Από τον ΓΙΑΝΝΗ ΖΑΝΝΗ*
Ο υπέρτατος και πιο μακροχρόνιος θεσμός στην ιστορική συνέχεια της Κύπρου είναι η αυτοκέφαλη Εκκλησία της. Σε μια ιστορική διαδρομή είκοσι αιώνων, έδωσε στην κοινωνία του νησιού τον κανόνα της θρησκευτικής, οικογενειακής και πολιτισμικής της εκφράσεως, αλλά και τις δομές εκείνες που περιέλαβαν και ρύθμισαν τον οικονομικό και πολιτικό βίο των Ορθοδόξων της Μεγαλονήσου.
Ιδρυτής της είναι ο Απόστολος Βαρνάβας, Κύπριος και ο ίδιος στην καταγωγή, και η ιστορία της αρχίζει από το 45 μ.Χ., όταν ήλθε στο νησί μαζί με τον Απόστολο Παύλο για να κηρύξουν το Ευαγγέλιο. Οπως γράφει ο καθηγητής Ανδρέας Ν. Μητσίδης στο περιοδικό της Εθναρχίας «Ελληνική Κύπρος», ο γενέθλιος τόπος του Αποστόλου Βαρνάβα, «μαθητοῦ καὶ Ἀποστόλου τοῦ Χριστοῦ ἐν τῇ κυρίᾳ ἐννοἰᾳ τῆς λέξεως», όπως υπογραμμίζει, ήταν η Σαλαμίνα της Κύπρου. Το όνομά του ήταν Ιωσής, αλλά οι Απόστολοι τον αποκάλεσαν Βαρνάβα (Βαρ-νεβουά, κατά την εβραϊκή), που σημαίνει «υιός παρακλήσεως», παρηγορίας δηλαδή, γεγονός που τονίζεται εμφαντικά και στο απολυτίκιό του: «του Παρακλήτου Πνεύματος τον επώνυμον».
Ηταν αδελφός της Μαρίας, μητέρας του Αποστόλου και Ευαγγελιστού Μάρκου. Στο σπίτι της αδελφής του έγινε ο Μυστικός Δείπνος, η επιφοίτηση του Αγίου Πνεύματος κατά την ημέρα της Πεντηκοστής και εκεί κατέφυγε αρχικά ο Απόστολος Πέτρος, όταν ο Αγγελος Κυρίου τον απελευθέρωσε από τη φυλακή.
Ο Βαρνάβας ανήκε στη χορεία των Εβδομήκοντα, πρώτος ανάμεσά τους, όπως υπογραμμίζεται στο απολυτίκιό του: «τῶν ἐβδομήκοντα πρῶτον, τῶν δώδεκα ἰσοστάσιον».
Στις Πράξεις των Αποστόλων εξαίρεται ο πρωταγωνιστικός ρόλος του στην Εκκλησία των Ιεροσολύμων. Αναφέρεται ότι πούλησε το κτήμα του και προσέφερε τα χρήματα στην Εκκλησία: «Ἰωσὴς δὲ ὁ ἐπικληθεὶς Βαρνάβας ὑπὸ τῶν ἀποστόλων, ὅ ἐστι μεθερμηνευόμενον υἱὸς παρακλήσεως, Λευῒτης, Κύπριος τῷ γένει, ὑπάρχοντος αὐτῷ ἀγροῦ, πωλήσας ἤνεγκε τὸ χρῆμα καὶ ἔθηκε παρὰ τοὺς πόδας τῶν ἀποστόλων».
Ηταν εκείνος που έπεισε τους χριστιανούς των Ιεροσολύμων να δεχθούν χωρίς φόβο τον πρώην διώκτη και κατόπιν σκεύος εκλογής, τον μέγα Απόστολο των Εθνών Παύλο: «Παραγενόμενος δὲ ὁ Σαῦλος εἰς Ἱερουσαλὴμ ἐπειρᾶτο κολλᾶσθαι τοῖς μαθηταῖς· καὶ πάντες ἐφοβοῦντο αὐτόν, μὴ πιστεύοντες ὅτι ἐστὶ μαθητής. Βαρνάβας δὲ ἐπιλαβόμενος αὐτὸν ἤγαγε πρὸς τοὺς ἀποστόλους, καὶ διηγήσατο αὐτοῖς πῶς ἐν τῇ ὁδῷ εἶδε τὸν Κύριον καὶ ὅτι ἐλάλησεν αὐτῷ, καὶ πῶς ἐν Δαμασκῷ ἐπαρρησιάσατο ἐν τῷ ὀνόματι Ἰησοῦ».
Ο Αγιος Νικόδημος στον Συναξαριστή αναφέρει ότι, κατά πληροφορία του Κλήμεντος Αλεξανδρείας, γνώριζε και από πριν τον Απόστολο Παύλο, Σαούλ τότε, γιατί ήταν και οι δύο μαθητές του μεγάλου νομοδιδασκάλου Γαμαλιήλ.
Οταν οι μαθητές, πλην των Αγίων Αποστόλων, διασκορπίστηκαν από τα Ιεροσόλυμα μετά τον λιθοβολισμό του Αγίου Πρωτομάρτυρος Στεφάνου, πολλοί εξ αυτών, Κύπριοι και Κυρηναίοι, μετέβησαν στην Αντιόχεια και συνομιλούσαν με τους ελληνιστές, κηρύσσοντάς τους το Ευαγγέλιο και μεταστρέφοντας πολλούς στην πίστη του Χριστού. Οταν το έμαθαν οι Απόστολοι, επέλεξαν τον Βαρνάβα να μεταβεί στην Αντιόχεια για να συντονίσει το έργο του Ευαγγελισμού. Και πράγματι, έφερε σε πέρας την αποστολή του. Οπως αναφέρει αυτολεξεί ο Απόστολος Λουκάς, ο συγγραφέας των Πράξεων, «ἐξαπέστειλαν Βαρνάβαν διελθεῖν ἕως Ἀντιοχείας· ὃς παραγενόμενος καὶ ἰδὼν τὴν χάριν τοῦ Θεοῦ ἐχάρη, καὶ παρεκάλει πάντας τῇ προθέσει τῆς καρδίας προσμένειν τῷ Κυρίῳ». Και εξαίρει την προσωπικότητα και το έργο του, τονίζοντας ότι ο Βαρνάβας «…ἦν ἀνὴρ ἀγαθὸς καὶ πλήρης Πνεύματος ἁγίου καὶ πίστεως· καὶ προσετέθη ὄχλος ἱκανὸς τῷ Κυρίῳ».
Κατόπιν πήγε στην Ταρσό, όπου βρήκε τον Παύλο και ξαναγύρισε μαζί του στην Αντιόχεια. Οι δύο Απόστολοι παρέμειναν στην πόλη αυτή έναν ολόκληρο χρόνο και ήταν τόσο το πλήθος εκείνων που πίστεψαν, ώστε εκεί για πρώτη φορά οι μαθητές έλαβαν την ονομασία «Χριστιανοί»: «ἐξῆλθε δὲ εἰς Ταρσὸν ὁ Βαρνάβας ἀναζητῆσαι Σαῦλον, καὶ εὑρὼν αὐτὸν ἤγαγεν αὐτὸν εἰς Ἀντιόχειαν. ἐγένετο δὲ αὐτοὺς καὶ ἐνιαυτὸν ὅλον συναχθῆναι ἐν τῇ ἐκκλησίᾳ καὶ διδάξαι ὄχλον ἱκανόν, χρηματίσαι τε πρῶτον ἐν Ἀντιοχείᾳ τοὺς μαθητὰς Χριστιανούς». Ετσι, το απολυτίκιο του Αποστόλου Βαρνάβα τον ονομάζει επαξίως «αρχιτέκτονα» της ονομασίας αυτής:
«Τὸ μέγα κλέος τῆς Κύπρου, τῆς Οἰκουμένης τὸν κήρυκα,
τῶν Ἀντιοχέων τὸν πρῶτον τῆς χριστωνύμου κλήσεως ἀρχιτέκτονα».
ΤΟ ΤΑΞΙΔΙ ΠΟΥ ΑΠΕΔΩΣΕ ΚΑΡΠΟΥΣ
Ηταν συνοδοιπόροι με τον Απόστολο Παύλο στην πρώτη αποστολική περιοδεία στην Κύπρο, παίρνοντας μαζί και τον νεαρό ανιψιό του Βαρνάβα, τον Απόστολο Μάρκο. Το ταξίδι εκείνο απέδωσε μεγάλους καρπούς, αφού μετέστρεψαν στον χριστιανισμό τον έπαρχο του νησιού, τον ανθύπατο Σέργιο Παύλο. Το Αγιο Πνεύμα οδήγησε τα βήματά τους στη Μικρά Ασία, όπου ο νεαρός Μάρκος δίστασε να τους ακολουθήσει και επέστρεψε στα Ιεροσόλυμα.
Και εκεί το έργο των δύο Αποστόλων έφερε πλούσια συγκομιδή, με εντυπωσιακότερο ίσως περιστατικό τη θεραπεία του κουτσού στα Λύστρα, όταν οι Λυκαονείς τους θεώρησαν θεούς, συγκεκριμένα τον Παύλο ως τον Ερμή και τον Βαρνάβα (που προφανώς είχε μεγαλοπρεπέστερη εμφάνιση) ως τον Δία, κάτι που προκάλεσε την αγανάκτηση των δύο Αποστόλων και τους εξήγησαν ότι δεν ήταν θεοί, αλλά κοινοί θνητοί και όσα επιτελούσαν ήταν έργο της Θείας Χάριτος.
Στην επόμενη περιοδεία οι δρόμοι των δύο Αποστόλων χώρισαν και ο Βαρνάβας με τον ανιψιό του Μάρκο πήγαν στην Κύπρο. Εγινε ο πρώτος Επίσκοπος του νησιού και χειροτόνησε και άλλους Επισκόπους: Στο Κίτιο (Λάρνακα) τον Αγιο Λάζαρο τον Τετραήμερο, στην Ταμασό τον Αγιο Ηρακλείδιο, στην Αμαθούντα τον Αγιο Μνημόνιο, στους Σόλους τον Αγιο Αυξίβιο, στο Κούριο τον Αγιο Φιλάγριο, στη Νεάπολη (Λεμεσό) τον Αγιο Τυχικό, στην Αρσινόη τον Αγιο Αρίστωνα. Και σε άλλες πόλεις τούς Επαφρά, Τίμωνα και Μνάσωνα.
Το κήρυγμά του εξερέθιζε τους Ιουδαίους της Κύπρου και εν τέλει τον λιθοβόλησαν στις 11 Ιουνίου και έριξαν το σώμα του στη φωτιά, από την οποία έμεινε ανέπαφο. Ο Απόστολος Μάρκος το παρέλαβε κρυφά με άλλους χριστιανούς, το έθαψαν σε υπόγειο τάφο και τοποθέτησαν πάνω του το Ευαγγέλιο του Αποστόλου Ματθαίου, το οποίο ο Βαρνάβας είχε μεταγράψει στα ελληνικά. Κατόπιν ο Μάρκος συνάντησε τον Παύλο και τον πληροφόρησε για το μαρτυρικό τέλος του θείου του. Ο Απόστολος Παύλος έκλαψε για αρκετή ώρα τον συνοδοιπόρο του.
Στα μέσα του 5ου αιώνα προέκυψε ένα σοβαρό πρόβλημα για την Εκκλησία της Κύπρου. Στην Αντιόχεια είχαν επικρατήσει οι μονοφυσίτες και οι Επίσκοποί τους ήθελαν να υποτάξουν στη δικαιοδοσία και στην αίρεσή τους τούς Κυπρίους. Ο μονοφυσίτης Επίσκοπος Πέτρος ο Κναφεύς προέβαλε το επιχείρημα ότι από την Αντιόχεια πήραν οι Κύπριοι την πίστη στον χριστιανισμό. Λίγες δεκαετίες πριν είχε και πάλι ενσκήψει ανάλογο θέμα, από τους νεστοριανούς της Αντιοχείας αυτή τη φορά, αλλά η εν Εφέσω Αγία Γ΄ Οικουμενική Σύνοδος είχε αναγνωρίσει την Εκκλησία της Κύπρου και ήταν ανεξάρτητη και αυτοδιοίκητη.
Οταν, λοιπόν, προέβαλαν τις ίδιες αξιώσεις και οι μονοφυσίτες το 477 μ.Χ., τότε ο Επίσκοπος Αμμοχώστου Ανθέμιτος, κατόπιν θείας αποκαλύψεως, βρήκε το σκήνωμα του Αποστόλου Βαρνάβα στις υπόγειες ρίζες μιας χαρουπιάς, με το κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο που ο ίδιος είχε μεταφράσει στα ελληνικά, πάνω στο στήθος του. Και σε εμφάνισή του ο Απόστολος είπε στον Ανθέμιτο: «Αν οι αντιμαχόμενοι ισχυριστούν ότι ο θρόνος της Αντιοχείας είναι αποστολικός, να τους απαντήσεις ότι και της Κύπρου ο θρόνος είναι αποστολικός και έχει και η Κύπρος Απόστολο στον τόπο της».
Εχοντας το Ευαγγέλιο σαν πειστήριο ο Ανθέμιτος πήγε στην Κωνσταντινούπολη και ανέφερε τα σχετικά στον αυτοκράτορα Ζήνωνα, ο οποίος με πολλή χαρά επανεπιβεβαίωσε το αυτοκέφαλο της Κυπριακής Εκκλησίας. Ο Ανθέμιτος του προσέφερε ως δώρο το Ευαγγέλιο και ο αυτοκράτορας το κατέθεσε στο παρεκκλήσιο του Αγίου Στεφάνου, στην αυλή του παλατιού, προστάζοντας να διαβάζεται κάθε χρόνο τη Μ. Παρασκευή.
Ο αυτοκράτορας συγκάλεσε τη Σύνοδο, τους ανέφερε όλα τα σχετικά και τους έδειξε το Ευαγγέλιο που είχε φέρει ο Ανθέμιτος. Με πολλή συγκίνηση τα μέλη της Συνόδου αναγνώρισαν ομόφωνα την ανεξαρτησία και την αυτοκεφαλία της Εκκλησίας της Κύπρου, ενώ ο αυτοκράτορας παραχώρησε στον εκάστοτε Αρχιεπίσκοπο του νησιού και τέσσερα βασιλικά προνόμια:
1) Να υπογράφει με κιννάβαρι (κόκκινο μελάνι).
2) Να φέρει πορφυρό μανδύα, όπως οι αυτοκράτορες.
3) Να κρατεί σκήπτρο βασιλικό, αντί ποιμαντορική ράβδο.
4) Να κάθεται σε Οικουμενικές Συνόδους στην πέμπτη θέση ύστερα απ’ τους τέσσερις Πατριάρχες.
Τα προνόμια και το αυτοκέφαλο της Εκκλησίας της Κύπρου επανεπιβεβαίωσε και η Πενθέκτη Οικουμενική Σύνοδος (692 μ.Χ.). Ηταν μια περίοδος που μάστιζαν την ανατολική Μεσόγειο οι αραβικές επιδρομές και ο Αρχιεπίσκοπος Κύπρου είχε πλέον να αναλάβει και πολιτικό – εθναρχικό ρόλο. Τα προνόμια αυτά η Εκκλησία του Αποστόλου Βαρνάβα τα φυλάττει σαν κόρη οφθαλμού μέχρι σήμερα.
Ο Αρχιεπίσκοπος Κύπρου διατήρησε όλες τις εξουσίες του και τα προνόμια που παραχωρήθηκαν από τον αυτοκράτορα Ζήνωνα και από το 698 έφερε τον τίτλο «Αρχιεπίσκοπος Νέας Ιουστινιανής και Πάσης Κύπρου».
Η ΔΙΑΤΗΡΗΣΗ ΤΗΣ ΑΝΕΞΑΡΤΗΣΙΑΣ
Ετσι, με τη σθεναρά στάση των Κυπρίων έναντι της Αντιοχείας, αλλά πρωτίστως χάρη στην επέμβαση του Αποστόλου Βαρνάβα, η Εκκλησία της Κύπρου απέκτησε και διατήρησε την αυτοκεφαλία και τα προνόμιά της και ο Απόστολος Βαρνάβας δικαίωσε ακόμα μια φορά τον τίτλο του Αποστόλου, που του δόθηκε, και τον φέρει αυτός, όπως και ο Απόστολος Παύλος, μαζί με τους Δώδεκα Αποστόλους.
*Αναδημοσίευση από την εφημερίδα “Ορθόδοξη Αλήθεια”
