Η οντολογία των Μέσων Κοινωνικής Δικτύωσης και η δυνατότητα διδαχής του Ευαγγελίου, ήταν το θέμα της ομιλίας του Μητροπολίτη Νέας Ιωνίας κ. Γαβριήλ, στο β΄ επιστημονικό συνέδριο του περιοδικού Θεολογία.
Όπως τόνισε ο Μητροπολίτης, Σήμερα, ο οντολογικός προβληματισμός επεκτείνεται και στον ψηφιακό κόσμο. Το «είναι» των Μέσων Κοινωνικής Δικτύωσης δεν περιορίζεται σε μία τεχνική πλατφόρμα, αλλά συγκροτείται ως νέος ανθρωπολογικός τόπος, όπου ο άνθρωπος διαμορφώνει ταυτότητα και συνάπτει σχέσεις. Η αλήθεια όμως αυτών των σχέσεων κρίνεται από το εάν υπηρετούν την πραγματική κοινωνία προσώπων η μένουν σε εικονικές μορφές.
Ο κ. Γαβριήλ τόνισε πως τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης δεν είναι μόνο τεχνικά εργαλεία στη σύγχρονη ζωή, αλλά χώροι ύπαρξης, επικοινωνίας και ταυτότητας. Προκύπτει δε το ερώτημα: πώς μπορούν τα ΜΚΔ να γίνουν όχι απλώς μέσο πληροφόρησης, αλλά χώρος διδαχής του Ευαγγελίου;
«Η ορθόδοξη θεολογία διδάσκει ότι η ύπαρξη δεν υπάρχει αυτοτελώς, αλλά θεμελιώνεται στην κοινωνία με τον Θεό και τον άλλον. Ο ίδιος ο Χριστός υπογραμμίζει· «Εν τούτω γνώσονται πάντες ότι εμοί μαθηταί εστε, εάν αγάπην έχητε εν αλλήλοις» (Ιω. 13,35). Η αγάπη και η κοινωνία είναι η αληθινή οντολογική διάσταση του προσώπου, και όχι η τεχνητή εγγύτητα που ενίοτε προσφέρει το διαδίκτυο», σημειώνει ο Μητροπολίτης Νέας Ιωνίας.
«Η Εκκλησία δεν πρέπει να απορρίπτει τον ψηφιακό κόσμο, αλλά να τον προσεγγίζει με διάκριση και υπευθυνότητα, μπορεί να χρησιμοποιεί τα Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης, αλλά η ζωντανή παρουσία της δεν εξαντλείται σε ψηφιακούς διαύλους. Η μεταμορφωτική δύναμη του Ευαγγελίου παραμένει αναλλοίωτη, ανεξάρτητα από το πλαίσιο στο οποίο ακούγεται.
Το ζητούμενο δεν είναι να προσαρμόσουμε το μήνυμα στα δεδομένα του ψηφιακού κόσμου, αλλά να το μαρτυρήσουμε με παρρησία και αλήθεια. Η Εκκλησία καλείται να αντιμετωπίσει τον ψηφιακό τόπο όχι ως απειλή, αλλά ως ευκαιρία για μαρτυρία και για δημιουργία αληθινής κοινωνίας», καταλήγει ο κ. Γαβριήλ.
Διαβάστε την ομιλία του Μητροπολίτη Νέας Ιωνίας κ. Γαβριήλ
Εισαγωγή
Ορισμός και ετυμολογική προσέγγιση της «οντολογίας». Αναφορά στο «είναι» των Μέσων Κοινωνικής Δικτύωσης:
Όπως δηλώνει ο ίδιος ο όρος, οντολογία είναι ο λόγος περί του όντος. Ο όρος καθιερώνεται στην φιλοσοφία του 17ου-18ου αιώνος (Glauberg, Wolff), παρ’ όλο που ο Αριστοτέλης της είχε ήδη προσδώσει ένα ξεχωριστό νόημα, χωρίς να χρησιμοποιεί ο ίδιος τον όρο, δηλαδή ως της επιστήμης του «όντος καθ’ ο ως όντος», ως του είναι και του οίον είναι, μέσα από τη διάκριση πρώτης και δευτέρας ουσίας, δηλαδή της πρώτης ουσίας, που είναι το συγκεκριμένο ον, και της δεύτερης ουσίας, που είναι το γενικό και καθολικό ον.
Το οντολογικό αυτό ερώτημα απασχόλησε και τους Πατέρες της Εκκλησίας, αφού αναζήτησαν την αλήθεια όχι έξω από τον χρόνο και την ύλη, αλλά εν Χριστώ, ο οποίος αποτελεί την αλήθεια των όντων και το πλήρωμά τους στα έσχατα (Μάξιμος Ομολογητής).
Σήμερα, ο οντολογικός προβληματισμός επεκτείνεται και στον ψηφιακό κόσμο. Το «είναι» των Μέσων Κοινωνικής Δικτύωσης δεν περιορίζεται σε μία τεχνική πλατφόρμα, αλλά συγκροτείται ως νέος ανθρωπολογικός τόπος, όπου ο άνθρωπος διαμορφώνει ταυτότητα και συνάπτει σχέσεις. Η αλήθεια όμως αυτών των σχέσεων κρίνεται από το εάν υπηρετούν την πραγματική κοινωνία προσώπων η μένουν σε εικονικές μορφές.
Η σημασία των ΜΚΔ στη σύγχρονη ζωή: Δεν είναι μόνο τεχνικά εργαλεία, αλλά χώροι ύπαρξης, επικοινωνίας και ταυτότητας.
Σύνδεση με το ερώτημα: πως μπορούν τα ΜΚΔ να γίνουν όχι απλώς μέσο πληροφόρησης, αλλά χώρος διδαχής του Ευαγγελίου;
Α. Η οντολογία των Μ.Κ.Δ.
Ψηφιακή ύπαρξη: Το «είναι» των χρηστών δεν περιορίζεται στον φυσικό κόσμο, αλλά εκτείνεται σε έναν «ψηφιακό τόπο», όπου η παρουσία του καταγράφεται, προβάλλεται και διαμορφώνεται.
Η ψηφιακή ταυτότητα γίνεται μιάς μορφής προέκταση της προσωπικής υπάρξεως, όχι μόνον ως ανταλλαγή πληροφοριών, αλλά και ως «εικονική πραγματικότητα» του προσώπου. Αυτό δείχνει πως ο άνθρωπος τείνει να δημιουργήσει πολλαπλές εκφράσεις του είναι του, που όμως δεν είναι πάντα ταυτόσημες με την πραγματική του ζωή.
Στην Ορθόδοξη Θεολογία, το πρόσωπο δεν ταυτίζεται με την εικόνα που προβάλλει, αλλά με την αληθινή σχέση τον με τον Θεό και με τον άλλον.
Ο Απόστολος Παύλος γράφει· «η ζωή υμών κέκρυπται συν τω Χριστώ εν τω Θεώ» (Κολ. 3,3). Η ταυτότητα του πιστού δεν αποκαλύπτεται πλήρως σε έναν ψηφιακό καθρέφτη, αλλά στην κοινωνία με τον Χριστό, όπου αναφαίνεται η αλήθεια της υπάρξεως.
Σχέση – υπαρξιακή διάσταση
Η οντολογία των ΜΚΔ στηρίζεται στη «σχέση» και την «δικτύωση». Ο άνθρωπος αναζητεί να είναι «συνδεδεμένος».
H ψηφιακή σχέση μένει πολλές φορές επιφανειακή, αποσπασματική, και μπορεί να δημιουργήσει φαινομενική κοινωνία χωρίς γνήσια προσωπική εμπλοκή. Πρόκειται για έναν κίνδυνο αποπροσωποποίησης, όπου το «πρόσωπο» γίνεται «προφίλ» και η σχέση «επαφή».
Η ορθόδοξη θεολογία διδάσκει ότι η ύπαρξη δεν υπάρχει αυτοτελώς, αλλά θεμελιώνεται στην κοινωνία με τον Θεό και τον άλλον.
Ο ίδιος ο Χριστός υπογραμμίζει· «Εν τούτω γνώσονται πάντες ότι εμοί μαθηταί εστε, εάν αγάπην έχητε εν αλλήλοις» (Ιω. 13,35).
Η αγάπη και η κοινωνία είναι η αληθινή οντολογική διάσταση του προσώπου, και όχι η τεχνητή εγγύτητα που ενίοτε προσφέρει το διαδίκτυο.
Χρόνος και μνήμη
Τα ΜΚΔ δημιουργούν ένα «αιώνιο παρόν». Ο άνθρωπος βρίσκεται σε συνεχή ενημέρωση, άμεση επικοινωνία, και αέναη ροή πληροφορίας. Ο χρόνος γίνεται επικαιρότητα, ενώ η μνήμη αποθηκεύεται ψηφιακά, χωρίς εσωτερική επεξεργασία.
Η ταχύτητα του «στιγμιαίου» εγκλωβίζει την ύπαρξη σε έναν παρόντα χρόνο, ακυρώνοντας την προοπτική του μέλλοντος.
Η χριστιανική ζωή όμως δεν περιορίζεται στο πρόσκαιρο. Ο Απ. Παύλος μας λέγει: «και οι χρώμενοι τω κόσμω τούτω ως μη καταχρώμενοι· παράγει γαρ το σχήμα του κόσμου τούτου». (Α΄ Κορ. 7,31). Ο χρόνος αποκτά αληθινό νόημα μόνο σε σχέση με τα έσχατα, με την ελπίδα της Βασιλείας.
Η μνήμη δεν είναι αποθήκη δεδομένων, αλλά λειτουργική ανάμνηση, όπως στο μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας: «τούτο ποιείτε εις την εμήν ανάμνησιν» (Λουκ. 22,19). Εκεί ο χρόνος μεταμορφώνεται σε σωτηριολογική εμπειρία.
Σώμα – ασώματη παρουσία
Στον ψηφιακό κόσμο η επικοινωνία γίνεται χωρίς σωματικότητα. Ο άνθρωπος «παρίσταται» με λόγια, εικόνες και δεδομένα.
Αυτό εγείρει ανθρωπολογικά ερωτήματα: μπορεί να υπάρξει αληθινή σχέση χωρίς το σώμα; Η αποσωματοποίηση οδηγεί σε μια εικονική κοινωνία, που στερείται της ενσώματης εμπειρίας του άλλου.
Η χριστιανική πίστη αντιπαραβάλλει στο φαινόμενο αυτό το γεγονός της ενανθρωπήσεως. Ο Θεός Λόγος «σαρξ εγένετο και εσκήνωσεν εν ημίν» (Ιω. 1,14).
Το σώμα έχει σωτηριολογική σημασία: δεν είναι εμπόδιο αλλά οδός σωτηρίας.
Στην εκκλησιαστική ζωή η παρουσία του σώματος (στην προσευχή, την κοινή λατρεία, τα μυστήρια) αποτελεί αναγκαίο στοιχείο κοινωνίας.
Η ασώματη παρουσία των ΜΚΔ μπορεί να βοηθά την επικοινωνία, αλλά δεν δύναται να αντικαταστήσει την ενσώματη κοινωνία της Εκκλησίας.
Β. Δυνατότητα διδαχής του Ευαγγελίου
1. Θετική προοπτική
Τα Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης μπορούν να θεωρηθούν ως μία νέα «αγορά», ένας χώρος δημόσιας συνάντησης των ανθρώπων, αναλογικώς με τον ιερό βράχο του Αρείου Πάγου, όπου ο Απόστολος Παύλος κήρυξε τον λόγο του Θεού (Πραξ. 17,22-23).
Μέσα σε αύτό το ψηφιακό περιβάλλον, η Εκκλησία έχει τη δυνατότητα να διαδώσει το μήνυμα του Ευαγγελίου σε παγκόσμια κλίμακα, αγγίζοντας ανθρώπους που διαφορετικά δεν θα είχαν επαφή με τη διδασκαλία ή την ποιμαντική παρουσία της.
Τα Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης προσφέρουν τη δυνατότητα διάδρασης και συζήτησης, ενισχύοντας τον χαρακτήρα του Ευαγγελίου ως ζωής και όχι απλά ως πληροφορίας.
2. Ποιμαντική λειτουργία
Η παρουσία του κληρικού (Ποιμένος) στον ψηφιακό χώρο δεν περιορίζεται στην πληροφόρηση, αλλά λειτουργεί ως ζωντανή μαρτυρία της Εκκλησίας, όπως λέγει ο Χριστός: «Εν τούτω γνώσονται πάντες ότι εμοί μαθηταί εστε, εάν αγάπην έχητε εν αλλήλοις» (Ιω. 13,35).
Ο ψηφιακός χώρος επιτρέπει την επαφή με απομακρυσμένους, αποξενωμένους ή ανθρώπους που δεν συμμετέχουν στον φυσικό χώρο της Εκκλησίας, προσφέροντας έναν νέο τόπο ποιμαντικής παρουσίας και πνευματικής καθοδήγησης. Μέσα από στοχευμένο και υπεύθυνο περιεχόμενο, ο κληρικός-Ποιμένας μπορεί να δημιουργήσει σχέσεις εμπιστοσύνης και κοινότητας, ακόμη και χωρίς τη φυσική παρουσία.
3. Όρια και προκλήσεις
Παρά τις δυνατότητες, υπάρχει ο κίνδυνος εκκοσμικεύσεως του Ευαγγελίου, όταν το μήνυμα μετατρέπεται σε προιόν επικοινωνίας που ακολουθεί την λογική της ταχύτητας ή του εντυπωσιασμού.
Η ψηφιακή παρουσία δεν δύναται να αντικατασταθεί από την μυστηριακή και την κοινοτική διάσταση του Ευαγγελίου.
Το μήνυμα του Ευαγγελίου δεν είναι μόνο πληροφορία, αλλά ζωή που βιώνεται μέσα στη λατρεία και την κοινότητα της Εκκλησίας.
Η χρήση των Μέσων Κοινωνικής Δικτύωσης πρέπει να υπακούει στην ουσία και την αποστολή του Ευαγγελίου, και όχι το αντίστροφο.
4. Κριτήρια χρήσης
Η υπεύθυνη χρήση των Μέσων Κοινωνικής Δικτύωσης απαιτεί διάκριση μεταξύ των μέσων και των σκοπών.
Τα ψηφιακά εργαλεία δεν πρέπει να υπαγορεύουν τον τρόπο του κηρύγματος.
Το Ευαγγέλιο δεν προσαρμόζεται στην ταχύτητα και στη λογική των Μέσων Κοινωνικής Δικτύωσης, αλλά τα ΜΚΔ μπορούν να γίνουν όργανα διακονίας του, υποστηρίζοντας την πνευματική επικοινωνία, την διδασκαλία και την διάδοση της αγάπης του Θεού.
Ο χρήστης, ειδικά ο κληρικός – Ποιμένας, καλείται να διαφυλάσσει την αλήθεια, την πνευματική ακεραιότητα και την κοινότητα, ώστε το ψηφιακό περιβάλλον να λειτουργεί ως γέφυρα προς την Εκκλησία και όχι ως αυτοσκοπός.
Προτάσεις
Διάκριση στη χρήση των Μέσων Κοινωνικής Δικτύωσης
Η Εκκλησία δεν πρέπει να απορρίπτει τον ψηφιακό κόσμο, αλλά να τον προσεγγίζει με διάκριση και υπευθυνότητα.
Ο Χριστός είπε στους μαθητές Του: «Γίνεσθε φρόνιμοι ως οι όφεις και ακέραιοι ως αι περιστεραί» (Μτ. 10,16). Το χωρίο αυτό αποτελεί κατευθυντήριο οδηγό για τη χρήση των Μέσων Κοινωνικής Δικτύωσης: χρειάζεται σύνεση, ώστε να μην υποκύπτουμε στη λογική του εντυπωσιασμού, της υπερπληροφόρησης ή της διαστρέβλωσης, αλλά και καθαρότητα προθέσεων, ώστε το μήνυμα να διατηρεί την αλήθεια του Ευαγγελίου.
Η διάκριση δεν σημαίνει φόβο ή αποχή, αλλά υπεύθυνη αξιοποίηση των μέσων, με σαφή διάκριση ανάμεσα στο μέσο και στο σκοπό.
Τα Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης ως όργανα διακονίας, όχι υποκατάστατα των ι. Μυστηρίων
Τα Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης μπορούν να υπηρετήσουν ουσιαστικά το έργο της Εκκλησίας, μόνο εφόσον παραπέμπουν σε μία ζωντανή κοινότητα πίστεως και δεν λειτουργούν ως υποκατάστατο των Μυστηρίων.
Η πίστη δεν μεταδίδεται μόνο με λέξεις, αλλά κυρίως μέσα από τη μυστηριακή ζωή, την κοινή λατρεία, την εμπειρία της Θείας Ευχαριστίας.
Εάν τα Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης μείνουν σε επίπεδο πληροφορίας, υπάρχει ο κίνδυνος το Ευαγγέλιο να παρουσιασθεί ως απλή ιδεολογία. Αντίθετα, εάν λειτουργήσουν ως γέφυρα που οδηγεί τον άνθρωπο στην εκκλησιαστική κοινότητα, τότε γίνονται εργαλείο διακονίας.
Ο ψηφιακός λόγος χρειάζεται να δείχνει πάντα προς την αλήθεια του ζωντανού σώματος της Εκκλησίας.
Επίλογος
Ο Απόστολος Παύλος διδάσκει: «Ου γαρ επαισχύνομαι το ευαγγέλιον του Χριστού· δύναμις γαρ Θεού εστίν εις σωτηρίαν παντί τω πιστεύοντι» (Ρωμ. 1,16). Αυτό υπενθυμίζει ότι η δύναμη δεν βρίσκεται στο μέσο, αλλά στο ίδιο το Ευαγγέλιο.
Η Εκκλησία μπορεί να χρησιμοποιεί τα Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης, αλλά η ζωντανή παρουσία της δεν εξαντλείται σε ψηφιακούς διαύλους.
Η μεταμορφωτική δύναμη του Ευαγγελίου παραμένει αναλλοίωτη, ανεξάρτητα από το πλαίσιο στο οποίο ακούγεται. Το ζητούμενο δεν είναι να προσαρμόσουμε το μήνυμα στα δεδομένα του ψηφιακού κόσμου, αλλά να το μαρτυρήσουμε με παρρησία και αλήθεια.
Μεταμόρφωση του ψηφιακού τόπου
Η Εκκλησία καλείται να αντιμετωπίσει τον ψηφιακό τόπο όχι ως απειλή, αλλά ως ευκαιρία για μαρτυρία και για δημιουργία αληθινής κοινωνίας.
Όπως η θεία Χάρη μεταμορφώνει την ύλη (νερό, ψωμί, κρασί, λάδι) σε φορέα σωτηρίας, έτσι και ο ψηφιακός χώρος μπορεί να μεταμορφωθεί, όταν χρησιμοποιείται με προσευχή, διάκριση και αλήθεια, σε ευκαιρία κοινωνίας και κηρύγματος.
