Μητροπολίτης Ναυπάκτου: Μερικοί επιστήμονες έχουν μια τάση να κάνουν μια δεύτερη ‘Γένεση’

Από τον ΣΩΤΗΡΗ ΛΕΤΣΙΟ*

Στο βιβλίο του με τίτλο «Βιοτεχνολογία, Βιοηθική, Βιοθεολογία» -που εκδόθηκε προσφάτως- αναφέρεται μιλώντας στην «Ορθόδοξη Αλήθεια» ο Μητροπολίτης Ναυπάκτου και Αγίου Βλασίου κ. Ιερόθεος. Στο βιβλίο, εκτός από το βιοηθικό καί βιοθεολογικό ζήτημα, γίνεται συνοπτική ενημέρωση για τις εξελίξεις στον τομέα της βιοτεχνολογίας και τα προβλήματα που ανακύπτουν.

Στη συνέντευξη που ακολουθεί ο Μητροπολίτης Ναυπάκτου αναφέρεται μεταξύ άλλων στις προοπτικές διαλόγου ανάμεσα στην Εκκλησία και στην Επιστήμη, στο ερευνητικό έργο των επιστημόνων όπως και στις αναζητήσεις των νέων περί Βιοηθικής. Υπογραμμίζει μάλιστα χαρακτηριστικά ότι «η Ορθόδοξη Θεολογία πρέπει να περάσει πέρα από την ουμανιστική Βιοηθική, η οποία συνδέει τον Ουμανισμό με τον Διαφωτισμό και την παγκοσμιοποίηση, και να προσφέρει την Οθόδοξη Βιοθεολογία».

Ξεκινώντας αυτή τη συνέντευξη θα ήθελα να σας ρω­τήσω κατά πόσο οι συνθήκες σήμερα ευνοούν την ανάπτυξη γόνιμου διαλόγου ανάμεσα στην Εκκλησία και στους ανθρώπους που υπηρε­τούν τους χώρους της Ιατρικής και της Τεχνολογίας;

Πρέπει να γίνεται πάντοτε γόνιμος διάλογος μεταξύ της Εκκλησίας και των Επιστημών, ειδικότερα με την Ιατρική και την Τεχνολογία, γιατί θα προέλθει ωφέλεια για τους ανθρώπους. Η Εκκλησία με τη θεολογία της πάντοτε διαλέγεται με τον κόσμο, αυτή είναι η διακονία της για να έρχεται σε επικοινωνία με τούς ανθρώπους. Την  Εκκλησία την ενδιαφέρει κυρίως ο άνθρωπος, στον οποίο πρέπει να ασκεί ποιμαντική. Το έργο της Εκκλησίας είναι διπλό: να ομολογεί την πίστη στον Χριστό και να ποιμαίνει τον άνθρωπο για την σωτηρία του. Ειδικά αυτό πρέπει να γίνεται σήμερα με την Ιατρική και την Τεχνολογία, τη λεγομένη Βιοτεχνολογία, στην οποία συναντάται η Μοριακή Βιολογία με τη Γενετική Μηχανική. Ο διάλογος αυτός πρέπει να είναι, όπως λέτε, γόνιμος και γνωρίζω ότι οι συνθήκες της εποχής μας τον ευνοούν, αφού έχουμε και επιστήμονες που τον ζητούν, αλλά και θεολόγους που γνωρίζουν το αντικείμενο αυτό, δηλαδή γνωρίζουν και την ορθόδοξη θεολογία και τις σύγχρονες αναζητήσεις των επιστημόνων.

Συμφωνείτε με όσους υποστηρίζουν ότι θα πρέπει να τεθούν όρια στις ερευνητικές αναζητήσεις της επιστήμης;

Η επιστήμη από τη φύση της ασχολείται με την έρευνα των επί μέ­ρους επιστημονικών δεδομένων και έχει δυνατό­τητα να επιλύει διάφορα προβλή­ματα, να εντοπίζει νέα δεδομένα, επιδιώκει ν’ ανακαλύψει άλλα μυστικά που υπάρχουν στον αισθητό κόσμο. Η έρευνα ελκύει τούς επιστήμονες. Ομως, οι ίδιοι οι επιστήμονες καταλαβαίνουν ότι πρέπει να τεθούν όρια στις έρευνές τους, επειδή υπάρχει ο κίνδυνος αντί να προκληθεί όφελος στους ανθρώπους και στο περιβάλλον, να προκαλέσουν βλάβες που μπορεί να είναι και μη αναστρέ­ψιμες. Ετσι, από τη δεκαετία του 1970 και στη συνέχεια, δημιουργήθη­καν στη Δύση βιοηθικοί προβληματισμοί που μετατράπηκαν σε ακα­δημαϊκή επιστήμη, την λεγόμενη Βιοηθική, η οποία συνδέθηκε με τις Ανθρωπιστικές Επιστήμες για να βοη­θήσει τον άνθρωπο. Ετσι, η Βιοηθική της Βιοϊατρικής και της Βιοτεχνολογίας πρέπει να αξιο­ποιήσει τη γνώση που προέρχεται από την φιλοσοφία, την θεολογία, τη νομική, την πολιτική, αλλά και την εμπειρία που έχουμε από τον εκπαιδευτικό και κοινωνικό χώρο, όπου ζει ο άνθρωπος.

Υπάρχουν τομείς στο πεδίο των επιστημών, οι οποίοι κατά την εξελικτική τους πορεία προκαλούν δέος και απορίες στην παγκόσμια κοινότητα, με αποτέλεσμα να καθίσταται δύσκολη η κατα­νόηση των επιτευγμάτων από τους ανθρώπους;

Η επιστήμη ασχολείται με πολλούς τομείς της ζωής που απασχολούν τον κόσμο και τον άνθρωπο, όπως είναι η Αστρο­νομία, η Φυσική, η Χημεία, η Βιοϊατρική κ.α. Ιδιαίτερα στη Βιοτεχνο­λογία υπάρχουν περιπτώσεις που δημιουρ­γούν δέος, φόβο για τη ζωή του ανθρώπου. Γίνεται ιδιαίτερος λόγος για τον «αιώνα της Βιο­τεχνολογίας» (Jeremy Rifkin), κατά τον οποίο γίνεται ανασυν­δυα­σμός τμημάτων του DNΑ, και έστω μερικός επαναπρογραμματισμός του γενετικού κώδικα των ζώντων οργανισμών, προκειμένου να εξυπηρετήσουν διάφορες οικονομικές ανάγκες και επιθυμίες των ανθρώπων. Ετσι, μερικοί επιστήμονες έχουν μια τάση να «ανακατασκευάσουν τον κόσμο», να κάνουν μιά δεύτερη «Γένεση». Παρουσιάζονται οι επιστήμονες «ως θεοί», μέσα στην προοπτική μιάς ευγο­νικής και ευθανασιακής νοοτροπίας της εποχής μας. Αυτό προκαλεί έναν φόβο για την ζωή του αν­θρώπου και το περιβάλλον στο οποίο ζει, όχι μόνον σε εμάς, αλλά και στούς σώφρονες επιστή­μονες.

Υπάρχουν τομείς στο πεδίο των επιστημών που σας προκαλούν το ενδιαφέρον και την επιθυμία να παρακολουθήσετε προσεκτικά την πρόοδό τους;

Είμαι θεολόγος και ποιμένας, δεν έχω σπουδάσει άλλες επιστήμες, αλλά πάντοτε μέσα στα πλαίσια της ποιμαντικής μου διακονίας προσπαθώ να βλέπω την εξέλιξη των συγχρόνων επιστημών για να βοηθήσω τούς ανθρώπους. Δηλαδή, οι ίδιοι οι άνθρωποι που προσπαθώ να βοηθήσω μου θέτουν πολλά προβλή­ματα, τα οποία προσπαθώ να διερευνήσω. Δηλαδή, όπως οι ίδιοι οι επιστήμονες θέτουν όρια στην έρευνά τους και αναπτύχθηκε η επιστήμη της Βιοηθικής, έτσι σε εμένα δημιουργήθηκε ένα ενδια­φέρον γιά την ερμηνεία αυτών των συγχρόνων δεδομένων και έτσι έφθασα στη Βιοθεολογία. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο ασχολήθηκα ιδιαίτερα με τα αποτελέ­σματα της Βιοϊα­τρικής επιστήμης και της ψηφιακής τεχνολογίας. Ο λαός λέει την παροιμία: «Το αγώι ξυπνά τον αγωγιάτη». Αλλωστε, ο άγιος Νεκτάριος Επίσκοπος Πενταπόλεως στο βιβλίο του «Ποιμαντική» γράφει ότι ο κληρικός, ιδιαίτερα ο επίσκοπος, πρέπει να έχει διάφορες εγκυκλο­παι­δικές και επιστημονικές γνώσεις, πρέπει να είναι κάτοχος παιδείας και επιστήμων πολυμαθής και να είναι διδάσκαλος σοφών και ανοήτων, για να βοηθήσει τα μέλη του ποιμνίου του αντιμετω­πί­ζοντας τα ερωτήματα που αναφύονται μέσα από την προο­πτική της θεολογίας, όπως έκαναν οι μεγάλοι Πατέρες της Εκκλησίας στην εποχή τους. Να θυμίσω τον Μέγα Βασίλειο και τον Αγιο Γρηγόριο τον Θεολόγο.

Η «ψηφιακή αθανασία» και η δημιουργία ενός μονο­διάστατου ανθρώπου», η μεγάλη ευθύνη των κληρικών και των θεολόγων

Δεδομένου ότι έχετε κατά το παρελθόν διδάξει το μά­θημα της Βιοηθικής σε φοιτητές σε ποιά συμπεράσματα έχετε καταλήξει σχετικά με τους προβληματισμούς των νέων για το θέμα αυτό;

Πράγματι, όπως το εντοπίζετε, προσκλήθηκα να διδάξω τα μαθήματα «Ορθόδοξη Ηθική», και «Βιοηθική» στους φοιτητές της Ορθοδόξου Θεολογικής Σχολής του Λιβάνου «Αγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός» και έτσι προκλήθηκα να μελετήσω και ιατρικά θέματα. Δεν μπορεί να διδάξει κανείς για την αρχή της ζωής (κλωνοποίηση, υποβοηθούμενη ιατρική αναπαραγωγή), την παράταση της ζωής, (κυτταρικές και γονιδιακές θεραπείες, μεταμοσχεύ­σεις), το τέλος της βιολογικής ζωής (ευθανασία), εάν δεν έχει μερικές στοιχειώδεις γνώσεις της ιατρικής επιστήμης. Ετσι, προήλθε το βιβλίο «Βιοηθική και Βιοθεολογία» και το πρό­σφατο βιβλίο «Βιοτεχνολογία, Βιοηθική και Βιοθεολογία» που συνέγραψα με τον πυρηνικό ιατρό Τρύφωνα Σπυριδωνίδη. Αυτό, και άλλα βιβλία, προκάλεσαν το ενδιαφέρον της Ιατρικής Σχολής του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων και με τίμησαν με τον τίτλο του επίτιμου διδάκτορα. Η όλη αυτή πολυετής ενασχόλησή μου με θέματα βιοηθικά με οδήγησε στο συμπέρασμα ότι δεν μπορεί κανείς να έλθει σε επικοινω­νία με τους νέους, εάν δεν έχει και τέτοιες σύγχρονες γνώσεις. Οι νέοι ασχολούνται με ζητήματα Βιοτεχνολογίας και Ψηφιακής Τεχνολο­γίας. Φυσικά, απώτερος σκοπός μας είναι να φθάσουμε στον Δη­μιουρ­γό του κόσμου, τον Θεό, και να βοηθήσουμε τους νέους στις υπαρξιακές τους αναζητήσεις, πέρα από τις επιστημονικές, και να συναντήσουν τον Θεό, στο Πρόσωπο του Χριστού. Αυτό το βλέπουμε στον διάσημο γενετιστή επιστήμονα Francis Collins, ο οποίος μελετώντας το ανθρώπινο γονιδίωμα από αγνωστικιστής πίστευσε στον Θεό.

Καθημερινά μαθαίνουμε για νέες ιατρικές μεθόδους, νέα φάρμακα και νέα τεχνολογικά δεδομένα, που προσφέρουν τις υπηρεσίες τους στον άνθρωπο βελτιώνοντας τη ζωή του. Συνιστούν όλα τα παραπάνω μια ακόμη απειλή, ώστε να ενι­σχυθεί ο υλιστικός χαρακτήρας του σύγχρονου ανθρώπου;

Οντως, παρατηρείται αυτό που λέτε. Δηλαδή, δη­μιουρ­γείται μια νέα υλιστική νοοτροπία στον σύγχρονο άνθρωπο, να βλέπει ο άνθρωπος μόνον εξωτερικά τα πράγματα, την βελτίωση της βιολογικής του ζωής, την παράταση της ζωής του ή ακόμη και την «ψηφιακή αθανασία», δηλαδή να δημιουργηθεί ο λεγόμενος «μονο­διάστατος άνθρωπος». Ευτυχώς, όμως, στην εποχή μας αναπτύσσεται και η υπαρξιακή φιλοσοφία και ψυχολογία, που αντιμετωπίζει τα πράγματα πιο εσωτερικά και αναζητά το νόημα της ζωής. Ακριβώς, σε αυτόν τον σκοπό, στο ποιό είναι το νόημα της ζωής, αποβλέπει η Ορθόδοξη Θεολογία. Γι’ αυτό εμείς οι κληρικοί και θεολόγοι έχουμε μεγάλη ευθύνη στην εποχή μας, πέρα από τις λειτουργικές ακολουθίες, να προσφέρουμε τον πλούτο της θεολογικής μας παράδοσης στον σύγχρονο άνθρω­πο, ώστε οι άνθρωποι να μην παραμένουν μόνον στον αισθητό και σωματικό-βιολογικό κόσμο, αλλά να προχωρούν και στο θεολογικό νόη­μα της ζωής. Αλλά η Ορθόδοξη Θεολογία πρέπει να περάσει πέρα από την ουμανιστική Βιοηθική, η οποία συνδέει τον Ουμανισμό με τον Διαφωτισμό και την παγκοσμιοποίηση, και να προσφέρει την Ορθόδοξη Βιοθεολογία. Δεν πρέπει να παραθεωρούμε τον σύγχρονο κόσμο, αλλά να ερχόμαστε σε ορθόδοξο διάλογο μαζί του για να τον γονιμοποιούμε μέσα από την ορθόδοξη εκκλησιαστική θεολογία.

«Ιατροί και Πολιτεία πρέπει  να λάβουν υπ’ όψη τους  την Ορθόδοξη Θεο­λογία»

Εκτιμάτε ότι θα πρέπει το επόμενο διάστημα να δρο­μολογηθούν αλλαγές στον κώδικα άσκησης του ιατρικού επαγ­γέλ­ματος και της δεοντολογίας στην Ελλάδα;

Είχα την τιμή στο παρελθόν να συμμετάσχω σε Επι­τροπή του Υπουρ­γείου Υγείας για την κατάρτιση του κώδικα της ια­τρικής δεοντολογίας, και διαπί­στωσα τη δυσκολία να περάσουν οι ορθόδοξες θεολογικές αρχές σε τέτοιους κώδικες, που αναφέρονται σε γενικές αρχές, γιατί -όπως τόνισα προηγουμένως- επικρατεί διάχυτα στην εποχή μας μια ευγονιδιακή και ευθανασιακή νοοτροπία και αυτή αντιμετωπί­ζεται ουμανιστικά, μέσα από την προοπτική της νεωτερικότητας και της μετα­νεωτερικότητας. Εκτοτε, δεν παρακολουθώ την εξέλιξη στον τομέα του κώδικα της άσκησης του ιατρικού επαγγέλματος. Νομίζω, όμως, ότι οι ιατροί και η Πολιτεία πρέπει, εκτός από την επιστήμη της Βιοηθικής και τις ουμανιστικές αρχές που καθόρισαν διάφορες Παγκόσμιες ή Ευρω­παϊκές Διακηρύξεις, να λάβουν υπ΄όψη τους τη σύγχρονη υπαρξιακή φιλοσοφία και ψυχολογία, και κυρίως την Ορθόδοξη Θεο­λογία, που ανταποκρίνονται σε αυτές τις αιώνιες εσωτερικές ανάγκες του ανθρώπου: την πείνα και την δίψα για τον Θεό και την αιώνια ζωή. Ο άνθρωπος δεν είναι ένα βιολογικό ζώο, αλλά «ζώον (ον που έχει ζωή) θεούμενον», κατά τον Αγιο Γρηγόριο τον Θεολόγο. Και αυτό είναι αναγκαίο, γιατί υπάρχουν πολλοί ορθόδοξοι γιατροί που θέλουν να εφαρμόζουν τις ορθόδοξες αρχές. Δεν πρέπει να εξαναγκάζονται από τους νόμους και τους κώδικες να κάνουν ενέργειες που παραβιάζουν τη συνείδησή τους.

*Αναδημοσίευση από την εφημερίδα “Ορθόδοξη Αλήθεια”