Της Δώρας Αντωνίου*
Η SVR αυτοπροσδιορίζεται ως μέρος του συστήματος εθνικής ασφάλειας της Ρωσίας, με αντικείμενο την προστασία των ατόμων, της κοινωνίας και του κράτους από εξωτερικές απειλές. Γι’ αυτό και η ανακοίνωση που εξέδωσε η ρωσική υπηρεσία πληροφοριών, διάδοχος της KGB, πριν από μερικές ημέρες εναντίον του Οικουμενικού Πατριάρχη κ.κ. Βαρθολομαίου, προκάλεσε αίσθηση.
«Εισερχόμαστε σε αχαρτογράφητα νερά», δηλώνει, απαντώντας στην «Καθημερινή» ο σεβασμιώτατος μητροπολίτης Γέρων Χαλκηδόνος Εμμανουήλ, επιβεβαιώνοντας ότι ακόμα και στο Φανάρι θεωρούν ότι η συγκεκριμένη ανακοίνωση αποτελεί σημαντική εξέλιξη και διαφοροποιεί το πλαίσιο της κρίσης που σοβεί εδώ και χρόνια στις σχέσεις του Οικουμενικού Πατριαρχείου με το Πατριαρχείο Μόσχας.
Επί της ουσίας, η συγκεκριμένη ανακοίνωση αποτελεί απτή επιβεβαίωση της πλήρους σύμπλευσης της ρωσικής Εκκλησίας με τη ρωσική ηγεσία και «τη μετατροπή της Εκκλησίας σε απλό μηχανισμό προπαγάνδας», όπως προσθέτει ο κ. Εμμανουήλ.
Μία σειρά από ερωτήματα προκάλεσε η άνευ προηγουμένου επίθεση κατά του Οικουμενικού Πατριάρχη, με ιδιαίτερα σκληρούς χαρακτηρισμούς και αναφορές σε «ενσαρκωμένο διάβολο», συνεργασία με τις «βρετανικές μυστικές υπηρεσίες», «ιδεολογικούς συμμάχους, όπως τοπικούς εθνικιστές και νεοναζί» και καταληκτική διαπίστωση ότι «κυριολεκτικά διαλύει το ζωντανό σώμα της Εκκλησίας και λειτουργεί όπως οι ψευδοπροφήτες». Το Φανάρι απάντησε, ενώ κατά κανόνα αποφεύγει να σχολιάσει παρόμοιες επιθέσεις, κάνοντας λόγο για «ευφάνταστα σενάρια, ψευδείς ειδήσεις, ύβρεις και κατασκευασμένες πληροφορίες».
Η προσωπική επίθεση στον Οικουμενικό Πατριάρχη είναι ένα βασικό στοιχείο διαφοροποίησης σε σχέση με ρωσικής προέλευσης επιθέσεις που εκδηλώθηκαν εναντίον του Οικουμενικού Πατριαρχείου στο παρελθόν.
Ένα επιπλέον στοιχείο, στο οποίο από το Φανάρι στέκονται ιδιαίτερα, είναι ότι ενώ μέχρι πρόσφατα η ρωσική πλευρά κατηγορούσε το Οικουμενικό Πατριαρχείο για αμερικανοκίνητες ενέργειες, σε αυτή την πρόσφατη ανακοίνωση δεν υπάρχει καμία τέτοια σύνδεση. Αντιθέτως, προκρίνεται η αναφορά σε σχέση με τις βρετανικές μυστικές υπηρεσίες.
Η εκτίμηση από την πλευρά του Φαναρίου ήταν από την πρώτη στιγμή ότι το νέο πλαίσιο στις σχέσεις Κρεμλίνου – Λευκού Οίκου έφερε αυτή την αλλαγή, ενώ θεωρείται ότι ενδεχομένως η ρωσική πλευρά επιδιώκει να διαπιστώσει αν και με ποιον τρόπο θα αντιδράσει η αμερικανική πλευρά στην επίθεση στο Οικουμενικό Πατριαρχείο.
Η προϊστορία
Από το 2013, όταν η Ιερά Σύνοδος της Εκκλησίας της Ρωσίας με ανακοινωθέν της αμφισβήτησε το Πρωτείο του Οικουμενικού Πατριάρχη, δείχνοντας τις προθέσεις ευρύτερης αμφισβήτησης του ρόλου και της επιρροής του, έχουν μεσολαβήσει πολλά. Σίγουρα η απόφαση της Ιεράς Συνόδου του Οικουμενικού Πατριαρχείου, τον Απρίλιο του 2018, για απόδοση αυτοκεφαλίας στην Εκκλησία της Ουκρανίας αποτέλεσε ένα σημείο καμπής που επέτεινε την κρίση. Η ρωσική πλευρά εργάζεται μεθοδικά και σταθερά για να ενισχύσει την επιρροή της σε μια σειρά από Πατριαρχεία, ενώ επιδίωξε να υπονομεύσει την πρόσφατη συνάντηση του Οικουμενικού Πατριάρχη με τον Πάπα Λέοντα για τον εορτασμό της επετείου της Α΄ Οικουμενικής Συνόδου.
Η πρόσφατη εξέλιξη διαμορφώνει νέα δεδομένα, καθώς «η βαρβαρότητα τείνει να γίνει καθεστώς στις διεκκλησιαστικές σχέσεις», όπως εμφατικά τονίζει ο κ. Εμμανουήλ.
— Πού αποδίδετε την επίθεση που εκδηλώθηκε από ρωσικής πλευράς εναντίον του Οικουμενικού Πατριαρχείου και προσωπικά του Οικουμενικού Πατριάρχη κ.κ. Βαρθολομαίου;
— Η βαθύτερη αιτία της επιθετικότητος που εκδηλώθηκε εκ μέρους του Πατριαρχείου Μόσχας εναντίον του Οικουμενικού Πατριαρχείου και προσωπικώς της Α.Θ.Π. του Οικουμενικού Πατριάρχου κ.κ. Βαρθολομαίου, εδράζεται δυστυχώς σε μια σαφέστατη πνευματική και εκκλησιολογική εκτροπή. Ανακύπτει ευλόγως το ερώτημα για ποιον λόγο επιλέγεται η παρούσα χρονική συγκυρία και διατί η μανία αυτή στρέφεται εναντίον συγκεκριμένων προσώπων, ωστόσο φαίνεται πως αυτή είναι τελικώς η φύση της εγκόσμιας εξουσίας, όταν αυτή αποκόπτεται από το αυθεντικό εκκλησιαστικό ήθος. Όταν ο θεολογικός λόγος εκλείπει και το ίδιο το Ευαγγέλιο καθίσταται απλώς μέσο κρατικής επιβολής και πολιτικής σκοπιμότητος, τότε, φευ, απομένει μόνον η ύβρις. Η στόχευση έχει πλέον μετατεθεί από τον θεσμό —καθώς το Οικουμενικό Πατριαρχείο διαθέτει μια ισχυρή κανονική θωράκιση αιώνων, η οποία παραμένει αλώβητη και δεν αγγίζεται από ανακοινώσεις μυστικών υπηρεσιών— και επικεντρώνεται πλέον στον άνθρωπο, στο πρόσωπο του Παναγιωτάτου Οικουμενικού Πατριάρχου.
Η προσπάθεια αυτή της απογυμνώσεως του προσώπου από την πνευματική του πατρότητα συνδέεται άρρηκτα αφενός με την πρόθεση της ηθικής του μειώσεως και αφετέρου με την επιδίωξη να παρουσιαστεί ο Προκαθήμενος της Ορθοδοξίας ως ένας κοινός εντολοδόχος ξένων κέντρων, γεγονός που προδίδει την εγγενή αδυναμία της κοσμικής ισχύος να κατανοήσει την πνευματική ελευθερία. Εάν, μέσω της λογικής της απολύτου ταυτίσεως, το Πατριαρχείο Μόσχας παραμένει δέσμιο σε μια παράδοξη εξάρτηση από το κράτος, τότε η ελευθερία που εκπέμπει το Φανάρι καθίσταται δι’ αυτούς αβάσταχτη, διότι η ελευθερία πάντοτε σκανδαλίζει εκείνους που δεν την κατέχουν και προκαλεί πόνο που δύσκολα αποκρύπτεται.
— Τι σηματοδοτεί το γεγονός ότι η συγκεκριμένη ανακοίνωση προέρχεται από τη ρωσική Υπηρεσία Εξωτερικών Πληροφοριών;
— Η αναφορά και μόνον στη ρωσική Υπηρεσία Εξωτερικών Πληροφοριών ίσως τελικώς να αποτελεί την πλέον αποκαλυπτική «στιγμή αληθείας» για το Πατριαρχείο Μόσχας, καθώς τα εκκλησιαστικά προσχήματα κατέρρευσαν παταγωδώς. Η συζήτηση έχει απομακρυνθεί επικίνδυνα από τις συνοδικές αποφάσεις, τους ιερούς κανόνες και το γνήσιο εκκλησιαστικό ήθος, και αφορά πλέον «υπηρεσίες» και κοσμικούς μηχανισμούς, αποδεικνύοντας την απόλυτη εκκοσμίκευση και την πλήρη αλλοτρίωση του εκκλησιαστικού φρονήματος.
Το μείζον ζήτημα, στο οποίο καταλήγει η κατάσταση αυτή, αφορά τη μετατροπή της Εκκλησίας σε απλό μηχανισμό προπαγάνδας, κάτι το οποίο είναι τρομακτικό αν το αναλογισθεί κανείς με κριτήρια θεολογικά, διότι όταν η χάρις του Αγίου Πνεύματος υποχωρεί ενώπιον της κατασκοπείας τότε η εκκλησιολογία παραχωρεί τη θέση της στη γεωπολιτική σκοπιμότητα.
— Γιατί υιοθετούνται τόσο ακραίοι χαρακτηρισμοί για τον Οικουμενικό Πατριάρχη;
— Η ακρότητα των χαρακτηρισμών οφείλεται, κατά την κρίση μου, στην παντελή απουσία θεολογικού αντιλόγου, καθώς η βία, είτε ασκείται λεκτικώς είτε σωματικώς, αποτελεί πάντοτε το καταφύγιο του πανικού και της αδυναμίας. Γίνεται λόγος για «νεοναζί» και για «πράκτορες», λέξεις βαρύτατες, οι οποίες εκτοξεύονται χωρίς φόβο Θεού, ενώ ίσως η έλλειψη πραγματικού εχθρού να επέβαλε την επινόηση στόχων προκειμένου να επιτευχθεί η εσωτερική συσπείρωση του ακροατηρίου τους. Η ουσία έγκειται στην κατασκευή ενός φανταστικού εχθρού και η Α.Θ.Π. ο Οικουμενικός Πατριάρχης αποτελεί τον ιδανικό «αντίπαλο» για εκείνους, διότι η οικουμενική του διάσταση και η εμβέλειά του τον καθιστούν, εξ ορισμού, δυσβάσταχτα φωτεινό για τα δικά τους μέτρα.
— Ποια είναι τα σημεία της συγκεκριμένης ανακοίνωσης που θεωρείτε πιο σημαντικά και γιατί;
— Στην εξιστόρηση του φανταστικού τους αφηγήματος ελλοχεύει μια λεπτομέρεια που ίσως διαφεύγει της προσοχής των πολλών: ενώ μέχρι πρότινος την ευθύνη έφεραν οι Αμερικανοί, τώρα, αίφνης, εμφανίζονται οι Βρετανοί και οι μυστικές υπηρεσίες τους. Φαίνεται πως η ρωσική ηγεσία προσπαθεί να σταθμίσει τις σχέσεις της με τη νέα διοίκηση στην Ουάσιγκτον και αναζητά εναγωνίως άλλον υπαίτιο για τα δεινά που η ίδια προκάλεσε, αποκαλύπτοντας τεράστια πνευματική ένδεια. Το να προσπαθείς να ερμηνεύσεις την αγωνία των λαών της Βαλτικής ή της Ουκρανίας για την εκκλησιαστική τους ελευθερία και υπόσταση, χαρακτηρίζοντας την απλώς ως «ξένο δάκτυλο», είναι τραγικό και υποτιμά ουσιαστικώς τους ίδιους τους ορθόδοξους λαούς, αγνοώντας πως διαθέτουν βούληση, κρίση και το θεόδοτο αυτεξούσιο. Δεν μπορείς να τα βλέπεις όλα μέσα από παραμορφωτικούς φακούς και αυτή ακριβώς η στάση συνιστά και τη μεγάλη τους πλάνη.
—Έχει προκύψει το τελευταίο διάστημα κάποια εξέλιξη, κάποιο νέο δεδομένο, το οποίο μπορεί να πυροδότησε αυτή την αντίδραση ή περιμένουμε κάποια εξέλιξη, που μπορεί να σπεύδει η ρωσική πλευρά να προκαταλάβει;
— Δεν έχει προκύψει κάποιο νέο δεδομένο, τουλάχιστον με τη δημοσιογραφική έννοια της ειδήσεως, ούτε υπάρχει κάποιο κρυφό χαρτί, αλλά κυριαρχεί η φθορά η οποία λειτουργεί αμείλικτα εις βάρος τους. Θα πρέπει να είμαστε ξεκάθαροι στο σημείο αυτό: Το Οικουμενικό Πατριαρχείο, στο θέμα της Ουκρανίας και της κανονικής χορηγήσεως της Αυτοκεφαλίας, δεν πρόκειται ποτέ να αλλάξει στάση, καθώς το ζήτημα έχει παγιωθεί εκκλησιαστικώς και δεν αναστρέφεται.
Τώρα πλέον διαβλέπουν ρωγμές στη Βαλτική, στη Λιθουανία και στην Εσθονία, εκεί που νόμιζαν ότι η σοβιετική κληρονομιά —τα κατάλοιπα δηλαδή του παρελθόντος στην εκκλησιαστική διοίκηση— θα έμενε αιώνια, ωστόσο το οικοδόμημα δεν αντέχει, καταδεικνύοντας ένα περιβάλλον όπου το αίτημα για ελευθερία λειτουργεί περισσότερο ως υπαρξιακή ανάγκη παρά ως πολιτικό τέχνασμα.
— Ποια είναι η κατάσταση όσον αφορά τις Εκκλησίες των Βαλτικών χωρών;
— Στις χώρες της Βαλτικής η κατάσταση βρίσκεται σε ένταση εδώ και χρόνια, όμως αυτό που άλλαξε ουσιαστικώς είναι η βούληση των προσώπων, οι οποίοι, μακριά από πολεμικές διαθέσεις, επιζητούν την πνευματική τους ένταξη στην ευρωπαϊκή πραγματικότητα, αρνούμενοι να αποδεχθούν ένα Πατριαρχείο Μόσχας που ευλογεί πολέμους στο όνομά τους. Πρέπει να τονιστεί ότι το Οικουμενικό Πατριαρχείο δεν δημιούργησε το πρόβλημα αλλά ήρθε να θεραπεύσει την κανονική αταξία του Πατριαρχείου Μόσχας, συμμεριζόμενο την αγωνία του λαού, όπως πράττει αιώνες τώρα.
Ας μη λησμονούμε ότι τόσο η Εκκλησία της Εσθονίας όσο και της Λετονίας είχαν ανακηρυχθεί αυτόνομες από το Πατριαρχείο ήδη κατά το παρελθόν, ενώ σήμερα η ίδρυση Εξαρχίας του Οικουμενικού Πατριαρχείου στη Λιθουανία αποτελεί ένα γεγονός υψίστης σημασίας, που δίδει ελπίδα στους φοβισμένους ορθοδόξους χριστιανούς. Η κίνηση αυτή, καθώς και η στήριξη στην Εσθονία, αντί για «εισπήδηση» όπως κακώς λέγεται, συνιστούν στην πραγματικότητα την ουσιαστική θεραπεία ενός τραύματος που άνοιξε βιαίως το 1945.
— Διαμορφώνει η εν λόγω ανακοίνωση ένα νέο περιβάλλον, ένα νέο πλαίσιο στις σχέσεις του Οικουμενικού Πατριαρχείου με το Πατριαρχείο Μόσχας και προς ποια κατεύθυνση;
— Βρισκόμαστε όντως ενώπιον ενός νέου περιβάλλοντος και εισερχόμαστε σε αχαρτογράφητα νερά, λιγότερο επειδή μεταβλήθηκε κάτι επί της ουσίας και περισσότερο επειδή η βαρβαρότητα τείνει να γίνει καθεστώς στις διεκκλησιαστικές σχέσεις. Ωριμάζουμε, μαθαίνοντας να αναγνωρίζουμε τι εστί θεσμοθετημένη βαρβαρότητα και τι σημαίνει ο ολοκληρωτικός πόλεμος που κήρυξε το Πατριαρχείο Μόσχας, παρόλα αυτά εμείς διατηρούμε την ελπίδα ζωντανή. Το Φανάρι απαντά με τη σιωπή της προσευχής και, όταν παρίσταται ανάγκη, με τον λόγο της αληθείας, και πρέπει να γνωρίζουν όλοι ότι η θύρα του Οικουμενικού Πατριαρχείου είναι και θα παραμείνει πάντοτε ανοικτή για έναν ειλικρινή διάλογο.
*Aναδημοσίευση από την εφημερίδα «Kαθημερινή»
