκεται και το Αγίασμα των Αρχαγγέλων, μια κρήνη που είναι συνδεδεμένη με το θαύμα της ίδρυσης της μονής. όπως και η κρήνη της Μονής Χιλανδαρίου: Βρίσκεται κοντά στην είσοδο της μονής και διατηρεί έντονα τα στοιχεία της σερβικής και βυζαντινής αρχιτεκτονικής παράδοσης.
*Αναδημοσίευση από την εφημερίδα “Ορθόδοξη Αλήθεια”
