του Μητροπολίτη Σουηδίας κ. Κλεόπα
Τα έργα «Τὰ εἰς ἑαυτὸν» του Ρωμαίου Αυτοκράτορα Μάρκου Αυρηλίου και «Τό Γνῶθι σαὐτόν» του Αγίου Νεκταρίου Πενταπόλεως αποτελούν δύο αυτοβιογραφικές συλλογές στοχασμών και βιωμάτων που γράφτηκαν με διαφορά δεκαεπτά αιώνων.
Παρότι οι συγγραφείς τους ζούσαν σε εντελώς διαφορετικά πολιτισμικά και θεολογικά πλαίσια, και τα έργα απευθύνονται σε διαφορετικό κοινό, και τα δύο ασχολούνται με την εσωτερική ζωή και την αυτογνωσία.
Η μελέτη της σχέσης τους βοηθά να αναδειχθούν οι συγκλίσεις και οι αποκλίσεις ανάμεσα στον στωικισμό και την Ορθόδοξη παράδοση.
Ο Μάρκος Αυρήλιος (121–180 μ.Χ.) υπήρξε Ρωμαίος Αυτοκράτορας κι ένας από τους τελευταίους εκπροσώπους της στωικής σχολής. Το έργο του «Τὰ εἰς ἑαυτόν» γράφτηκε μετά το 172 μ.Χ., την εποχή που κατείχε ήδη το αυτοκρατορικό αξίωμα. Σώζεται σε δώδεκα βιβλία – διαίρεση που πιθανότατα δεν έγινε από τον ίδιο – και είναι γραμμένο στην ελληνική γλώσσα.
Εκτός από το πρώτο βιβλίο, το οποίο γράφτηκε τελευταίο ως εισαγωγή, για να ευχαριστήσει τους δασκάλους και συγγενείς του, τα υπόλοιπα κεφάλαια αποτελούν σκόρπιες παρατηρήσεις και παραινέσεις προς τον εαυτό του, χωρίς συστηματική ταξινόμηση.
Το περιεχόμενο ανήκει στη στωική φιλοσοφία, με έντονη την επίδραση του Επικτήτου, και υπογραμμίζει ότι η ευδαιμονία επιτυγχάνεται με την απαλλαγή από τα πάθη, την αδιαφορία για τα υλικά αγαθά και τη συμφιλίωση με τη φυσική τάξη του κόσμου.
Ο Αυτοκράτορας επισημαίνει ότι ο χρόνος της ανθρώπινης ζωής είναι παροδικός και ότι οι έννοιες της δόξας ή της φήμης είναι ασήμαντες μπροστά στην εσωτερική γαλήνη.
Παρά το γεγονός ότι δεν προοριζόταν για δημοσίευση, το κείμενο έχει αναγνωριστεί ως οδηγός ζωής. Ο Αυρήλιος έγραφε για τον εαυτό του και δεν σκόπευε να διδάξει άλλους, όμως οι στοχασμοί του λειτουργούν ως κατευθυντήριες γραμμές κοινής λογικής. Εστιάζουν στο ότι ο άνθρωπος δεν μπορεί να ελέγξει τίποτα εκτός από τον εαυτό του και ότι ο τρόπος που αντιδρά στα γεγονότα είναι σημαντικότερος από τα ίδια τα γεγονότα.
Επαναλαμβάνει συχνά ότι πρέπει να ξεπερνά τις προσβολές και να παραμένει καλός απέναντι στους άλλους, όπως «ο χρυσός ή το σμαράγδι διατηρούν το χρώμα τους».
Ο Άγιος Νεκτάριος Κεφαλάς, Πενταπόλεως της Λιβύης, (1846–1920) διαμόρφωσε το έργο του «Τό Γνῶθι σαὐτόν» ως συλλογή θρησκευτικών και ηθικών μελετών. Πρόκειται για βιβλίο ουσιαστικής αυτογνωσίας και πνευματικής καλλιέργειας που απευθύνεται σε κάθε χριστιανό.
Ο συγγραφέας, ακολουθώντας την παράδοση των φιλοκαλικών Πατέρων, αναλύει με απλότητα και θεολογικό βάθος τα πάθη και τις αρετές, τους εσωτερικούς αγώνες και τις δυνατότητες του ανθρώπου που αγωνίζεται να γνωρίσει τον εαυτό του και να πλησιάσει τον Θεό.
Στον πρόλογο του έργου του, ο Άγιος Νεκτάριος υπογραμμίζει ότι «η βαθιά γνώση του εαυτού είναι πρωταρχική υποχρέωση του ανθρώπου» και ότι ο άνθρωπος, πλασμένος κατ’ εικόνα Θεού, προορίζεται να γίνει όμοιος με τον Δημιουργό του.
Χωρίς την επίγνωση του εαυτού, ο άνθρωπος αιχμαλωτίζεται από τα πάθη του, γεμίζει την καρδιά του με θλίψη και πικρία και αγνοεί την αλήθεια των πραγμάτων. Ο Άγιος τονίζει ότι όποιος αγνοεί τον εαυτό του αγνοεί και τον Θεό και δεν μπορεί να διακρίνει τα ευτελή από τα πολύτιμα.
Εξηγεί ότι η αυτογνωσία αποτελεί προϋπόθεση για τη γνώση του Θεού. Ο άνθρωπος έχει έμφυτες ηθικές δυνάμεις και ελεύθερη βούληση, αλλά πρέπει να θελήσει να μελετήσει τον εαυτό του για να τις ενεργοποιήσει.
Αναφέρει ακόμη ότι η εντολή «γνῶθι σαὐτόν» διδάχθηκε από τη θρησκεία και τη φιλοσοφία· η φιλοσοφία των αρχαίων Ελλήνων, με τον Θαλή και το μαντείο των Δελφών, θεωρούσε τη γνώση του εαυτού αρχή κάθε αρετής, ενώ στη χριστιανική προοπτική η αυτογνωσία οδηγεί στη μετάνοια και στη χάρη.
Ας δούμε τώρα 4 κοινά σημεία μεταξύ των δύο έργων:
1. Αυτοαναφορικός χαρακτήρας – Και τα δύο έργα περιέχουν προσωπικούς στοχασμούς που δεν γράφτηκαν αρχικά ως συστηματικά εγχειρίδια. Ο Μάρκος Αυρήλιος κατέγραφε σκόρπιες σκέψεις και παραινέσεις προς τον εαυτό του, χωρίς να επιδιώκει έκδοση, ενώ ο Άγιος Νεκτάριος συνέλεξε θρησκευτικές και ηθικές μελέτες, με σκοπό να βοηθήσει τον πιστό να εξετάσει την ψυχή του.
2. Έμφαση στην αυτογνωσία και στην εσωτερική ζωή – Οι δύο συγγραφείς συμφωνούν ότι η πραγματική ευδαιμονία ή σωτηρία δεν εξαρτάται από εξωτερικά γεγονότα αλλά από την εσωτερική κατάσταση του ανθρώπου.
Ο Αυρήλιος βλέπει την απαλλαγή από τα πάθη και την αδιαφορία για τα υλικά αγαθά ως οδό προς την εσωτερική γαλήνη, ενώ ο Άγιος Νεκτάριος θεωρεί ότι η γνώση του εαυτού είναι απαραίτητη για να στραφεί ο άνθρωπος προς τον Θεό και να θεραπεύσει την ψυχή του. Και οι δύο αποδοκιμάζουν την προσκόλληση σε φήμη και πλούτη.
Ο Αυρήλιος γράφει ότι η δόξα είναι αβέβαιη και μικρής αξίας, ενώ ο Άγιος Νεκτάριος επισημαίνει ότι όποιος δεν γνωρίζει τον εαυτό του σπαταλάται σε μάταια και αδιάφορα πράγματα.
3. Ανάλυση των παθών και των αρετών – Οι δύο μελέτες περιγράφουν με ακρίβεια τα ανθρώπινα πάθη. Ο Αυρήλιος θεωρεί ότι τα πάθη και τα έντονα συναισθήματα (ηδονή, πόνος) εμποδίζουν την ευδαιμονία και προτρέπει να μένουμε καλοί απέναντι στους άλλους, ακόμη κι όταν μας προσβάλλουν.
Ο Άγιος Νεκτάριος, στον ίδιο στόχο της ψυχικής θεραπείας, αναλύει τα πάθη και τις αρετές με θεολογικό βάθος. Στα κεφάλαια του βιβλίου του δείχνει πώς κάθε πάθος (όπως ο φθόνος) διαφθείρει την ψυχή και οδηγεί στην πνευματική νέκρωση, χρησιμοποιώντας εικόνες και παραθέτοντας Πατερικούς λόγους.
4. Γλώσσα και ελληνική κληρονομιά – Αμφότερα τα έργα γράφτηκαν στα ελληνικά και αντλούν στοιχεία από την αρχαία Ελληνική Παράδοση. Ο Αυρήλιος χρησιμοποίησε τη γλώσσα των μορφωμένων Ρωμαίων.
Ο Άγιος Νεκτάριος υιοθετεί το αρχαίο ρητό «γνῶθι σαὐτόν» και αναγνωρίζει ότι η φιλοσοφία των Ελλήνων δίδαξε πρώτη αυτή την αρχή, την οποία εντάσσει στην Ορθόδοξη θεολογία.
Ιδού 4 βασικές διαφορές ανάμεσα στις δύο μελέτες:
1. Κοσμοθεωρία και θεολογία – Η σημαντικότερη διαφορά έγκειται στο υπόβαθρο των συγγραφέων. Ο Μάρκος Αυρήλιος εκφράζει στωικές ιδέες. Θεωρεί ότι ο κόσμος διέπεται από μια αρμονία (τον Λόγο) και ότι ο άνθρωπος πρέπει να ζήσει σε συμφωνία με τη φύση, δεχόμενος ατάραχα όσα του συμβαίνουν. Δεν πιστεύει στη μεταθανάτια ζωή και αντιμετωπίζει το θάνατο ως φυσική διάλυση των στοιχείων.
Ο Άγιος Νεκτάριος, αντίθετα, γράφει ως Ορθόδοξος ιεράρχης και θεολόγος. Βλέπει τον άνθρωπο ως δημιούργημα του Θεού που οφείλει να συνεργαστεί με τη Θεία Χάρη, για να γίνει «καθ’ ομοίωσιν» του Δημιουργού. Η αυτογνωσία αποτελεί προϋπόθεση για τη γνώση του Θεού και τη σωτηρία· οδηγεί σε μετάνοια, συμμετοχή στα μυστήρια της Εκκλησίας και ελπίδα για την αιώνια ζωή.
2. Σκοπός και αποδέκτες – Τα «Τὰ εἰς ἑαυτὸν» είναι προσωπικές σημειώσεις ενός Αυτοκράτορα, που αναζητά φιλοσοφική παρηγοριά. Απηχούν τη σιωπηλή πάλη ενός ηγέτη με τα πάθη του και με το φόβο του θανάτου.
Αντίθετα, «Τό Γνῶθι σαὐτόν» είναι διδακτικό. Ο Άγιος Νεκτάριος σκοπεύει να καθοδηγήσει τους πιστούς στην αυτογνωσία και στην καλλιέργεια των αρετών. Χωρίζεται σε θρησκευτικές και ηθικές μελέτες, αναπτύσσοντας θεολογικά τις τρεις θεολογικές αρετές (πίστη, ελπίδα, αγάπη) και απευθύνεται σε μοναχούς και σε λαϊκούς.
3. Συμβολή της χάρης και της θέλησης – Για τον Αυρήλιο, ο άνθρωπος επιτυγχάνει την εσωτερική γαλήνη με προσωπική προσπάθεια, καλλιεργώντας τη λογική και την απάθεια· ο στωικισμός δεν κάνει λόγο για τη χάρη του Θεού.
Ο Άγιος Νεκτάριος, όμως, επισημαίνει ότι ο άνθρωπος διαθέτει ηθικές δυνάμεις και ελεύθερη βούληση αλλά χρειάζεται τη θεία βοήθεια· η αυτογνωσία πρέπει να συνδυάζεται με την προσευχή, τη Μυστηριακή ζωή και την αγάπη, για να οδηγήσει στη θέωση.
4. Στάση απέναντι στο πάθος και τις προσβολές – Ο Αυρήλιος συμβουλεύει να αντιμετωπίζουμε τις προσβολές χωρίς οργή και να διατηρούμε τον χαρακτήρα μας ακέραιο, διότι μόνον ο εαυτός μας είναι υπό τον έλεγχό μας.
Για τον Άγιο Νεκτάριο, τα πάθη (ζήλεια, φιλαργυρία, φθόνος κ.λπ.) είναι ασθένειες της ψυχής που έχουν επιπτώσεις, καθώς απομακρύνουν τον άνθρωπο από τον Θεό. Σε κάθε κεφάλαιο, περιγράφει τη φύση κάθε πάθους, τις συνέπειες και τη θεραπεία μέσω της μετάνοιας, της ταπείνωσης και των αρετών.
Ο Άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και ο Ρωμαίος Αυτοκράτορας Μάρκος Αυρήλιος δεν συναντήθηκαν ποτέ ιστορικά· ζούσαν σε διαφορετικούς κόσμους και εκφράζουν διαφορετικές κοσμοθεωρίες.
Παρ’ όλα αυτά, τα έργα τους «Τὰ εἰς ἑαυτὸν» και «Τό Γνῶθι σαὐτόν» μοιράζονται έναν κοινό άξονα, τον αγώνα του ανθρώπου να γνωρίσει τον εαυτό του, να ελέγξει τα πάθη του και να βρει την πραγματική ευτυχία.
Ο Αυρήλιος προτείνει έναν στωικό δρόμο, όπου η ευτυχία βρίσκεται στην συμφιλίωση με τη φύση και την εσωτερική απάθεια. Ο Άγιος Νεκτάριος, στηριγμένος στην Ορθόδοξη θεολογία και στην Φιλοκαλική Παράδοση, διδάσκει ότι η αυτογνωσία είναι η αρχή της μετάνοιας και της ένωσης με τον Θεό.
Η σχέση τους είναι επομένως ιδεολογική και όχι ιστορική. Δύο πνευματικοί οδηγοί που μας υπενθυμίζουν ότι ο δρόμος προς την αλήθεια περνάει από την εσωτερική μας ζωή.
