του Μητροπολίτη Ναυπάκτου καί Ἁγίου Βλασίου Ἱεροθέου
Όταν γίνεται λόγος για προσωκρατική φιλοσοφία εννοείται η περίοδος που εκτείνεται από τον 6ο αιώνα π.Χ. μέχρι την εμφάνιση του Σωκράτη στα μέσα και τέλη του 5ου αιώνα π.Χ. Πρόκειται για μια βραδεία σταδιακή εξέλιξη από την μυθική αντίληψη στην ορθολογιστική σκέψη.
1. Η σημασία της προσωκρατικής φιλοσοφίας
Πριν τον 6ο αιώνα επικρατούσε η μυθολογία, από τον 6ο έως τέλη του 5ου αιώνος επικρατεί η προσωκρατική φιλοσοφία, από την οποία δίνεται προτεραιότητα στην φύση και τον λόγο, κατά τον 5ο αιώνα, με την εμφάνιση του Σωκράτη, δόθηκε προτεραιότητα στον άνθρωπο, δηλαδή στράφηκε το ενδιαφέρον από την φύση στην ηθική φιλοσοφία, οπότε αρχίζει η λεγομένη Αττική φιλοσοφία με τον Σωκράτη, τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη. Το σημαντικό είναι ότι όλοι σχεδόν οι προσωκρατικοί φιλόσοφοι είναι Ίωνες και η προσωκρατική φιλοσοφία αναπτύσσεται στα παράλια της Μικράς Ασίας και την Κάτω Ιταλία, και μόνον κατά το τέλος του 5ου αιώνος και τον 4ο αιώνα π.Χ. κέντρο της φιλοσοφικής σκέψης γίνεται η Αθήνα.
Οι προσωκρατικοί φιλόσοφοι είναι «οι το πρώτον φιλοσοφήσαντες διά το θαυμάζειν (απορείν)». Ασχολήθηκαν με την κοσμολογία, την αρχή των όντων, αλλά έθεσαν και ηθικά και οντολογικά προβλήματα, όταν μιλούσαν μερικοί από αυτούς για το ον.
Ο Πλάτων, ο Αριστοτέλης, ο Πλούταρχος διέσωσαν αποσπάσματα από τους προσωκρατικούς. Οι πληροφορίες που μας δίνει ο Πλάτων γι’ αυτούς είναι μονόπλευρες, ο Αριστοτέλης έκανε συστηματική ανάλυση των παλαιοτέρων από αυτόν φιλοσοφικών θεωριών, αναφέρονται στους φιλοσόφους αυτούς, το ίδιο έκαναν και οι μεταγενέστεροι, όπως ο Θεόφραστος.
Ο Αριστοτέλης θεώρησε ότι ο ανθρωπισμός του Σωκράτη υπήρξε τομή στην ιστορία της φιλοσοφίας, χωρίς να χαρακτηρίση τους προηγούμενους ως προσωκρατικούς, που έγινε αργότερα. Θεώρησε ότι οι φιλόσοφοι πριν τον Σωκράτη ασχολήθηκαν περισσότερο με την φυσική φιλοσοφία και την κοσμολογία, παρά με την ηθική, ότι αυτοί αποκάλυψαν τις υλικές αρχές και τα κινητικά αίτια των φυσικών φαινομένων, όμως δεν μπόρεσαν να συλλάβουν τα δομικά στοιχεία των πραγμάτων, τις αξίες και τους σκοπούς τους.
Γνωρίζουμε ότι διασώθηκαν μόνον αποσπάσματα από τα κείμενα των προσωκρατικών, έτσι όσα γνωρίζουμε γι’ αυτούς είναι από έμμεσες μαρτυρίες και κριτικές μεταγενεστέρων συγγραφέων. Για παράδειγμα, από τον Παρμενίδη σώθηκε το ποίημα «περί φύσεως» με 163 εξάμετρους στίχους, ενώ από τον Ηράκλειτο σώζονται στους μεταγενέστερους 139 συνοπτικά αποσπάσματα. Οι σύγχρονες έρευνες και μελέτες έδωσαν την δυνατότητα να αξιοποιηθή ακόμη καλύτερα το φιλοσοφικό τους έργο.
Οι προσωκρατικοί αντέταξαν τον ορθό λόγο και την ίδια την φύση στις μυθικές παραδόσεις που επικρατούσαν πριν από αυτούς. Επικεντρώθηκαν στην ερμηνεία του κόσμου, δίνοντας τον προσδιορισμό της αρχής και της δομής του. Είναι χαρακτηριστικό ότι πολλά από τα έργα τους φέρουν τον τίτλο «περί φύσεως». Ενώ πριν από αυτούς επικρατούσε ο μυθολογικός χαρακτήρας, οι προσωκρατικοί επεχείρησαν να εξηγήσουν την δημιουργία και την υφή του κόσμου, βασιζόμενοι στην παρατήρηση και στις δυνάμεις του νού και του λόγου.
Οι άξονες στους οποίους περιστρέφεται η προσωκρατική φιλοσοφία είναι τέσσερες. Πρώτον, παρά την φαινομενική αταξία και πολλαπλότητα στην φύση εν τούτοις υπάρχει τάξη, ενότητα και σταθερότητα. Δεύτερον, αυτή η σταθερότητα οφείλεται στην θεμελιώδη ουσία από την οποία προήλθε ο κόσμος. Τρίτον, αυτή η πρωταρχική ουσία βασίζεται σε φυσικά αίτια και όχι σε υπερφυσικά ή μεταφυσικά. Τέταρτον, τα φυσικά αυτά αίτια διερευνώνται από τον άνθρωπο με τρόπο ορθολογιστικό, χρησιμοποιώντας την λογική του.
Η προσωκρατική φιλοσοφία έπαιξε σημαντικό ρόλο στην μετέπειτα ανάπτυξη της Αττικής φιλοσοφίας, της λεγομένης κλασσικής μεταφυσικής (Σωκράτης, Πλάτων, Αριστοτέλης), διότι από αυτήν αρύονται οι αττικοί φιλόσοφοι στοιχεία για να συγκροτήσουν το φιλοσοφικό σύστημά τους για τον Θεό, τον κόσμο και τον άνθρωπο.
Ακόμη, η προσωκρατική φιλοσοφία είναι σημαντική, διότι, αντίθετα από την αττική ή μεταφυσική φιλοσοφία, η οποία επηρέασε τον μετέπειτα σχολαστικισμό (11ος -13ος αιώνας μ.Χ.), αυτή επηρέασε και επηρεάζει τους νεωτέρους χρόνους, με τον ποικιλόμορφο Διαφωτισμό, τον Γερμανικό ιδεαλισμό, τον Υπαρξισμό και άλλες φιλοσοφικές θεωρίες που επικρατούν σήμερα στον Ευρωπαικό χώρο.
Επομένως, ως ορθόδοξοι θεολόγοι για να καταλάβουμε την σύγχρονη ευρωπαική σκέψη και να διαλεχθούμε μαζί της πρέπει να γνωρίζουμε πέρα από την σχολαστική θεολογία, που στηρίχθηκε στον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη, και την προσωκρατική φιλοσοφία, τουλάχιστον τις βασικές της αρχές.
2. Οι «ομάδες» ή «Σχολές» των προσωκρατικών φιλοσόφων
Δεν είναι εύκολο να χωρίση κανείς τους προσωκρατικούς φιλοσόφους σε «σχολές», «ομάδες» και «κατηγορίες», γιατί υπάρχουν αλληλεπιδράσεις μεταξύ τους. Όμως, σε γενικές γραμμές μπορεί να κατηγοριοποιηθούν, ανάλογα με τα κεντρικά σημεία της διδασκαλίας τους. Μπορούμε να τους χωρίσουμε σε έξη «ομάδες».
Πρώτη «ομάδα» είναι οι Ίωνες φιλόσοφοι, δηλαδή ο Θαλής ο Μιλήσιος (624-546 π.Χ.), ο Αναξίμανδρος ο Μιλήσιος (611-545 π.Χ.) και ο Αναξιμένης ο Μιλήσιος (585-525 π.Χ.). Ο δεύτερος ήταν μαθητής του πρώτου και ο τρίτος ήταν μαθητής του δευτέρου. Οι φιλόσοφοι αυτοί ερευνούν ποιο είναι το στοιχείο που αποτελεί την ουσία των όντων, οπότε η βασική αρχή του Θαλή του Μιλήσιου είναι ότι «ουδέν εξ ουδενός», τίποτε δεν προέρχεται από το μηδέν. Έτσι, ο Θαλής υποστήριζε ότι το πρωταρχικό στοιχείο των όντων είναι το ύδωρ, αφού οι οργανισμοί δεν μπορούν να ζήσουν χωρίς νερό• ο Αναξίμανδρος υποστήριζε ότι η πρώτη αρχή των όντων είναι το άπειρο με μια ασαφή έννοια, προφανώς έπειδή έβλεπε τον ουράνιο κόσμο με τα αστέρια• και ο Αναξιμένης θεωρούσε ως αρχή των όντων τον αέρα, αφού οι οργανισμοί δεν μπορούν να ζήσουν χωρίς να αναπνέουν.
Δεύτερη ομάδα προσωκρατικών φιλοσόφων είναι οι Πυθαγόρειοι φιλόσοφοι με κύριον εκφραστή τους, τον Πυθαγόρα τον Σάμιο (580-496 π.Χ.). Ο Πυθαγόρας γεννήθηκε στην Σάμο, μαθήτευσε στον Θαλή τον Μιλήσιο, πήγε στην Αίγυπτο, εκεί αιχμαλωτίστηκε από τους Πέρσες και μεταφέρθηκε στην Βαβυλώνα, και από εκεί, διά της Σάμου, πήγε στις αποικίες της Κάτω Ιταλίας, στον Κρότωνα, όπου ίδρυσε Σχολή. Ο Πυθαγόρας ασχολήθηκε με τα μαθηματικά, την γεωμετρία και την μουσική, και θεωρούσε ότι όλα τα όντα έχουν κάποια σχέση μεταξύ τους, η οποία καθορίζεται από την αριθμητική. Θεωρούσε ότι η αρχή των όντων δεν ήταν μια συγκεκριμένη ουσία, αλλά οι αριθμοί, οι οποίοι σε αντίθεση με όλα τα φθαρτά της φύσης, δεν υπόκεινται σε γένεση και φθορά.
Τρίτη «ομάδα» ή «σχολή» είναι η λεγομένη οντολογική, στην οποία ανήκουν οι φιλόσοφοι που ασχολούνται με το ανώτατο Ον, και το γίγνεσθαι. Στην ομάδα αυτή ανήκουν οι Ελεάτες φιλόσοφοι, οι οποίοι έδρασαν στην Ελέα της Κάτω Ιταλίας, με πρωταγωνιστική μορφή τον Παρμενίδη (520-440 π.Χ.), ο οποίος υποστήριζε ότι το ανώτατο «είναι» είναι σταθερό και αμετάβλητο, δεν κινείται. Ο Ηράκλειτος ο Εφέσιος (544-484 π.Χ.) είναι συνομίληκος του Παρμενίδη, απέρριψε τα πρωταρχικά στοιχεία του κόσμου που θεωρούσαν οι Μιλήσιοι (ύδωρ, άπειρο, αέρα) και θεώρησε ως πρωταρχικό στοιχείο το πυρ. Επίσης, θεωρούσε ότι το ανώτατο «είναι»-Ον δεν είναι σταθερό, αλλά κινείται, δηλαδή εισήγαγε την έννοια του «γίγνεσθαι», την διαρκή μεταβολή, ότι τα πάντα στην φύση μεταβάλλονται, όλα υπόκεινται στην διαρκή ροή της γενέσεως και της φθοράς. Σε αυτήν την κατηγορία υπάγεται ο Εμπεδοκλής ο Ακραγαντίνος (495-435 π.Χ.), ο οποίος συνδύασε τις φιλοσοφίες των Ιώνων φιλοσόφων με τους ελεατικούς φιλοσόφους, και θεωρούσε ότι είναι τέσσερα τα στοιχεία από τα οποία προέρχονται τα όντα στον κόσμο, ήτοι το ύδωρ (του Θαλή), τον αέρα (του Αναξιμένη), το πυρ (του Ηρακλείτου) και (την) γη (του Αλκμαίωνα). Επίσης, επινόησε τις υπερβατικές δυνάμεις, την Φιλία και το Νείκος που κάνουν κάθε φορά την ανάμειξη.
Τέταρτη «ομάδα» ή «σχολή» των προσωκρατικών φιλοσόφων ήταν οι λεγόμενοι ατομικοί φιλόσοφοι, της οποίας σημαντικός υπήρξε ο Λούκιππος ο Αυδηρίτης (ή Μιλήσιος) (494-420 π.Χ.) και ο Δημόκριτος (460-370 π.Χ.), ο οποίος ξεκινώντας από την διαλεκτική αντίθεση μεταξύ Παρμενίδη και Ηρακλείτου ως προς το «είναι» και το «γίγνεσθαι», διέκρινε την έννοια του όντος από την έννοια του μη όντος. Οι φιλόσοφοι αυτοί ταύτισαν το ον με τα άτομα και το μη ον με τον κενό χώρο μεταξύ των ατόμων. Υποστήριζαν ότι τα άτομα βρίσκονται σε διαρκή κίνηση, λόγω του κενού χώρου, αλλά δεν αιτιολογούν την προέλευση της κίνησης. Με τους ατομικούς φιλοσόφους εισάγεται για πρώτη φορά η έννοια του κενού χώρου, από φιλοσοφική έννοια, που απασχόλησε πολύ τους αρχαίους Έλληνες και τους δίχασε.
Πέμπτη «ομάδα» ή «σχολή» ήταν η λεγομένη νοολογική ή τελολογική σχολή. Εδώ σημαντικό ρόλο παίζει ο Αναξαγόρας ο Κλαζομένιος (500-425 μ.Χ.) που υποστήριζε ότι η ύλη δεν αποτελείται από τέσσερα απλά στοιχεία, όπως δίδασκαν οι προηγούμενοι φιλόσοφοι, αλλά από ποικιλία σωματιδίων, αρχικών ουσιών, που αποτελούν ενώσεις. Αυτή η θεωρία του Αναξαγόρα μας θυμίζει τις αντιλήψεις των χημικών επιστημόνων της νεότερης εποχής, οι οποίοι κάνουν λόγο για χημικές ενώσεις. Συγχρόνως, υποστήριζε ότι η αιτία που συνθέτει τα στοιχεία σε ενώσεις είναι ο Νούς που είναι η κινητική αρχή. Κατά τον Αναξαγόρα τον Κλαζομένιο, ο Νούς είναι Θείος, είναι το λεπτότατο και καθαρότατο από όλα τα όντα και διαφέρει από τα υλικά στοιχεία. Όλα τα όντα προέρχονται από τον Νού και καταλήγουν σε αυτόν.
Η έκτη «ομάδα» ή «σχολή» των προσωκρατικών φιλοσόφων είναι οι λεγόμενοι σοφιστές, στους οποίους σημαντική θέση κατέχει ο Πρωταγόρας ο Αβδηρίτης (490/480 – 411/410 π. Χ.). Οι σοφιστές δεν ήταν Αθηναίοι, αλλά έδρασαν κυρίως στην Αθήνα. Η διδασκαλία τους ήταν αθειστική και διακρίνονταν για τον σχετικισμό και τον υποκειμενισμό, και γι’ αυτό προκάλεσαν μεγάλη αναστάτωση στην αθηναική κοινωνία. Μαζί με την αθεία και τον σχετικισμό χρησιμοποιούσαν και την ρητορική για να ανατρέπουν κάθε απόλυτη αλήθεια. Ο Πρωταγόρας ως αλήθεια προέβαλε τις δικές του απόψεις, την δική του κοσμοθεωρία και χρησιμοποιούσε την διαλεκτική για να καταβάλη, να νικήση κάθε αντίπαλο συνομιλητή του. Χαρακτηριστικό είναι το βιβλίο του με τίτλο: «Αλήθεια ή καταβάλλοντες». Βασική του αρχή είναι το «πάντων χρημάτων μέτρον άνθρωπον είναι», που σημαίνει ότι αφού ο κάθε άνθρωπος είναι μέτρο των πάντων, τελικά δεν υπάρχει κοινό μέτρο, ο καθένας έχει την δική του αλήθεια, και δεν υπάρχει βάση συνεννόησης.
Επομένως, η προσωκρατική περίοδος αρχίζει με τους Ίωνες φιλοσόφους και τελειώνει με τους σοφιστές, αν και μερικοί τονίζουν ότι τελειώνει με τον Δημόκριτο, οπότε και αρχίζει η λεγομένη «αττική περίοδος», η κλασική μεταφυσική (Σωκράτης, Πλάτων, Αριστοτέλης). Όπως φαίνεται τον 4ο αιώνα π.Χ. η φιλοσοφία από τις Ελληνικές αποικίες (Ιωνία και Κάτω Ιταλία) έρχεται στην Αθήνα, που αποτελεί το φιλοσοφικό κέντρο της. Ο Σωκράτης διδάσκει στην Αθήνα την περίοδο που έδρασαν και οι σοφιστές.
Τα όσα εγράφησαν είναι πολύ συνοπτικά και δεν καλύπτουν όλες τις απόψεις των προσωκρατικών φιλοσόφων, αλλά δίνουν το στίγμα το οποίο τους χαρακτήριζε.
3. «Οι θεμελιωτές της δυτικής σκέψης»
Στην εισαγωγή τόνισα ότι όλοι οι νεώτεροι φιλόσοφοι στην Ευρώπη, αλλά και οι Επιστήμονες στηρίχθηκαν κυρίως στους προσωκρατικούς φιλοσόφους, οι οποίοι διακρίνονταν βασικά για την αθεία, το ον, το γίγνεσθαι, την αιτία των όντων, τα άτομα και την σοφιστεία (θυμίζουν τον διαφωτισμό). Το βιβλίο του Κωνσταντίνου Βαμβακά, με τίτλο «οι θεμελιωτές της δυτικής σκέψης» και υπότιτλο «ένας διαχρονικός παραλληλισμός μεταξύ προσωκρατικού στοχασμού, φιλοσοφίας και φυσικής επιστήμης», είναι σημαντικό.
Το βιβλίο με την βιβλιογραφία και το ευρετήριο θεμάτων και εννοιών ανέρχεται πάνω από 600 σελίδες μεγάλου μεγέθους. Διακρίνεται από τον Πρόλογο, την Εισαγωγή, που αναλύει την συγκυρία της περιόδου εκείνης και κάνει μια εισαγωγή στους προσωκρατικούς φιλοσόφους. Έπειτα αναλύει διεξοδικά και επιστημονικά τις φιλοσοφίες, την προσωκρατική φιλοσοφία, ήτοι του Θαλή, του Αναξίμανδρου, του Αναξιμένη, του Πυθαγόρα, του Ξενοφάνη, του Ηρακλείτου, του Παρμενίδη, του Εμπεδοκλή, του Αναξαγόρα, του Δημοκρίτου και καταλήγει με τον Επίλογο και το Παράρτημα με τίτλο «Σύντομη ιστορική αναδρομή στις καταβολές του Ελληνικού Έθνους».
Εδώ θα τονισθούν κυρίως το πως η προσωκρατική φιλοσοφία επέδρασε στην νεώτερη φιλοσοφία την Ευρωπαική από τον Διαφωτισμό και στην συνέχεια, που ήλθε σε αντίθεση με την Σχολαστική και Νεοσχολαστική μεταφυσική φιλοσοφία, και υποστήριξε τον ορθολογισμό, την αθεία, τον συγκρητισμό και την ανάπτυξη της επιστήμης. Θα αποσπάσω μερικές απόψεις του Κωνσταντίνου Βαμβακά ως προς την επίδραση των προσωκρατικών φιλοσόφων στην σύγχρονη Ευρωπαική σκέψη. Στον πρόλογο του βιβλίου γράφεται ο τι «δύο είναι οι στόχοι του βιβλίου»:
Ο πρώτος στόχος «να καταστήσει κοινωνό της θεμελίωσης και ανέλιξης του ευρωπαικού στοχασμού τον σύγχρονο σκεπτόμενο άνθρωπο». «Οι πιο πολλοί θεωρούν ότι η φιλοσοφία και η επιστήμη αρχίζουν από την εποχή του Πλάτωνα και του Αριστοτέλους• και αγνοούν ότι ακριβώς επάνω στον προσωκρατικό διαφωτισμό οικοδομείται το ανεπανάληπτο έργο των κορυφαίων αυτών διαφωτιστών του ελληνικού πνεύματος. “Τι θα ήταν ο Πλάτων – καθώς και ο Σωκράτης”, διερωτάται ο Heidegger, “χωρίς τον Παρμενίδη;”» .
Ο δεύτερος στόχος είναι «να φωτίσει εντονότερα και την επιστημονική διάσταση του έργου των προσωκρατικών». «Το πνεύμα των προσωκρατικών είναι κατ’ εξοχήν ολιστικό. Τόσο η φιλοσοφία (μεταφυσική, ηθική, ψυχολογία, κοινωνιολογία) όσο και η επιστήμη (φυσική, χημεία, κοσμολογία, βιολογία) είναι δύο τομείς που παραμένουν ακόμη αδιάρρηκτα συνδεδεμένοι μεταξύ τους και συγκροτούν ενιαίο σύνολο» .
Στον επίλογο του βιβλίου, απαντώντας στο ερώτημα «Ποια είναι η θέση του προσωκρατικού λογισμού σήμερα», γράφει ότι «κατ’ αρχήν ολόκληρη η επιστήμη εδράζεται επάνω στην παράδοση της ορθολογικής, κριτικής -και όχι δογματικής- θεώρησης και διερεύνησης», «μιάς παράδοσης που πρώτοι οι προσωκρατικοί θεμελίωσαν». «Χωρίς αυτήν δεν θα υπήρχε επιστήμη». Παραθέτει την γνώμη του K. Poper: «Δεν μπορεί να υπάρχει αμφιβολία ότι η ελληνική παράδοση της φιλοσοφικής, κριτικής σκέψης προήλθε κυρίως από την Ιωνία» .
Προσθέτει ότι «πέρα από αυτήν την γενική διαπίστωση, σειρά από θεμελιώδεις προσωκρατικές αρχές και έννοιες κυριαρχούν σήμερα στις θετικές επιστήμες». Αναφέρει τις ακόλουθες αρχές: «Οικουμενική νομοτέλεια, ενότητα πίσω από τη φαινομενική πολλαπλότητα που διέπεται από αρχές, αλληλοσυσχετισμός και διασύνδεση όλων των όντων, ο άνθρωπος – παρατηρητής αναπόσπαστο μέρος της φύσης, συνένωση αντίθετων εννοιών, μετατόπιση του κύριου βάρους από την ύλη στις διεργασίες (Ηράκλειτος), εγγενής δυναμική ισορροπία (Ηράκλειτος), μαθηματικά-ποίηση της φύσης (Πυθαγόρας), αναγωγή ποιότητας σε ποσότητα, συμμετρία-αναλογία, ομοιογένεια-ισορροπία, ρυθμός-μέτρον, κόσμος-τάξη, ελεγκτική διαδικασία, πίσω από την φαινομενικότητα κρύπτεται η έσχατη πραγματικότητα» .
Επίσης, γράφεται ότι «για πρώτη φορά από την εποχή των προσωκρατικών επιχειρείται στον δυτικό κόσμο μια “συμφιλίωση” και επανενοποίηση των φυσικών επιστημών, της φιλοσοφίας, της θρησκείας, της ηθικής, της τέχνης, όπως την περιγράφει και ο γνωστός ερευνητής της εξελικτικής βιολογίας και ιδρυτής της κοινωνιοβιολογίας E. O. Wilson στο βιβλίο του Consilience: The Unity of Knowledge» . Βέβαια δεν είναι δυνατή η «επιστροφή» στους προσωκρατικούς, αλλά «εκείνο όμως που είναι εφικτό είναι, αφομοιώνοντας τη σκέψη τους να επιχειρήσουμε μια νέα υπέρβαση των σημερινών συνθηκών» .
Το συμπέρασμα είναι ότι οι νεωτερικοί και μετανεωτερικοί χρόνοι, με την ελευθερία, την λογική, την ανάπτυξη των επιστημών, απέρριψαν το κοσμοείδωλο της μεταφυσικής του σχολαστικισμού, όπως τόνιζε επανειλημμένως ο π. Ιωάνης Ρωμανίδης, και επανέφεραν τις απόψεις των προσωκρατικών φιλοσόφων, που έβλεπαν την φύση μέσα από την ύλη και την λογική επεξεργασία, αλλά και θεωρούσαν ότι το Ον είναι απρόσωπο και αφηρημένο. Έτσι, διακρίνονται σαφώς τα όρια μεταξύ ορθοδόξου θεολογίας και σύγχρονης επιστήμης, που είναι σημαντικά. Αλλά συγχρόνως αυξάνεται μεταξύ των φιλσοσόφων και των επιστημόνων η αθεία, ο αγνωστικισμός και ο δεισμός.
Ενδεικτική Βιβλιογραφία
«Το φιλοσοφικό Λεξικό του Cambridge», επιμελητής Robert AUDI, Κέδρος 2011. Θεοδόσης Πελεγρίνης: «Λεξικό της Φιλοσοφίας», Ελληνικά Γράμματα 2009. Γρηγ. Φιλ. Κωσταρά, Φιλοσοφική Προπαιδεία, Αθήνα 1993. Κωνσταντίνου Νιάρχου, Αρχαία Ελληνική φιλοσοφία μετά των θεμελιωδών αυτής εννοιών, τόμος Α΄ Αθήναι 2008. Κωνσταντίνος Ι. Βαμβακάς, Οι θεμελιωτές της δυτικής σκέψης, Πανεπιστημιακές εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο 2001. Γιάννη Παπαναστασίου, Η σοφία των αρχαίων Ελλήνων φιλοσόφων, Σαίτης και άλλα επί μέρους βιβλία.
