Του Μητροπολίτη Ναυπάκτου και Αγίου Βλασίου κ. Ιεροθέου
Διάβασα το βιβλίο του καθηγητού και Διευθυντού της Εκκλησιαστικής Ακαδημίας Αθηνών Αθανασίου Καψάλη με τίτλο «ο Ιερός Αυγουστίνος και η πολιτεία του Θεού», και υπότιτλο «συμβολή στην εκκλησιαστική ιστοριογραφία του Ε΄ αιώνα» (εκδ. Ostracon) και είδα πολύ ενδιαφέροντα σημεία. Βέβαια, πάντοτε με ενδιέφεραν τα σχετικά με τον ιερό Αυγουστίνο επειδή έζησε σε μία κρίσιμη ιστορική περίοδο, αλλά και επειδή οι σχολαστικοί θεολόγοι επηρεάσθηκαν από την θεολογία του και την ανέπτυξαν ακόμη περισσότερο σε μερικά σημεία και έτσι προήλθε η λεγόμενη σχολαστική θεολογία (11ος – 13ος αιώνας). Συγχρόνως, αυτή η θεολογία επηρέασε και την πολιτική και πολιτιστική κατάσταση του Δυτικού κόσμου μέχρι τις ημέρες μας.
Μεταξύ των βιβλίων που έγραψε ο πολυτάλαντος αυτός Επίσκοπος Ιππώνος, ήταν και το έργο «Πολιτεία του Θεού» σε πολλά βιβλία. Ομολογώ ότι πολλές φορές αποπειράθηκα να το διαβάσω από την ελληνική έκδοση, αλλά δεν το κατόρθωσα για πολλούς λόγους. Όμως, ο καθηγητής Αθανάσιος Καψάλης στην επιστημονική του αυτή μελέτη μας δίνει επαρκώς και το περιεχόμενο του έργου αυτού και μας προσφέρει ιδιαίτερες πληροφορίες για το περιεχόμενό του και την επίδραση που είχε ιδιαίτερα το έργο αυτό στους μεταγενεστέρους μέχρι την εποχή μας. Θα προσπαθήσω να κάνω μία μικρή περίληψη του έργου αυτού και το κυριότερο θα καταγράψω μερικά σημεία του που με ενδιαφέρουν.
1. Σύντομη περιγραφή της εργασίας
Η εργασία του καθηγητού Αθανασίου Καψάλη είναι συστηματική και παρουσιάζει το περιεχόμενο του έργου «η Πολιτεία του Θεού» και μας δίνει ενδιαφέροντα σημεία. Η εργασία αυτή επεκτείνεται σε 565 σελίδες μεγάλου μεγέθους, από τις οποίες πάνω σε από 150 σελίδες καταλαμβάνει η βιβλιογραφία (πηγές και βοηθήματα). Η εργασία αρχίζει με τον πρόλογο και στη συνέχεια χωρίζεται σε δύο κεντρικά μέρη.
Στο πρώτο μέρος, μετά την εισαγωγή, αναπτύσσονται πέντε κεφάλαια, ήτοι:
- Ο Αυγουστίνος ως διανοητική και πνευματική «σταθερά».
- Civitas dei (πολιτεία του Θεού).
- Η Νουμιδική Αφρική.
- Πνευματικές, καλλιτεχνικές και ψυχαγωγικές επιρροές.
- Μεταξύ Παλαιάς Διαθήκης και Νεοπλατωνισμού – νέες επιρροές.
Στο δεύτερο μέρος μετά την εισαγωγή αναπτύσσονται τρία κεφάλαια, ήτοι:
- Η ίδρυση της Ρώμης.
- Η Εκκλησία μετά την ίδρυσή της.
- Ιστορικός χρόνος και μνήμη κατά τον ιερό Αυγουστίνο.
Στο τέλος παρατίθενται τα συμπεράσματα και η Βιβλιογραφία. Ένα ενδεικτικό χωρίο που προέρχεται από την «Πολιτεία του Θεού», το οποίο καταχωρίζεται στην αρχή του βιβλίου, εκφράζει το τι θεωρεί ο ιερός Αυγουστίνος ως Πολιτεία του Θεού:
«Καλοούμεν Πολιτείαν του Θεού εκείνην την ύπαρξη της οποίας διαπιστώνουν αι Γραφαί· την πολιτείαν δηλονότι εκείνων, ητις έλαβε το ύψιστον κύρος και την προέχουσαν θέσιν της υπέρ πάσαν άλλην δημιουργίαν παρά της θείας Προνοίας και όχι επί τη βάσει ανθρώπινων αποφάσεων αποτόκων ανθρώπινων συλλογισμών» (ΧΙ, 1, σελ. 287).
Στον πρόλογο της επιστημονικής αυτής εργασίας γράφεται ότι ο συγγραφεύς μελετώντας τα σχετικά με τον Καρλομάγνο (768-814) και την Academia Palatina διεπίστωνε ότι οι συστηματικοί θεολόγοι της εποχής εκείνης, όπως ο Άλκουινος, ο Ραβανός Μαύρος και άλλοι «είχαν εντρυφήσει στη θεολογία του ιερού Αυγουστίνου με όλα τα πλεονεκτήματα, αλλά και τα μειονεκτήματα κυρίως όσων μεταγενέστερα τον ερμήνευσαν». Από τον Αυγουστίνο είχαν επηρεασθεί όχι μόνο οι θεολόγοι της εποχής εκείνης, «αλλά και ο ίδιος ο Καρλομάγνος, όπως πολλοί ηγέτες μετά από αυτόν». Και βέβαια «από τον ιερό Αυγουστίνο και εξής, ξεκίνησε η δημιουργία μίας ξεχωριστής και διακεκριμένης θεολογικής παράδοσης στη Δύση, χωρίς ωστόσο ο ίδιος ο πατέρας της Δύσης να διεκδικήσει την αυτονομία του από την εκκλησιαστική και τη φιλολογική της παράδοση». Η «Πολιτεία του Θεού» διακρίνεται σε δύο μέρη.
Στο πρώτο μέρος (Ι-Χ βιβλία) ανασκευάζεται η κατηγορία των ειδωλολατρών εναντίον των Χριστιανών ότι αυτοί ευθύνονται για τα δεινά της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας και την καταστροφή της Ρώμης, αντέτεινε ότι σε αυτό συνετέλεσε «η ασέβεια, η διαφθορά, η πολιτεία και η ανηθικότητα των Ρωμαίων Εθνικών».
Στο δεύτερο μέρος (ΧΙ-ΧΧΙΙ βιβλία) παρουσιάζεται η θεολογική σκέψη του ιερού Αυγουστίνου, περιγράφοντας την Πολιτεία του Θεού και την αποκαλυπτική εσχατολογία. Παρουσιάζεται η πτώση των Πρωτοπλάστων, διαφαίνεται η ανθρώπινη κοινωνία με διπλό τρόπο, από τους Κάιν και Άβελ και εξής, και γίνεται λόγος «για τα τέκνα της γης και τα τέκνα της επαγγελίας, δηλαδή της γήινης και της ουράνιας Πολιτείας αντίστοιχα».
Από το βιβλίο ΧΧ καταγράφονται «οι εσχατολογικές αναφορές στην μέλλουσα κρίση», «το τέλος της γήινης πολιτείας (του Διαβόλου), η καταδίκη των απίστων, αλλά και η διαβεβαίωση των τελευταίων για όσα επισυμβούν». Και στο βιβλίο ΧΧΙΙ «περιγράφεται το τέλος που επιφυλάσσεται σε όσους ανήκουν στην ουράνια Πολιτεία, την Πολιτεία του Θεού, που δεν είναι άλλο από την ανάσταση των νεκρών. Είναι η απόλαυση της αιωνίας ευδαιμονίας όλων όσοι ανήκουν στην ουράνια Πολιτεία, οι οποίοι συμβιώνουν με τους Αγίους. Οι τελευταίοι ήδη κάνουν αισθητή την παρουσία τους στον κόσμο που ζούμε μέσω των θαυμάτων τους, πολλά από τα οποία ο ιερός Αυγουστίνος διηγείται».
Ο ιερός Αυγουστίνος στο έργο αυτό προσδιορίζει τους έξι αιώνες, ανάλογα με τις έξι ημέρες της εβδομάδας, ήτοι: Ο πρώτος αιώνας (πρώτη ημέρα) προσδιορίζεται από τον Αδάμ μέχρι τον κατακλυσμό. Ο δεύτερος αιώνας (δεύτερη ημέρα) από τον κατακλυσμό μέχρι τον Αβραάμ. Ο τρίτος αιώνας (τρίτη ημέρα) από τον Αβραάμ μέχρι τον Δαυίδ. Ο τέταρτος αιώνας (τέταρτη ημέρα) από τον Δαυίδ μέχρι την αιχμαλωσία της Βαβυλώνας. Ο πέμπτος αιώνας (πέμπτη ημέρα) από την αιχμαλωσία της Βαβυλώνας μέχρι την κατά σάρκα γέννηση του Χριστού. Και ο έκτος αιώνας (έκτη ημέρα) είναι η πορεία η οποία δεν προσδιορίζεται από τον αριθμό των γενεών· στην πραγματικότητα είναι ο χρόνος στον οποίο βρισκόμαστε μέχρι την έβδομη ημέρα που «θα βρισκόμαστε σε ανάπαυση ψυχής σε ένα τέλος άνευ τέλους».
2. Ενδιαφέροντα σημεία
Στην εργασία αυτή του καθηγητού Αθανασίου Καψάλη που αναλύεται διεξοδικά το έργο του ιερού Αυγουστίνου «η Πολιτεία του Θεού» παρουσιάζονται διάφορα ενδιαφέροντα σημεία που φανερώνουν τόσο την θεολογία του ιερού Αυγουστίνου όσο και την επίδραση που άσκησε στους μεταγενεστέρους. Όμως, θα περιορισθώ σε τρία από αυτά, που με ενδιαφέρουν προσωπικά.
α) Η γνώση της ελληνικής γλώσσας
Ο Αυγουστίνος γεννήθηκε στην Ταγάστη της Νουμιδίας, στη σημερινή Αλγερία της Αφρικής και η μητρική του γλώσσα ήταν η βερβερινή σε μία από τις διαλέκτους της, αλλά το πρόγραμμα διαπαιδαγώγησης ήταν η λατινική. Οι ερευνητές του έργου του ιερού Αυγουστίνου εξετάζουν κατά πόσο γνώριζε την ελληνική γλώσσα. Ο ίδιος έγραφε στη λατινική γλώσσα, αλλά φαίνεται ότι γνώριζε να διαβάζει στην ελληνική, διότι την διδάχτηκε, αλλά δεν μπορούσε να την γράψει. Ο ίδιος στις Εξομολογήσεις του γράφει: «Τα ελληνικά τα μισούσα. Μα για ποιο λόγο, επιτέλους, με υποχρέωναν να τα μάθω παιδάκι ακόμη; Πάντως, το μίσος εκείνο και τώρα ακόμη δεν μπορώ να το καταλάβω. Αντίθετα, τα λατινικά τα αγαπούσα πολύ». Επιπλέον γράφει: «…και τα στοιχειώδη μαθήματα, στα οποία διδάσκονται η ανάγνωση, η γραφή και η αριθμητική, δεν μου φαινόταν λιγότερο βαρετά. Και αυτά, όπως και τα ελληνικά τα αισθανόμουν σαν τιμωρία». Παρά ταύτα ήξερε να διαβάζει στα ελληνικά και να τα μεταφέρει στα λατινικά, και χρησιμοποιούνται μερικά παραδείγματα στα οποία φαίνεται ότι συνέκρινε λατινικά χειρόγραφα με ελληνικά και ερμήνευε όρους της ελληνικής γλώσσας στη λατινική γλώσσα. Η λατινική γλώσσα δεν ήταν μητρική του γλώσσα, αλλά «μιλούσε και έγραφε άριστα στη λατινική», «αφού όλοι στο σπίτι του στην Ταγάστη, τον μιλούσαν υποχρεωτικά στη λατινική και μόνο».
Βέβαια, η έλλειψη καλής γνώσης της ελληνικής γλώσσας στάθηκε «ένα μεγάλο εμπόδιο για τον ιερό Πατέρα». «Το γεγονός όμως ότι πολύ σπάνια κατέφευγε στους Έλληνες Πατέρες, τους οποίους είχε υπόψη του, δεν οφείλεται στη γνώση ή άγνοια της Ελληνικής, αλλά στο σταθερό βλέμμα του προς τη Ρώμη». Ήταν «θιασώτης της Ρώμης, ως imperium romanum, και της Δύσης γενικότερα· αισθανόταν πρώτα Χριστιανός κι έπειτα Ρωμαίος πολίτης, είχε πίστη στις δυνατότητες του δυτικού τμήματος του Κράτους». Γράφεται στο βιβλίο: «Σχεδόν επιδεικτικά ουδέποτε έστρεψε το βλέμμα του φανερά στην Ανατολή και τους Έλληνες Πατέρες. Αλλά κι όταν προκλήθηκε να το κάνει, είχε άμεση την απάντηση ως αντίλογο». Συγκεκριμένα, σε μία επιστολή του στον Ιουλιανό Αικλάνην έγραφε: «Ως εκ τούτου δεν υπάρχει λόγος να επικαλείσαι τους ανατολικούς (ενν. επισκόπους), επειδή και αυτοί οι ίδιοι είναι Χριστιανοί, και επειδή στα δύο μέρη της γης (ενν. Ανατολή και Δύση) η πίστη είναι κοινή, είναι η χριστιανική, και σίγουρα η δυτική δημιούργησε (και) η δυτική Εκκλησία θα αναδημιουργήσει». Η απάντηση του Αυγουστίνου στον Ιουλιανό ήταν «έχουμε κι εμείς Πατέρες», αλλά κι αν έως τώρα δεν έχουμε, θα μπορέσουμε στο μέλλον να έχουμε».
Αυτή είναι μία εξήγηση για τη θεολογία του ιερού Αυγουστίνου, ότι εκτός από τη όχι καλή γνώση της ελληνικής γλώσσας, είχε μία αποστροφή στους Πατέρες της Ανατολής, αλλά θα μπορούσε να πει κανείς ότι είναι και μία «προφητεία» του για το μέλλον. Αυτό λέγεται από την άποψη ότι όντως αναπτύχθηκε στη Δύση ο Σχολαστικισμός που είχε ως βάση τον Αυγουστίνο, ο οποίος σαφώς διαφοροποιείται από πλευράς μεθοδολογίας από την ορθόδοξη θεολογία των Πατέρων της Ανατολής και Δύσης μέχρι τον 5ο αιώνα.
β) Μανιχαϊκές και νεοπλατωνικές επιρροές
Ο ιερός Αυγουστίνος από την Ταγάστη μετέβη στην Καρθαγένη όπου έζησε την λεγόμενη «Βαβυλώνεια» αιχμαλωσία του, επιδόθηκε σε υλικές απολαύσεις, έβλεπε θεατρικές παραστάσεις, συναναστρεφόταν με μάγους και αστρολόγους, αρνήθηκε τις Γραφές και δέχτηκε Μανιχαϊκές επιρροές για εννέα χρόνια. Οι Μανιχαίοι είχαν τον Μάνη ως αρχηγό τους, ο οποίος θεωρούσε ότι ήταν ο τελευταίος προφήτης μετά τον Βούδα, τον Ζωροάστρη και τον Χριστό. Ταύτιζε τον εαυτό του με τον Παράκλητο και σε κάθε περιοχή που επικρατούσε η θεωρία του τόνιζε τα ιδιαίτερα θρησκευτικά στοιχεία της. Τα ουσιαστικά στοιχεία του Μανιχαϊσμού ήταν η διαρχία μεταξύ καλού και κακού, οι αιώνες του φωτός και του σκότους κ.ά. Τα χαρακτηριστικά του Μανιχαϊσμού ήταν κατ’ αρχήν γνωστικά, και το περιεχόμενό του προερχόταν από τα μεγάλα θρησκεύματα της εποχής εκείνης, δηλαδή Ζωροαστρισμό, Βουδισμό, Γνωστικισμό και Χριστιανισμό.
Κατά τον Μάνητα υπάρχουν δύο απόλυτες αρχές: του φωτός και του σκότους, του αγαθού και του κακού, του Θεού και της ύλης. Υπάρχει ανταγωνισμός μεταξύ αυτών και δημιουργείται ένα ανάμικτο σύμπαν, στο οποίο κυριαρχεί το σκοτάδι, το οποίο έχει αιχμάλωτη την ουσία του φωτός. Και ο ίδιος ο άνθρωπος αποτελείται από τα ανάμεικτα αυτά στοιχεία και έχει ανάγκη απελευθέρωσης. Αυτό επιτυγχάνεται από τον αντιπρόσωπο του Θεού φωτός με τη γνωστική και ασκητική ζωή, την περιφρόνηση όλων των εγκοσμίων και αυτής της τεκνογονίας, ώστε να μην κλείνονται συνεχώς ψυχές μέσα σε νέα σώματα. Από τον Μανιχαϊσμό πέρασε στον Νεοπλατωνισμό του Πλωτίνου και του Πορφυρίου, με μία μικρή ενδιάμεση στάση στον Πλατωνισμό. «Ο Πορφύριος απετέλεσε τον “πνευματικό” συνδετικό κρίκο μεταξύ του Πλωτίνου και του Αυγουστίνου, γι’ αυτό ο τελευταίος αποκαλεί τον Πορφύριο “Doctissimum”».
γ) Ο Καρλομάγνος και η «Πολιτεία του Θεού»
Ο Νεοπλατωνισμός είναι ένα φιλοσοφικό ρεύμα που αναπτύχθηκε μεταξύ του 2ου και του 6ου αιώνα μ.Χ. και εμφανίσθηκε ως αντίδραση στον Χριστιανισμό. Είναι μία αναβίωση του πλατωνισμού· στην πραγματικότητα μεταμόρφωση του πλατωνισμού, είναι μία «ανατολικοποίηση» της πλατωνικής σκέψης, σύμφωνα με τις ανάγκες της εποχής. Εκφράσθηκε ως φιλοσοφία και ως θρησκεία. Βασική του αρχή ήταν ότι αρχή και πηγή του κόσμου είναι το «Έν», που είναι κλεισμένο στην τελειότητα και μακαριότητά του. Ο κόσμος δημιουργήθηκε από απορροή, δηλαδή το ανώτατο Όν, το «Έν», εκχύνει την τελειότητά του προς τα έξω και δημιουργείται ο κόσμος. Έτσι, μετά το «Έν» είναι ο «Νους», ο οποίος αποτελείται από ιδέες. Άλλη απορροή είναι η «Ψυχή» του παντός, που είναι παρούσα σε κάθε επί μέρους ψυχή. Άλλη απορροή είναι οι «Ψυχές», που είναι μεταξύ της κοσμικής ψυχής και της «ύλης». Και τελευταία απορροή είναι η «ύλη».
Από αυτήν τη μεταφυσική θεώρηση του κόσμου προέρχεται ο μυστικισμός, ότι η ψυχή πρέπει να επιστρέψει στην αρχική ουσία από την οποία προήλθε το «Έν», και αυτό επιτυγχάνεται με την «κάθαρση», που είναι απαλλαγή από τα μιάσματα της ύλης. Αυτή η ένωση θα γίνει στην άλλη ζωή. Ο ιερός Αυγουστίνος επηρεάσθηκε πολύ από τον Νεοπλατωνισμό, ως προς τον Τριαδικό Θεό και τον άνθρωπο, πράγμα που δεν συνέβη με τους Πατέρες της Εκκλησίας, οι οποίοι μιλούσαν για νου και για κάθαρση με εντελώς διαφορετική έννοια, αφού δεν δέχονταν ούτε το φιλοσοφικό σύστημα της απορροής, ούτε την απαλλαγή του νου και της ψυχής από το σώμα ως κακού, ούτε δίδασκαν το σώμα και την ύλη ως κακά, αφού και ο Χριστός προσέλαβε την ανθρώπινη φύση (ψυχή και σώμα) και την θέωσε.
Ο Καρλομάγνος, που είναι γνωστός και ως Κάρολος ο Μέγας, ήταν Βασιλιάς των Φράγκων (768-814) και ο πρώτος αυτοκράτορας στη Δυτική Ευρώπη μετά την κατάλυση της Δυτικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, που ίδρυσε το Φραγκικό Κράτος, την «Αγία Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία του Γερμανικού Έθνους», το λεγόμενο Α΄ Ράιχ (Α΄ Αυτοκρατορία). Απέκτησε την προσωνυμία «Πατέρας της Ευρώπης».
Ο Καρλομάγνος επηρεάσθηκε πολύ από τον Αυγουστίνο που τον επέλεξε ως θεολόγο της Αυτοκρατορίας του και ιδιαίτερη επίδραση σε αυτήν άσκησε το έργο του ιερού Αυγουστίνου «η Πολιτεία του Θεού». Μάλιστα, σε άλλες πηγές φαίνεται ότι το βιβλίο αυτό ήταν καθημερινό ανάγνωσμα κατά τη διάρκεια της τράπεζας του Καρλομάγνου. Γενικότερα, «το έργο αυτό και η προσωπικότητα του ιερού Αυγουστίνου χρησίμευσαν ως εργαλεία τόσο στη διαμόρφωση εθνικής ταυτότητας του ίδιου του Καρλομάγνου και της νέας ηγεμονίας του, όσο και στη θεμελίωση και ποιοτική εμπέδωση μίας ιδιαίτερης θεολογικής προσέγγισης του δυτικού Χριστιανισμού, που σε σχέση με την Ανατολή ήθελε να αισθάνεται αυτάρκης». «Και οι δύο παράμετροι, δηλαδή η πολιτική και η θεολογική ταυτότητα της Ευρώπης, έλκουν την καταγωγή τους από ένα πανίσχυρο και αυταρχικό κοινωνικό σύστημα, την οργάνωση του οποίου πρότεινε ο ιερός Αυγουστίνου μέσω του συγκεκριμένου έργου του». Επιπλέον, «μετά την αρχαιότητα, αυτή η πολιτική και θεολογική ταυτότητα της ύστερης Ευρώπης, την οποία κληροδότησε ο ιερός Αυγουστίνου, διαμόρφωσε τη νέα πολιτική θεολογία της Εκκλησίας του Μεσαίωνα, πρώιμου και ύστερου, διαφοροποιημένη όμως σε Ανατολή και Δύση». Αυτή η θεολογία επέδρασε στους σχολαστικούς, την ανθρωπιστική φιλοσοφία της Αναγέννησης και τη θεολογία των φιλελεύθερων Προτεσταντών.
Ο Καρλομάγνος αγάπησε ιδιαίτερα το βιβλίο του Αυγουστίνου «η Πολιτεία του Θεού» και θέλησε να την εγκαθιδρύσει, αλλά «δεν ήταν ο πρώτος ή ο μόνος οραματιστής αυτού του θείου κράτους. Την ιδέα ενός θεολογικά οργανωμένου κράτους, όπως ακριβώς το περιέγραψε ο ιερός Αυγουστίνου στο έργο του De Civitate Dei (η Πολιτεία του Θεού), ασπάστηκαν και στη συνέχεια υιοθέτησαν, ακόμη και μονομερώς, ανεξάρτητα δηλαδή από τα εκάστοτε πολιτειακά μορφώματα, οι περισσότεροι Πάπες της Δύσης, αρχής γενομένης από τον Πάπα Γρηγόριο Α΄ (590-604). Όλοι τους ακολούθησαν τα βήματα του ιερού Αυγουστίνου». Μάλιστα, «έως και τον Η΄ αιώνα η Civitate Dei είχε ήδη επιβληθεί στη σκέψη του δυτικού κόσμου ως η κατεξοχήν εκκλησιαστικοπολιτική θεωρία συνύπαρξης των δύο εξουσιών και αποτέλεσε πανίσχυρο αντίβαρο στη διατυπωθείσα από τον ΣΤ΄ αιώνα και εξής αρχή της συναλληλίας των δύο εξουσιών στην Ανατολή (ή στον Ηγεμόνα του ιερού Φωτίου), αλλά και βάρος στην πολιτική μετεξέλιξη της Δύσης, η οποία εξακολουθεί ανά τους αιώνες να παραμένει δύσκαμπτη και “Δωρική”».
Γενικά, το έργο του καθηγητού Αθανασίου Καψάλη με τίτλο «ο Ιερός Αυγουστίνος και η Πολιτεία του Θεού» είναι αξιοπρόσεκτο, διότι μας φωτίζει για να δούμε την επίδραση που είχε το έργο αυτό στη διαμόρφωση του Δυτικού κόσμου μέχρι τη σημερινή Ευρώπη από πλευράς θεολογικής, φιλοσοφικής, ψυχολογικής και πολιτικής.
