Από τον ΣΩΤΗΡΗ ΛΕΤΣΙΟ*
Ακόμη και στα πιο απόμακρα σημεία της πατρίδας μας μπορούμε να συναντήσουμε μικρούς ναούς και εξωκλήσια, που φανερώνουν την βαθύτατη σύνδεση των Ελλήνων με την θρησκευτική πίστη και την άρρηκτη συνέχεια της παράδοσης. Η περίοδος μάλιστα του καλοκαιριού προσφέρεται για περιηγήσεις κατά τις οποίες έχουμε την ευκαιρία να ανακαλύψουμε υπέροχα δείγματα της βυζαντινής αρχιτεκτονικής αλλά και των νεότερων χρόνων, τα οποία αναδεικνύουν συγχρόνως την ομορφιά του τοπίου.
ΚΕΡΚΥΡΑ: ΤΟ ΕΚΚΛΗΣΑΚΙ ΤΟΥ ΠΑΝΤΟΚΡΑΤΟΡΑ ΣΤΟ ΠΟΝΤΙΚΟΝΗΣΙ
Την περιήγηση αυτή μπορούμε να την ξεκινήσουμε από το Ποντικονήσι, που αποτελεί μια ξεχωριστή νησίδα με πλούσια βλάστηση στο Ιόνιο Πέλαγος. Βρίσκεται στην είσοδο της Λιμνοθάλασσας Χαλικιοπούλου στην Κέρκυρα και η πρόσβαση σε αυτό απαγορεύεται το μεγαλύτερο διάστημα του χρόνου. Η επίσκεψη εκεί επιτρέπεται μόνο στις 6 Αυγούστου, όταν εορτάζει το εκκλησάκι του Παντοκράτορα που είναι αφιερωμένο στη Μεταμόρφωση του Σωτήρος. Στη μαρμάρινη επιγραφή που κοσμεί το ναό εξωτερικά αναγράφεται πως «ανηγέρθη το έτος 1535, μετόχιον της Παναγίας των Ξένων». Ωστόσο, πολλοί μελετητές έχουν διατυπώσει την άποψη, πως στη θέση του θα πρέπει να είχε προϋπάρξει παλαιότερος ναός του 11ου ή του 12ου αιώνα και η μορφή που αυτό έχει σήμερα είναι αποτέλεσμα μεταγενέστερων παρεμβάσεων. Κατά τους παλαιότερους αιώνες θα πρέπει να διέμεναν σε κτίσματα πέριξ του ναού μικρός αριθμός μοναχών. Ο ναός του Σωτήρος υπήρξε ο αγαπημένος τόπος προσκυνήματος για την Αυτοκράτειρα της Αυστρίας Ελισσάβετ, γνωστή ως Σίσσυ, όταν αυτή διέμενε στην Κέρκυρα προς τα τέλη του 19ου αιώνα. Ακόμη και σήμερα φυλάσσονται έξω από το ναό αναμνηστικές πλάκες, οι οποίες αναφέρονται στις επισκέψεις στο μικρό αυτό νησί της αυτοκράτειρας της Αυστρίας όπως και εκείνες, που αφορούσαν στον βασιλιά της Ελλάδας Γεωργίου Α’ και στην σύζυγό του βασίλισσα Όλγα.
ΛΕΣΒΟΣ: «Η ΠΑΝΑΓΙΑ Η ΓΟΡΓΟΝΑ» ΣΤΗ ΣΚΑΛΑ ΣΥΚΑΜΝΙΑΣ
Στο γραφικό ψαροχώρι Σκάλα Συκαμνιάς, στη Λέσβο, βρίσκεται ένα εκκλησάκι σκαρφαλωμένο σε ένα βράχο στην άκρη του μικρού λιμανιού. Ονομάζεται «Παναγιά η Γοργόνα» και αποτελεί πόλο έλξης για τους επισκέπτες του νησιού-έλληνες και αλλοδαπούς. Πρόκειται για μια λιτή κατασκευή που δεν ακολουθεί τα πρότυπα της βυζαντινής ή άλλης παράδοσης. Από όσα γνωρίζουμε έλαβε αυτό το όνομα από μια τοιχογραφία, η οποία κοσμούσε το εσωτερικό του ναού και παρουσίαζε την Παναγία με ουρά γοργόνας. Το ποιός φιλοτέχνησε αυτό το έργο δεν έχει γίνει έως σήμερα γνωστό. Ωστόσο η πληροφορία αυτή διασώθηκε έως τις ημέρες μας χάρη στην αναφορά που έκανε ο Στράτης Μυριβήλης στο ομότιτλο μυθιστόρημά του που κυκλοφόρησε το 1949. Ιδού ένα απόσπασμα από αυτό το βιβλίο: «Σαν ήρθε η ώρα της παρτέντζας, πήρε στη ράχη το μπογαλάκι με τα σύνεργα του, έκοψε με αλύγιστη καρδιά την πρυμάτσα της αραξιάς του και χάθηκε. Όμως απόμεινε πίσω τ’ όνομά του, απόμεινε ακόμα, αύτη πάνω απ’ όλα, μια παράξενη ζουγραφιά, που την άφησε στορισμένη πάνω στον τοίχο της μικρής εκκλησίας. Στέκεται κει ως τα σήμερα, μισοσβησμένη από τον αγέρα και τ’ αλάτι της θάλασσας, και είναι μια Παναγιά, η πιο αλλόκοτη μέσα στην Ελλάδα και σ’ όλο τον κόσμο της χριστιανοσύνης. Το κεφάλι της είναι έτσι όπως το ξέρουμε από τις τοιχογραφίες της Πλατυτέρας. Πρόσωπο μελαχρινό, ψιλοσήμαδο, συσταζούμενο στην έκφρασή του. Έχει στρογγυλό πηγούνι, μυγδαλωτά μάτια και μικρό στόμα. Έχει βυσσινί μαφόρι ως το κούτελο, έχει και το κίτρινο τ’ αγιοστέφανο γύρω στο κεφάλι, όπως όλα τα κονίσματα». Τον Ιούλιο του 2024 ο ναός είχε υποστεί ζημιές εξαιτίας μιας πυρκαγιάς, η οποία ωστόσο δεν προκάλεσε προβλήματα στο ξύλινο τέμπλο ούτε και στην στέγη του και μετά από επισκευαστικές εργασίες επανήλθε ο ναός στην αρχική του μορφή.
Η ΠΑΝΑΓΙΑ Η ΘΑΛΑΣΣΙΝΗ ΣΤΕΚΕΙ… ΑΓΕΡΩΧΗ ΣΤΗ ΧΩΡΑ ΤΗΣ ΑΝΔΡΟΥ
Ξακουστό έως τα πέρατα του κόσμου είναι αναντίρρητα το μικρό όσο και γραφικό εκκλησάκι της Παναγίας Θαλασσινής, που στέκει αγέρωχο και άτρωτο από τα καιρικά φαινόμενα πάνω σε έναν βράχο και μέσα στη θάλασσα στη Χώρα της Άνδρου. Διόλου τυχαία δεν δόθηκε αυτή η ονομασία, αφού σύμφωνα με την παράδοση εκτός του Αγίου Νικολάου είναι και η Παναγία Θαλασσινή που συνδράμει και αυτή τους ναυτικούς. Ακόμη και σήμερα οι κάτοικοι του νησιού αναφέρονται με συγκίνηση στην ιστορία, που έχει σχέση με την Παναγία την Θαλασσινή. Πολλά χρόνια πίσω στο παρελθόν-και μια νύχτα που η θάλασσα ήταν ανταριασμένη και έκανε κρύο-οι άνθρωποι του νησιού είδαν ένα φως που ερχόταν από το πέλαγος προς την ακτή. Οι Ανδριώτες ακολούθησαν το φως που τους οδήγησε σε μια σπηλιά. Εκεί, έκπληκτοι είδαν επάνω στα φύκια την εικόνα της Παναγίας. Αφού την προσκύνησαν, την μετέφεραν στο παρεκκλήσι του Αγίου Αθανασίου. Την επόμενη μέρα όμως η εικόνα είχε επιστρέψει στη σπηλιά! Μετά από αυτό το γεγονός οι κάτοικοι αποφάσισαν να χτίσουν ένα μικρό εκκλησάκι πάνω από τη σπηλιά. Αν και χτίστηκε γρήγορα του έλειπε η σκεπή, επειδή δεν υπήρχε ξυλεία. Το πρόβλημα ωστόσο λύθηκε σύντομα. Ενα καράβι φορτωμένο ξυλεία κινδύνευσε ανοιχτά της Άνδρου. Το πλήρωμα παρακαλούσε την Παναγία να τους σώσει και ο καπετάνιος αποφάσισε να ρίξει την ξυλεία στη θάλασσα. Όπερ και εγένετο. Τα ξύλα ξεβράστηκαν κοντά στο εκκλησάκι και με αυτά οι νησιώτες κατασκεύασαν την οροφή του μικρού αυτού ναού.
Αναφορά αξίζει να γίνει και σε μερικά άλλα γνωστά ανά την Ελλάδα εξωκλήσια. Η Παναγία Πελαγία (Πελαΐτισσα) βρίσκεται σε μια νησίδα στον όρμο της Καρύστου στην Εύβοια και μόλις λίγα μέτρα από την ακτή, ενώ ο Άγιος Νικόλαος, ένα πανέμορφο και πετρόκτιστο εκκλησάκι σε βραχονησίδα απέναντι από τις βόρειες ακτές της Ιθάκης και την παραλία του Μάρμακα. Η νησίδα περιβάλλεται από γαλαζοπράσινα νερά και σε αυτή μπορούν να πλησιάσουν ακόμη και οι κολυμβητές. Εντυπωσιακό είναι και το εξωκλήσι του Άγιου Αλέξανδρου, που είναι πάνω στην ομώνυμη βραχονησίδα ακριβώς απέναντι από την παραλία της Βραυρώνας στην Αττική. Όσο δε για το εκκλησάκι του Αγίου Ερμόλαου αυτό στέκει πάνω στην ομώνυμη νησίδα, η οποία βρίσκεται σε κοντινή απόσταση από το νησί της Σκύρου. Ο Άγιος Ερμόλαος θεωρείται προστάτης και γιατρός των παιδιών και οι κάτοικοι της Σκύρου τιμούν με κάθε λαμπρότητα την εορτή του στις 26 Ιουλίου. Εκείνη την ημέρα πλήθος πιστών μεταβαίνει με ξύλινα καΐκια στο νησάκι του Αγίου για να ανάψει ένα κερί. Κατά την διάρκεια της Θείας Λειτουργίας οι μανάδες βγάζουν ένα ρούχο που φορούν εκείνη την ώρα τα παιδιά τους και το τοποθετούν σε μια τρύπα στην ανατολική πλευρά του βράχου για να το πάρει μακριά ο άνεμος και μαζί του τις αρρώστιες.
ΠΡΕΒΕΖΑ: Ο ΑΓΙΟΣ ΝΙΚΟΛΑΟΣ ΣΤΗΝ ΠΑΡΓΑ
Αφιερωμένο στον Αγιο Νικόλαο -προστάτη άγιο των ναυτικών- είναι το ναΐδριο του Αγίου Νικολάου που είναι κτισμένο πάνω σε μια βραχονησίδα, η οποία βρίσκεται ανοικτά των ακτών του νομού Πρεβέζης και σε μικρή απόσταση από την Πάργα. Σύμφωνα με την προφορική παράδοση η ύπαρξη του μικρού αυτού ναού οφείλεται στο τάμα ενός ναυτικού, που στα τέλη του 19ου αιώνα αφού κατάφερε να σωθεί από τα μανιασμένα κύματα πάτησε ασφαλής το πόδι του σε αυτή την βραχονησίδα. Θέλοντας να εκφράσει την ευγνωμοσύνη στον Άγιο Νικόλαο έκτισε στη συνέχεια πάνω στα βράχια αυτό το μικρό ναό. Σήμερα σε αυτόν τελούνται μόνο ιδιωτικές λειτουργίες και υπεύθυνη για αυτές είναι η ενορία της Πάργας, η οποία έχει αναλάβει και τη συντήρηση της εκκλησίας.
Ο ΑΓΙΟΣ ΦΛΩΡΟΣ ΣΤΗ ΝΗΣΙΔΑ ΤΣΟΥΓΚΡΙΑ
Σε κοντινή απόσταση από το λιμάνι της Σκιάθου βρίσκεται η νησίδα Τσουγκριά ή αλλιώς τα Τσουγκριά. Εκεί και εν μέσω πυκνής βλάστησης βρίσκεται το εκκλησάκι του Αγίου Φλώρου. Στις αρχές της δεκαετίας του 1960 ο εφοπλιστής Θωμάς Επιφανειάδης, στην ιδιοκτησία του οποίου ανήκε τότε το νησάκι, ανέλαβε την πρωτοβουλία και έκτισε ένα εξωκλήσι φτιαγμένο από πέτρες και πλάκες στη μνήμη των Αγίων Φλώρου και Λαύρου, οι οποίοι εορτάζουν στις 18 Αυγούστου. Οι δυο αυτοί άγιοι υπήρξαν δίδυμα αδέλφια με καταγωγή από το Βυζάντιο και ήταν λιθοξόοι τεχνίτες, που έζησαν στην πόλη Ουλπιάνα της Ιλλυρίας. Οι ψαράδες της περιοχής το αποκαλούν «εκκλησάκι του γκρεμού».
Ο ΒΥΖΑΝΤΙΝΟΣ ΝΑΟΣ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΠΑΥΛΟΥ ΣΤΟΝ ΑΓ. ΙΩΑΝΝΗ ΣΦΑΚΙΩΝ
Πάνω σε βράχο στην όμορφη παραλία της Σελούδας, στον Άγιο Ιωάννη Σφακίων, βρίσκεται ο μικρός βυζαντινός ναός του Αγίου Παύλου. Είναι κτισμένος σε σημείο που λέγεται ότι ο Απόστολος Παύλος βάπτισε χριστιανούς περνώντας από εκεί κατά το ταξίδι του για τη Ρώμη. Είναι μια πολύ γραφική εκκλησία, κτισμένη με πέτρες από την περιοχή, γι’ αυτό το λόγο δεν είναι εύκολο να την ξεχωρίσει κάποιος από τη θάλασσα καθώς γίνεται ένα με το τοπίο. Πιστεύεται ότι ιδρύθηκε γύρω στα 1040 από τον Άγιο Ιωάννη τον Ξένο, όπως αναφέρει ο ίδιος στη διαθήκη του, μετά την ανοικοδόμηση του ναού της Ζωοδόχου Πηγής στον Αλικιανό. Ο Άγιος Ιωάννης ο Ξένος αποσύρθηκε στην απόμερη αυτή περιοχή για να μείνει ήσυχος μακριά από τον κόσμο. Ο ναός ήταν ιστορημένος με δύο στρώματα τοιχογραφιών, οι οποίες έχουν υποστεί μεγάλη καταστροφή προφανώς λόγω της γειτνίασης με τη θάλασσα. Από το πρώτο στρώμα του 11ου αιώνα, στα σφαιρικά τρίγωνα εικονίζονται οι τέσσερις ευαγγελιστές, στην κόγχη ιεράρχες και χαμηλά ολόσωμοι άγιοι. Τις καμάρες των κεραιών καταλαμβάνουν μεγάλες παραστάσεις από τον ευαγγελικό κύκλο, όπως η Γέννηση, η Βάπτιση, η Υπαπαντή και η Μεταμόρφωση του Χριστού. Από το δεύτερο στρώμα του 14ου αιώνα διασώζονται ελάχιστα ίχνη από την παράσταση της Δευτέρας Παρουσίας.
*Αναδημοσίευση από την εφημερίδα “Ορθόδοξη Αλήθεια”
