Από τον ΓΙΑΝΝΗ ΖΑΝΝΗ
«Ἐγένετο ἄνθρωπος ἀπεσταλμένος παρὰ Θεοῦ, ὄνομα αὐτῷ Ἰωάννης· οὗτος ἦλθεν εἰς μαρτυρίαν, ἵνα μαρτυρήσῃ περὶ τοῦ φωτός, ἵνα πάντες πιστεύσωσιν δι’ αὐτοῦ». Ἰωάν. 1, 6-7
Στην μεγάλη εορτή των Θεοφανίων, η μορφή που δεσπόζει αμέσως μετά τον Σωτήρα Χριστό είναι αναμφίβολα εκείνη του Τιμίου Προδρόμου. Δεν είναι τυχαίο άλλωστε ότι όλες σχεδόν οι διηγήσεις των Ιερών Ευαγγελιστών, αρχίζουν προβάλλοντας το πρόσωπό του από τα πρώτα ήδη κεφάλαια, καθώς αναγνωρίζουν σ’ αυτό την εκπλήρωση των προφητικών λόγων: «Ἐν δὲ ταῖς ἡμέραις ἐκείναις παραγίνεται Ἰωάννης ὁ βαπτιστὴς κηρύσσων ἐν τῇ ἐρήμῳ τῆς Ἰουδαίας καὶ λέγων· Μετανοεῖτε· ἤγγικεν γὰρ ἡ βασιλεία τῶν οὐρανῶν. οὗτος γάρ ἐστιν ὁ ῥηθεὶς διὰ Ἠσαΐου τοῦ προφήτου λέγοντος· Φωνὴ βοῶντος ἐν τῇ ἐρήμῳ, Ἑτοιμάσατε τὴν ὁδὸν Κυρίου, εὐθείας ποιεῖτε τὰς τρίβους αὐτοῦ».
Στο κατά Λουκάν Ιερό Ευαγγέλιο, στο οποίο περιγράφεται ο θαυμαστός τρόπος της συλλήψεως και της γεννήσεώς του, αναφέρεται και η πρόρρηση γι’ αυτόν, καθώς και την αποστολή του, όπως την διατύπωσε ο προφήτης πατέρας του, Αρχιερέας Ζαχαρίας: «Καὶ σὺ, παιδίον, προφήτης ὑψίστου κληθήσῃ· προπορεύσῃ γὰρ πρὸ προσώπου Κυρίου ἑτοιμάσαι ὁδοὺς αὐτοῦ, τοῦ δοῦναι γνῶσιν σωτηρίας τῷ λαῷ αὐτοῦ ἐν ἀφέσει ἁμαρτιῶν αὐτῶν διὰ σπλάγχνα ἐλέους Θεοῦ ἡμῶν».
Στην διήγηση του ίδιου Ευαγγελιστού (Λουκά) αναφέρεται ότι από την παιδική του ηλικία εγκαταβίωνε στην έρημο (σύμφωνα με κάποια παράδοση, κατέφυγε εκεί η μητέρα του Ελισάβετ, για να τον σώσει από την βρεφοκτονία του Ηρώδη) μέχρι την ημέρα που θα τον καλούσε ο Θεός για την αποστολή που του είχε αναθέσει. (Τὸ δὲ παιδίον ηὔξανε καὶ ἐκραταιοῦτο πνεύματι, καὶ ἦν ἐν ταῖς ἐρήμοις ἕως ἡμέρας ἀναδείξεως αὐτοῦ πρὸς τὸν Ἰσραήλ.)
Επιπλέον ο Ευαγγελιστής Λουκάς είναι ακριβέστατος στις ιστορικές πληροφορίες του για το πότε άρχισε το κήρυγμα της μετανοίας: «Ἐν ἔτει δὲ πεντεκαιδεκάτῳ τῆς ἡγεμονίας Τιβερίου Καίσαρος, ἡγεμονεύοντος Ποντίου Πιλάτου τῆς Ἰουδαίας, καὶ τετραρχοῦντος τῆς Γαλιλαίας Ἡρῴδου, Φιλίππου δὲ τοῦ ἀδελφοῦ αὐτοῦ τετραρχοῦντος τῆς Ἰτουραίας καὶ Τραχωνίτιδος χώρας, καὶ Λυσανίου τῆς Ἀβιληνῆς τετραρχοῦντος, ἐπὶ ἀρχιερέως Ἅννα καὶ Καϊάφα». Ένα έργο που το άρχισε, όχι με δική του πρωτοβουλία, αλλά μόνον όταν είχε την σχετική εντολή από τον Θεό: «ἐγένετο ῥῆμα Θεοῦ ἐπὶ Ἰωάννην τὸν Ζαχαρίου υἱὸν ἐν τῇ ἐρήμῳ. καὶ ἦλθεν εἰς πᾶσαν τὴν περίχωρον τοῦ Ἰορδάνου κηρύσσων βάπτισμα μετανοίας εἰς ἄφεσιν ἁμαρτιῶν».
Κατατοπιστικές είναι οι πληροφορίες των Ιερών Ευαγγελιστών και ως προς την ασκητικότατη περιβολή και διατροφή του: «ἦν δὲ ὁ Ἰωάννης ἐνδεδυμένος τρίχας καμήλου καὶ ζώνην δερματίνην περὶ τὴν ὀσφὺν αὐτοῦ, καὶ ἐσθίων ἀκρίδας καὶ μέλι ἄγριον». Οι ακρίδες ήταν οι τρυφερές άκρες από τα άγρια χόρτα.
Οι Ιεροί Ευαγγελιστές αναφέρουν και το περιεχόμενο του κηρύγματός του. Λεπτομερέστερα ο Απόστολος Λουκάς αναφέρει τα λόγια του προς τα πλήθη που έσπευδαν να τον ακούσουν: «ποιήσατε οὖν καρποὺς ἀξίους τῆς μετανοίας· καὶ μὴ ἄρξησθε λέγειν ἐν ἑαυτοῖς, πατέρα ἔχομεν τὸν Ἀβραάμ· λέγω γὰρ ὑμῖν ὅτι δύναται ὁ Θεὸς ἐκ τῶν λίθων τούτων ἐγεῖραι τέκνα τῷ Ἀβραάμ». Και όταν τον ρωτούσαν τι θα έπρεπε να κάνουν, ο γενικότερος κανόνας που συνιστούσε ήταν το γνωστό «Ὁ ἔχων δύο χιτῶνας μεταδότω τῷ μὴ ἔχοντι, καὶ ὁ ἔχων βρώματα ὁμοίως ποιείτω». Και κατόπιν οι απαντήσεις του ήταν ανάλογες προς τον βίο και την ενασχόληση των ερωτώντων:
«Ἦλθον δὲ καὶ τελῶναι βαπτισθῆναι, καὶ εἶπον πρὸς αὐτόν· Διδάσκαλε, τί ποιήσωμεν; ὁ δὲ εἶπε πρὸς αὐτούς· Μηδὲν πλέον παρὰ τὸ διατεταγμένον ὑμῖν πράσσετε. ἐπηρώτων δὲ αὐτὸν καὶ στρατευόμενοι λέγοντες· Καὶ ἡμεῖς τί ποιήσωμεν; καὶ εἶπε πρὸς αὐτούς· Μηδένα συκοφαντήσητε μηδὲ διασείσητε, καὶ ἀρκεῖσθε τοῖς ὀψωνίοις ὑμῶν».
Και επειδή πολλοί αναρωτιόνταν μήπως αυτός ήταν ο αναμενόμενος Μεσσίας, ο Τίμιος Πρόδρομος απαντούσε ότι δεν ήταν αυτός, αλλά ο πολύ ισχυρότερός του, που θα ακολουθούσε: «Ἐγὼ βαπτίζω ἐν ὕδατι· μέσος δὲ ὑμῶν ἕστηκεν ὃν ὑμεῖς οὐκ οἴδατε, αὐτὸς ἐστιν ὁ ὀπίσω μου ἐρχόμενος, ὃς ἔμπροσθέν μου γέγονεν, οὗ ἐγὼ οὐκ εἰμὶ ἄξιος ἵνα λύσω αὐτοῦ τὸν ἱμάντα τοῦ ὑποδήματος».
Και όταν είδε τον αναμενόμενο Μεσσία, από συστολή αρνήθηκε να Τον βαπτίσει, το κάνει τελικά, υπακούοντας στο κέλευσμα του Χριστού, βλέπει το Άγιο Πνεύμα να κατέρχεται εν είδει περιστεράς και διακηρύσσει στο πλήθος των μαθητών ότι Αυτός είναι ο αναμενόμενος Μεσσίας, τον Οποίον του τον υπέδειξε ο ίδιος ο Θεός: «Τῇ ἐπαύριον βλέπει ὁ Ἰωάννης τὸν Ἰησοῦν ἐρχόμενον πρὸς αὐτόν, καὶ λέγει· Ἴδε ὁ ἀμνὸς τοῦ Θεοῦ ὁ αἴρων τὴν ἁμαρτίαν τοῦ κόσμου. οὗτός ἐστι περὶ οὗ ἐγὼ εἶπον· Ὀπίσω μου ἔρχεται ἀνὴρ ὃς ἔμπροσθέν μου γέγονεν, ὅτι πρῶτός μου ἦν. κἀγὼ οὐκ ᾔδειν αὐτόν, ἀλλ’ ἵνα φανερωθῇ τῷ Ἰσραὴλ, διὰ τοῦτο ἦλθον ἐγὼ ἐν τῷ ὕδατι βαπτίζων. Και τους διευκρινίζει: κἀγὼ οὐκ ᾔδειν αὐτόν, ἀλλ’ ὁ πέμψας με βαπτίζειν ἐν ὕδατι, ἐκεῖνός μοι εἶπεν· Ἐφ’ ὃν ἂν ἴδῃς τὸ Πνεῦμα καταβαῖνον καὶ μένον ἐπ’ αὐτόν, οὗτός ἐστιν ὁ βαπτίζων ἐν Πνεύματι ἁγίῳ. κἀγὼ ἑώρακα, καὶ μεμαρτύρηκα ὅτι οὗτός ἐστιν ὁ υἱὸς τοῦ Θεοῦ», όπως διηγείται ο Ευαγγελιστής Άγιος Ιωάννης ο Θεολόγος.
Οι εγκωμιαστικοί λόγοι αφιερωμένοι στην αποτομή της κεφαλής του Βαπτιστού. Σκιαγραφούν το μεγαλειώδες πνευματικό ανάστημα, το έργο και την προσωπικότητά του
Όπως είναι φυσικό, οι Άγιοι Πατέρες τίμησαν μετ’ εγκωμίων την σφραγίδα αυτή των Προφητών, που αξιώθηκε να αγγίξει «τὴν ἀκήρατον κεφαλὴν τοῦ Δεσπότου». Οι περισσότεροι από τους εγκωμιαστικούς αυτούς λόγους των Αγίων Πατέρων είναι αφιερωμένοι στην αποτομή της κεφαλής του Τιμίου Προδρόμου, ωστόσο σκιαγραφούν και εγκωμιάζουν συνολικά το έργο και την προσωπικότητά του.
Έτσι, ο Ιερός Χρυσόστομος, ο συνώνυμος και μιμητής του Τιμίου Προδρόμου, στον λόγο του γι’ αυτόν, που αρχίζει: «Ὥσπερ τις ἀνὴρ φιλέρημος…», χαρακτηρίζει τον Βαπτιστή του Χριστού ως «λύχνον τοῦ παντὸς κόσμου», ενώ περιγράφει με θαυμασμό τον απαράμιλλο ασκητικό του βίο: «Ἔρημον ὤκει, ἔρημον ἀοίκητον, ἄνυδρον, ἄκαρπον…οὔτε ἄρτον εἶχε, οὐκ οἶνον, οὐ κλίνην, ὤκει δὲ οὐχ ὑπὸ οἶκον χρυσοφόρον, ἀλλ’ ὑπὸ πέτραν αὐτόροφον». Διασώζονται επίσης εγκωμιαστικοί λόγοι από τον άγιο Ανδρέα Κρήτης, τον Θεόδωρο Πρόδρομο, τον άγιο Μακάριο Νοταρά, τον Άγιο Θεόδωρο τον Στουδίτη, τον Άγιο Γρηγόριο τον Παλαμά.
Μια σύντομη αναφορά θα κάνουμε στις ομιλίες των δυο τελευταίων.
Ο άγιος Θεόδωρος ο Στουδίτης (η μονή Στουδίου ήταν αφιερωμένη στον Τίμιο Πρόδρομο, τον αρχηγό του τάγματος των Μοναχών) θα πει για τον άγιο Ιωάννη:
«Σήμερα οι ουρανοί ευφραίνονται και οι άνθρωποι στη γη υμνολογούν τη γιορτή του. Νομίζω μάλιστα ότι ο ίδιος ο Μεγάλος Πρόδρομος του Κυρίου μας παρακολουθεί από τους ουρανούς και, σαν υμνωδούς του, μας ανταμείβει με θεϊκά Χαρίσματα.» Στο σημείο αυτό, δεν μπορεί να μην κάνει κανείς έναν παραλληλισμό με την υμνογραφία των Θεοφανίων και συγκεκριμένα με την ακολουθία των Μεγάλων Ωρών. Εκεί, στο δοξαστικό της Εννάτης ώρας, το γνωστό «Τὴν χεῖρά σου τὴν ἁψαμένην».
Εγκωμιάζοντας ο Ιερός Υμνωδός τον Βαπτιστή (Ἔπαρον ὑπὲρ ἡμῶν, Βαπτιστά,
ὡς παρρησίαν ἔχων πολλήν·
Καὶ γὰρ μείζων τῶν Προφητῶν ἁπάντων,
ὑπ’ αὐτοῦ μεμαρτύρησαι) ,
τον καλεί να μείνει ανάμεσα στο εκκλησίασμα, ως προεξάρχων της εορτής: «Καὶ δεῦρο στῆθι μεθ’ ἡμῶν,
Ἐπισφραγίζων τὸν ὕμνον,
καὶ προεξάρχων τῆς πανηγύρεως».
Και συνεχίζει ο Άγιος Θεόδωρος ο Στουδίτης: «Και λάμπει και αστράφτει σαν το άστρο της αυγής ανάμεσα στους προφήτες, σαν ήλιος ανάμεσα σε ήλιους, λάμπει και υπερέχει σε λάμψη μεταξύ των Αποστόλων, ανάμεσα στους Μάρτυρες είναι σαν ουρανός στολισμένος με τα άστρα των θαυμάτων, ανάμεσα στους δικαίους είναι σαν δέντρο που με τα κατορθώματα της δικαιοσύνης του υπερβαίνει τους κέδρους του Λιβάνου, αυτός που κάνει σήμερα ν’ αντιλαλεί από χαρά όλη η οικουμένη».
Και ο Άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς, στην αρχή του εγκωμιαστικού του λόγου, θα πει χαρακτηριστικά:
«Αν ο θάνατος των οσίων είναι άξιος κάθε τιμής και η μνήμη των δικαίων πρέπει να συνοδεύεται από εγκώμια (σ.σ. όπως περιγράφει άλλωστε και το απολυτίκιο του Τιμίου Προδρόμου: «Μνήμη δικαίου μετ’ ἐγκωμίων»), πολύ περισσότερο πρέπει να τελούμε με εγκώμια τη μνήμη της ακρότατης κορυφής των Οσίων και των Δικαίων, του Ιωάννη, που πρωτοσκίρτησε (σ.σ. προφανώς αναφέρεται στο περιστατικό της συναντήσεως της ήδη εγκύου Ελισάβετ με την επίσης έγκυο τότε Θεοτόκο, όταν το βρέφος της Ελισάβετ σκίρτησε με αγαλλίαση, αντιλαμβανόμενο την παρουσία του σαρκωμένου Λόγου στην κοιλία της Θεομήτορος) και έσπευσε πρώτος και κήρυξε τον Λόγο του Θεού που ενσαρκώθηκε για μας, από τον Οποίον ανακηρύχθηκε και μαρτυρήθηκε ως ο μεγαλύτερος όλων των Προφητών, των Οσίων, των Δικαίων; ….
Και μόνο για το ότι ανακηρύχτηκε τόσο μεγάλος από τον ίδιο τον Δεσπότη των όλων, τον Χριστό, κάθε γλώσσα πιστών πρέπει να κινείται για να τον υμνεί, όσο της είναι δυνατόν, όχι για να προσθέσουμε κάτι στη δόξα του (πώς άλλωστε θα ήταν δυνατόν κάτι τέτοιο;) αλλά για να εκπληρώσουμε το χρέος μας απέναντί του».
Πράγματι, κάθε εγκωμιαστικός λόγος ωχριά για να περιγράψει αυτό το μεγαλειώδες πνευματικό ανάστημα.
Κανένα εγκώμιο δεν θα ήταν δυνατόν να υπερβεί τα λόγια του Ίδιου του Σωτήρος Χριστού, όταν εγκωμιάζει τον Πρόδρομό Του:
«…ἤρξατο ὁ Ἰησοῦς λέγειν τοῖς ὄχλοις περὶ Ἰωάννου· Τί ἐξεληλύθατε εἰς τὴν ἔρημον θεάσασθαι; κάλαμον ὑπὸ ἀνέμου σαλευόμενον; ἀλλὰ τί ἐξεληλύθατε ἰδεῖν; ἄνθρωπον ἐν μαλακοῖς ἱματίοις ἠμφιεσμένον; ἰδοὺ οἱ ἐν ἱματισμῷ ἐνδόξῳ καὶ τρυφῇ ὑπάρχοντες ἐν τοῖς βασιλείοις εἰσίν. ἀλλὰ τί ἐξεληλύθατε ἰδεῖν; προφήτην· ναί λέγω ὑμῖν, καὶ περισσότερον προφήτου. οὗτός ἐστι περὶ οὗ γέγραπται, ἰδοὺ ἐγὼ ἀποστέλλω τὸν ἄγγελόν μου πρὸ προσώπου σου, ὃς κατασκευάσει τὴν ὁδόν σου ἔμπροσθέν σου. Λέγω γὰρ ὑμῖν, μείζων ἐν γεννητοῖς γυναικῶν προφήτης Ἰωάννου τοῦ βαπτιστοῦ, οὐδείς ἐστιν».
Αναδημοσίευση από την εφημερίδα “Ορθόδοξη Αλήθεια”
