Από τον ΑΠΟΣΤΟΛΟ ΣΠΥΡΟΥ*
Καθοριστική υπήρξε η συμβολή της Εκκλησίας στον Αγώνα του 1821, καθώς κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας αποτέλεσε βασικό φορέα παιδείας, πίστης και εθνικής συνείδησης. Μοναχοί, ιερείς και λόγιοι βρέθηκαν στην πρώτη γραμμή, στηρίζοντας έμπρακτα τον Αγώνα, είτε με τη συμμετοχή τους στα επαναστατικά σώματα είτε με την υλική και ηθική ενίσχυση των αγωνιστών. Από το Άγιον Όρος έως την Ιερά Μονή Προυσού, μοναστήρια και κληρικοί στήριξαν έμπρακτα την Επανάσταση, ενισχύοντας υλικά και ηθικά τους αγωνιστές, όπως ο Μάρκος Μπότσαρης και ο Γεώργιος Καραϊσκάκης.
«Κατά τη διάρκεια της Τουρκοκρατίας, η Εκκλησία αποτέλεσε τον βασικό φορέα παιδείας και πολιτισμού για τον ελληνικό λαό. Μέσω των μοναστηριών και των εκκλησιαστικών σχολείων διατηρήθηκε η ελληνική γλώσσα, η ορθόδοξη πίστη και η ιστορική μνήμη» αναφέρει στην «Ορθόδοξη Αλήθεια» ο Ιερομόναχος Γεννάδιος Βατοπαιδινός και τονίζει ότι πολλοί κληρικοί συμμετείχαν ενεργά στον Αγώνα, είτε ως εμψυχωτές και καθοδηγητές του λαού είτε ακόμη και ως μαχητές, ενώ μοναστήρια και εκκλησίες λειτούργησαν ως κέντρα οργάνωσης, ανεφοδιασμού και διατήρησης της εθνικής συνείδησης.
ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ
«Το Άγιον Όρος, ως σημαντικό πνευματικό κέντρο της Ορθοδοξίας, δεν θα μπορούσε να μείνει αμέτοχο στα γεγονότα του 1821. Αν και αρχικά επιδίωξε να διατηρήσει ουδέτερη στάση για να προστατεύσει τα μοναστήρια από αντίποινα, τελικά ενεπλάκη στον Αγώνα» σημειώνει ο π. Γεννάδιος και συμπληρώνει ότι «πολλοί μοναχοί εγκατέλειψαν τα μοναστήρια τους και εντάχθηκαν στα επαναστατικά σώματα της Μακεδονίας και της Χαλκιδικής. Επιπλέον, το Αγιον Ορος προσέφερε οικονομική και υλική βοήθεια στους αγωνιστές, συμβάλλοντας στην ενίσχυση της Επανάστασης. Οι μοναχοί όχι μόνο ενίσχυσαν οικονομικά τον Αγώνα, διαθέτοντας χρήματα, ιερά σκεύη και πολύτιμα αντικείμενα για την κάλυψη των αναγκών των επαναστατών, αλλά και προσέφεραν υλική και ηθική υποστήριξη, λειτουργώντας τα μοναστήρια ως καταφύγια και κέντρα ανεφοδιασμού».
Συγκεκριμένα, ο π. Γεννάδιος αναφέρει ότι «τον Μάιο του 1821, οι Αγιορείτες ανακήρυξαν τον Εμμανουήλ Παπά «Αρχηγό και Προστάτη της Μακεδονίας» και συμμετείχαν ενεργά στις πολεμικές επιχειρήσεις. Οι μονές διέθεσαν πλοία, τρόφιμα, πολεμοφόδια και χρήματα για τον εξοπλισμό των αγωνιστών. Εκατοντάδες μοναχοί άφησαν τα κελλιά τους για να πολεμήσουν δίπλα στους λαϊκούς επαναστάτες. Μετά την αποτυχία της εξέγερσης στη Χαλκιδική (μάχες Ρεντίνας και Κασσάνδρας), ο οθωμανικός στρατός υπό τον Λουμπούτ Πασά εισέβαλε στο Άγιον Όρος. Ακολούθησαν λεηλασίες κειμηλίων, φυλακίσεις μοναχών και η επιβολή δυσβάσταχτων φόρων. Περίπου 3.000 Οθωμανοί στρατιώτες παρέμειναν στο Όρος ως φρουρά μέχρι το 1830. Οι Αγιορείτες αναγκάστηκαν να υπογράψουν τη Συνθηκολόγηση του Αγίου Όρους τον Δεκέμβριο του 1821, παραδίδοντας ομήρους και καταβάλλοντας υπέρογκα ποσά.
Αξιοσημείωτη είναι και η αναφορά στην αναγκαστική, προσωρινή παραβίαση του αβάτου του Αγίου Όρους λόγω των έκτακτων πολεμικών συνθηκών. Μετά την αποτυχία της επανάστασης στη Χαλκιδική και τη μάχη της Κασσάνδρας (Οκτώβριος 1821), χιλιάδες γυναικόπαιδα, διωκόμενοι αγωνιστές και άμαχοι από τη Μακεδονία (Πολύγυρο, Κασσάνδρα κ.α.) κατέφυγαν στο Άγιο Όρος για να σωθούν από τα τουρκικά στρατεύματα. Για λόγους ανθρωπιστικούς, οι μοναχοί επέτρεψαν την είσοδο γυναικών και παιδιών, παρά την αυστηρή απαγόρευση που ίσχυε, προκειμένου να προστατευτούν από τις σφαγές.
Η ΔΡΑΣΗ ΤΟΥ ΒΑΤΟΠΑΙΔΙΟΥ
Ιδιαίτερα σημαντική υπήρξε η δράση της Μονής Βατοπαιδίου. Κατά την περίοδο της Επανάστασης, προσέφερε οικονομική ενίσχυση στους επαναστάτες, ενώ παράλληλα στήριξε οικογένειες αγωνιστών και πρόσφυγες. Επιπλέον, μοναχοί της Μονής συμμετείχαν ενεργά στον Αγώνα, είτε ως μαχητές είτε ως σύνδεσμοι μεταξύ των επαναστατών και άλλων περιοχών. Κατά την Τουρκοκρατία η Μονή ίδρυσε το 1749 την Αθωνιάδα Ακαδημία, που ως γνωστόν υπήρξε το σημαντικότερο εκπαιδευτικό ίδρυμα για το υπόδουλο Γένος και από την οποία προήλθαν μεγάλες προσωπικότητες, όπως ο ισαπόστολος άγιος Κοσμάς ο Αιτωλός, ο Ρήγας Φερραίος και πολλοί διδάσκαλοι του Γένους. Παράλληλα, η Μονή στήριξε με μεγάλα οικονομικά ποσά την Επανάσταση του 1821. Πρώτος ο βατοπαιδινός Μητροπολίτης Ειρηνουπόλεως και Βατοπαιδίου Γρηγόριος ευλόγησε τη σημαία της Επαναστάσεως του Υψηλάντη στις παραδουνάβιες ηγεμονίες και πρόσφερε υπέρ της Επαναστάσεως μισό εκατομμύριο γρόσια.
Επίσης, η Μονή συνέβαλε στην επανίδρυση της Μεγάλης του Γένους Σχολής, στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, στη Θεολογική Σχολή της Χάλκης, ενώ ανέλαβε την ανέγερση στην Κωνσταντινούπολη της Σχολής των Γλωσσών και ενίσχυσε οικονομικά τα περισσότερα Εκπαιδευτήρια του Ελληνικού κράτους.
ΑΝΤΙΠΡΟΣΩΠΕΙΑ
Υπενθυμίζουμε ότι 1500 μοναχοί, με επικεφαλής τον οπλαρχηγό Εμμανουήλ Παπά, εκδιώκουν τους Τούρκους από τη Χαλκιδική. Τότε η Μονή Βατοπαιδίου, μετά από αίτηση της Ιεράς Κοινότητος, ναυλώνει ένα πλοίο με τρόφιμα και το στέλνει στον Πρόβλακα για ενίσχυση του στρατού. Η εξέγερση τελικά αποτυγχάνει, και ο στρατός διασκορπίζεται στο Παγγαίο και στα χαρακώματα της Βίγλας. Ο κίνδυνος είναι πλέον ορατός, και η Μονή Βατοπαιδίου προτρέπει τις άλλες Μονές και την Ιερά Κοινότητα να αποστείλουν προϊσταμένους εκπροσώπους στον Πρόβλακα με σκοπό τη συνθηκολόγηση με τον τουρκικό στρατό.
Μία μεγάλη αντιπροσωπεία από 120 προϊσταμένους των Μονών μεταβαίνει στον Πρόβλακα και πείθει τον Αβδούλ Ρουμπούτ πασά να συνδιαλλαγεί, με τον όρο να καταβάλουν οι μονές 1.500.000 γρόσια ως πολεμική αποζημίωση. Επειδή όμως ήταν αδύνατο να εξευρεθούν αμέσως τόσα χρήματα, παρακάλεσαν τον πασά να δεχθεί 1.000 πουγγεία προκαταβολικά και τα υπόλοιπα σε ορισμένη προθεσμία. Ο πασάς δέχθηκε την πρόταση των Αγιορειτών, αλλά κράτησε ως ομήρους τους 120 προϊσταμένους. Οι 82 από αυτούς οδηγήθηκαν στις φυλακές της Θεσσαλονίκης και της Κωνσταντινουπόλεως, όπου οι περισσότεροι πέθαναν από τις κακουχίες. Οι Βατοπαιδινοί Πατέρες για να αποφυλακίσουν τους πατέρες διενήργησαν έρανο εντός και εκτός Μονής και συγκέντρωσαν το ποσό των 50.000 γροσίων συμπλήρωσαν και 150.000 γρόσια και μαζί με τα ποσά που συγκέντρωσαν οι Μονές Κουτλουμουσίου και Φιλοθέου απάλλαξαν τους πατέρες από τη φυλακή, αλλά παρέμειναν στη Θεσσαλονίκη ως εγγύηση. Μετά τη σύναψη της συμφωνίας ο Ρουμπούτ πασάς έστειλε στο Ορος 3.000 στρατιώτες, με επικεφαλής τον Μουράτ αγά, για να μαζέψουν όπλα και πυρομαχικά και να συλλάβουν τους επαναστάτες. Οι τούρκοι στρατιώτες, περιερχόμενοι τις μονές, απαιτούσαν από τους μοναχούς τροφή για τους ίδιους και τα άλογά τους. Όλες οι Μονές απευθύνονταν τότε στη Βατοπαιδίου ζητώντας ρύζι και κριθάρι, αποκαλώντας τους Βατοπαιδινούς σωτήρες τους. Τα δεινά του Όρους παίρνουν τέλος με την αποχώρηση των τουρκικών στρατευμάτων στις 13 Απριλίου 1830, Κυριακή του Θωμά».
Στο ίδιο πνεύμα προσφοράς και αγώνα, η συμβολή της Εκκλησίας δεν περιορίστηκε μόνο στο Άγιον Όρος, αλλά εκφράστηκε δυναμικά και σε όλη την υπόλοιπη Ελλάδα. Χαρακτηριστικό παράδειγμα η Ιερά Μονή της Παναγίας την Προυσιώτισσας, που αποτέλεσε σημείο αναφοράς για τους αγωνιστές.
ΕΠΑΙΡΝΑΝ ΔΥΝΑΜΗ
«Η Ευρυτανία και όλη η Στερεά Ελλάδα καυχάται για την Κυρά της Ρούμελης, για την Παναγία την Προυσιώτισσα. Έτσι την ονόμασαν οι οπλαρχηγοί της Επανάστασης. Πριν ξεκινήσουν για οποιονδήποτε αγώνα, περνούσαν από εδώ για να προσκυνήσουν την Παναγία και να πάρουν δύναμη για τις μάχες» αναφέρει στην «Ορθόδοξη Αλήθεια» ο Ηγούμενος της Ιεράς Μονής Προυσού, Αρχιμανδρίτης Ιωαννίκιος διευκρινίζοντας ότι «από τους μεγάλους οπλαρχηγούς που συνδέθηκαν ιδιαίτερα με το μοναστήρι ήταν ο Μάρκος Μπότσαρης και ο Γεώργιος Καραϊσκάκης. Ο Μάρκος Μπότσαρης, πριν από τη μάχη στο Κεφαλόβρυσο κοντά στο Καρπενήσι, πέρασε από το μοναστήρι. Εκεί προσευχήθηκε μαζί με τα διακόσια παλικάρια του. Ολοι γονάτισαν και έκαναν δέηση μπροστά στην εικόνα της Παναγίας. Λίγο αργότερα πήγαν στη μάχη και με μόλις διακόσιους άνδρες αντιμετώπισαν περίπου τρεις χιλιάδες Τούρκους. Η μάχη αυτή θεωρείται από τις σημαντικότερες νίκες της Επανάστασης, αν και εκεί σκοτώθηκε ο Μάρκος Μπότσαρης. Τα παλικάρια του, όταν πέρασε ο πρώτος καιρός, επέστρεψαν στο μοναστήρι και έκαναν μνημόσυνο για τον αρχηγό τους στην Παναγία την Προυσιώτισσα».
Ο Ηγούμενος συμπληρώνει ότι ιδιαίτερη σχέση με το μοναστήρι είχε και ο Γεώργιος Καραϊσκάκης. Την εποχή εκείνη ήταν βαριά άρρωστος με υψηλό πυρετό και έμενε στο μοναστήρι. Ο Ηγούμενος Κύριλλος Καστανοφύλλης, μορφωμένος μοναχός που είχε έρθει από το Άγιον Όρος, φρόντιζε για την υγεία του. Κάποια στιγμή οι κάτοικοι της Αράχωβας Ναυπακτίας έφτασαν κρυφά στο μοναστήρι και τον παρακάλεσαν να τους βοηθήσει, γιατί οι Τούρκοι ετοιμάζονταν να κάψουν το χωριό τους. Ο Καραϊσκάκης τους είπε ότι είχε πυρετό και δεν μπορούσε να πολεμήσει. Πήγε όμως και γονάτισε μπροστά στην εικόνα της Παναγίας και προσευχήθηκε: ‘Παναγία μου, κάνε με καλά για να βοηθήσω τους πατριώτες μου. Και αν γυρίσω ζωντανός από τη μάχη, θα σε ασημώσω’. Το ίδιο βράδυ έπεσε ο πυρετός. Ο Καραϊσκάκης ξεκίνησε με τα παλικάρια του, πολέμησαν και κατάφεραν να διαλύσουν τους Τούρκους, σώζοντας την Αράχωβα. Οταν επέστρεψε, κράτησε το τάμα του. Εδωσε χρήματα σε Γιαννιώτη τεχνίτη, τον Γεώργιο Καρανίκα, για να γίνει το ασημένιο κάλυμμα της εικόνας της Παναγίας. Πάνω στο ασήμωμα υπάρχει μέχρι σήμερα η επιγραφή με το όνομά του και τη χρονολογία 1824. Μάλιστα άφησε και τρία παράσημά του μπροστά στην εικόνα».
ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ
Ο π. Ιωαννίκιος κάνει γνωστό ότι μεγάλη ήταν και η προσφορά του Ηγουμένου Κυρίλλου. Με τη βοήθεια του Πατριάρχη Γρηγορίου Ε΄ κατάφερε να ιδρύσει ελληνικό σχολείο στο μοναστήρι. Δεν ήταν κρυφό σχολείο, αλλά κανονικό ελληνικό σχολείο γραμμάτων. Οι μαθητές εκείνης της εποχής μάθαιναν γράμματα διαβάζοντας κείμενα του Αγίου Γρηγορίου του Θεολόγου, από τον 4ο αιώνα. Το μοναστήρι της Προυσιώτισσας είχε μεγάλη προσφορά στον αγώνα της Επανάστασης, αλλά και μετά την Επανάσταση συνέχισε το έργο του: φιλοξενούσε ταξιδιώτες, βοηθούσε φτωχούς της Ευρυτανίας και παραμένει μέχρι σήμερα τόπος προσευχής.
*Αναδημοσίευση από την εφημερίδα “Ορθόδοξη Αλήθεια”
