Του Pawel Wroblewski, PhD*
Η πλήρους κλίμακας εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία στις 24 Φεβρουαρίου 2022 έφερε στο προσκήνιο έναν μηχανισμό που επί μακρόν λειτουργούσε λιγότερο ορατά: τη χρήση των δομών της Ορθόδοξης Εκκλησίας ως μέσων πίεσης και ως μορφή κάλυψης της ρωσικής κρατικής πολιτικής. Μέσα σε αυτό το ευρύτερο πλαίσιο, η Πολωνική Αυτοκέφαλη Ορθόδοξη Εκκλησία (ΠΑΟΕ) κατέχει μια ιδιαίτερα ευαίσθητη θέση, κυρίως επειδή αποτελεί μια αναγνωρισμένη Εκκλησία με ουσιαστική επιρροή στο θρησκευτικό τοπίο της Πολωνίας.
Μια αυτοκεφαλία που ποτέ δεν έγινε πραγματική ελευθερία
Όταν το Οικουμενικό Πατριαρχείο παραχώρησε την αυτοκεφαλία στην Εκκλησία της Πολωνίας το 1924, η βασική αρχή ήταν σαφής: μετά την κατάρρευση των παλαιών αυτοκρατοριών, οι εκκλησιαστικές δομές όφειλαν να αντανακλούν τον νέο πολιτικό χάρτη. Η Κωνσταντινούπολη επιβεβαίωσε επίσης ότι η υπαγωγή της Μητρόπολης Κιέβου στη Μόσχα το 1685 ήταν κανονικά αμφίβολη, μια κρίση που η Μόσχα δεν αποδέχθηκε ποτέ.
Μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, σε μια Πολωνία σταθερά ενταγμένη στο σοβιετικό μπλοκ, η Μόσχα πίεσε την ΠΑΟΕ να αποστασιοποιηθεί από τον Τόμο του 1924 και να αποδεχθεί μια νέα «αυτοκεφαλία» από ρωσικά χέρια. Η έρευνα στα αρχεία μετά το 1989 καταδεικνύει το τίμημα εκείνης της διευθέτησης: οι περισσότεροι μεταπολεμικοί Προκαθήμενοι της ΠΑΟΕ ήταν εγγεγραμμένοι ως μυστικοί συνεργάτες του κομμουνιστικού μηχανισμού ασφαλείας, ενώ η Εκκλησία υποστήριξε δημόσια τον στρατιωτικό νόμο που επιβλήθηκε κατά του κινήματος της «Αλληλεγγύης». Η ελευθερία που υποτίθεται ότι θα διασφάλιζε η αυτοκεφαλία αναρροφήθηκε έτσι ξανά σε ένα σύστημα υποταγής.
Η μακρά σκιά των παλαιών δεσμεύσεων
Μια ιδιαίτερα αποκαλυπτική απεικόνιση αυτής της συνέχειας είναι ο Μητροπολίτης Σάββας, Αρχιεπίσκοπος Βαρσοβίας και πάσης Πολωνίας. Αποχαρακτηρισμένα αρχεία της κομμουνιστικής Υπηρεσίας Ασφαλείας τον καταγράφουν από το 1966 και εξής ως «μυστικό συνεργάτη», ο οποίος παρείχε αναφορές για τη ζωή της ίδιας του της Εκκλησίας.
Αυτό αποτελεί το υπόβαθρο αυτού που θα μπορούσε να περιγραφεί ως «πρακτορική διαδοχή»: η μεταβίβαση πιστοτήτων και πολιτικών αντανακλαστικών ακόμη και μετά τη λήξη των τυπικών υποχρεώσεων. Η υποδοχή στη Βαρσοβία, τον Μάρτιο του 2024, του Αρχιεπισκόπου Βίκτωρος Kotsaba, εκπροσώπου των ουκρανικών δομών του Πατριαρχείου Μόσχας, συνέπεσε με την προσπάθεια της Ρωσίας να οργανώσει ένα δίκτυο δήθεν «ουκρανικών» ενοριών στη Δυτική Ευρώπη, οι οποίες στην πράξη παρέμεναν υπόλογες στη Μόσχα.
Το χρήμα και η ιστορία που διηγείται
Τον Δεκέμβριο του 2021, μόλις λίγες εβδομάδες πριν τα ρωσικά στρατεύματα εισβάλουν στην Ουκρανία, εκπρόσωποι του «Ιδρύματος για την Υποστήριξη του Χριστιανικού Πολιτισμού και της Κληρονομιάς» έφτασαν στη Βαρσοβία για να συναντηθούν με τον Μητροπολίτη Σάββα. Το Ίδρυμα χρηματοδοτείται από τη Rosatom, μια κομβική ρωσική κρατική εταιρεία, και συνεργάζεται με το Τμήμα Εξωτερικών Εκκλησιαστικών Σχέσεων του Πατριαρχείου Μόσχας.
Η αντίθεση της πολωνικής ιεραρχίας στην αυτοκεφαλία της Ορθόδοξης Εκκλησίας της Ουκρανίας συνέπεσε χρονικά με επισκέψεις Ρώσων ευεργετών που συνδέονται στενά με το Πατριαρχείο Μόσχας. Η οικονομική στήριξη και οι καίριες εκκλησιαστικές αποφάσεις φαίνεται έτσι να ευθυγραμμίζονται με τρόπους που ενισχύουν ένα μακροπρόθεσμο πρότυπο πίστης.
Μιλώντας για τον πόλεμο χωρίς να κατονομάζεται ο επιτιθέμενος
Η αντίδραση της ΠΑΟΕ στον πόλεμο της Ρωσίας κατά της Ουκρανίας όξυνε αυτές τις ανησυχίες. Για εβδομάδες μετά τις 24 Φεβρουαρίου 2022, οι επίσημες δηλώσεις περιορίζονταν σε γενικές εκκλήσεις για προσευχή «υπέρ της ειρήνης» και «υπέρ των θυμάτων», αποφεύγοντας οποιαδήποτε ένδειξη για το ποιος εξαπέλυσε τον πόλεμο. Μόνο αργότερα η Εκκλησία περιέγραψε τη σύγκρουση ως «κακή και ακατανόητη», και πάλι χωρίς να προσδιορίζει ρητά τη Ρωσία ως επιτιθέμενο.
Ενώ καλούσε σε συμφιλίωση, ο Μητροπολίτης Σάββας κατηγόρησε επίσης το Οικουμενικό Πατριαρχείο τον Μάιο του 2022 ότι «σπέρνει διχόνοια» στην ουκρανική Ορθοδοξία. Αυτό δημιούργησε ένα εντυπωσιακό παράδοξο: η ίδια η ΠΑΟΕ οφείλει το κανονικό της καθεστώς στην Κωνσταντινούπολη και όχι στη Μόσχα, ωστόσο αρνείται να αναγνωρίσει μια σχεδόν πανομοιότυπη πράξη αυτοκεφαλίας για την Εκκλησία στην Ουκρανία και, σε ορισμένες ενορίες, αρνείται στους πιστούς της την πρόσβαση στα μυστήρια. Οι δηλώσεις που αφορούν την Κωνσταντινούπολη τείνουν να είναι σαφώς πιο αιχμηρές, ενώ οι αναφορές στο Κρεμλίνο παραμένουν προσεκτικά συγκρατημένες.
Βίλνιους: Μια μικρή σκηνή, ένα μεγάλο σενάριο
Στις 26 Απριλίου 2026, ένα συνέδριο στον Καθεδρικό Ναό της Κοιμήσεως (Prechistensky) στο Βίλνιους αποτέλεσε μια μικρή αλλά αποκαλυπτική σκηνή πάνω στην οποία εκτυλίχθηκε το ευθυγραμμισμένο με τη Μόσχα αφήγημα. Η χρονική συγκυρία δεν ήταν τυχαία: εβδομάδες νωρίτερα, το Τμήμα Κρατικής Ασφάλειας της Λιθουανίας είχε δημοσιεύσει μια έκθεση που προσδιόριζε ότι η Ορθόδοξη Εκκλησία της Λιθουανίας παραμένει στην τροχιά του Πατριαρχείου Μόσχας και αποτελεί πιθανό δίαυλο για ρωσικές δραστηριότητες πληροφοριών. Αντί να απαντήσει άμεσα σε αυτές τις ανησυχίες, το συνέδριο επεδίωξε να αποστρέψει την προσοχή από την ασφάλεια προς μια ιστορία περί «διωκόμενης Ορθοδοξίας» που αντιμετωπίζει ένα αυταρχικό κράτος.
Στο επίκεντρο βρέθηκε ο Αρχιμανδρίτης Φίλιππος Vasiltsev, εκπρόσωπος του Πατριάρχη Κυρίλλου στη Δαμασκό. Πριν τη Συρία, είχε υπηρετήσει το Πατριαρχείο Μόσχας σε αρκετές ευρωπαϊκές χώρες όπου η ρωσική εκκλησιαστική παρουσία συμπλέκεται με τα ρωσικά κρατικά συμφέροντα. Στη Δαμασκό διατηρεί τακτικές επαφές με τον Ρώσο πρεσβευτή και στρατιωτικούς αξιωματούχους και εμφανίζεται ως το πρόσωπο της «ανθρωπιστικής διάστασης» της ρωσικής στρατιωτικής ανάπτυξης. Οι διασυνδέσεις του με την «Αυτοκρατορική Ορθόδοξη Παλαιστινιακή Ένωση», της οποίας ηγείται ο πρώην διευθυντής της FSB και πρωθυπουργός Σεργκέι Στεπάσιν, υπογραμμίζουν πόσο στενό είναι το χάσμα μεταξύ του εκκλησιαστικού του ρόλου και των ρωσικών κρατικών δομών.
Η πρόσκληση προς τον Vasiltsev έστειλε ένα σαφές μήνυμα. Υποδήλωνε ότι η ευθυγραμμισμένη με τη Μόσχα Ορθοδοξία δεν υποχωρεί, αλλά είναι έτοιμη να υπερασπιστεί τη θέση της μέσω επικλήσεων στην ιστορία, τον πολιτισμό και το κανονικό δίκαιο. Η εισήγησή του για τα υποτιθέμενα «λάθη» της Κωνσταντινούπολης στην Ανατολική Ευρώπη του 14ου αιώνα δεν ήταν μια ουδέτερη περιήγηση στη μεσαιωνική εκκλησιαστική πολιτική· αντίθετα, αγκύρωνε τις σημερινές αξιώσεις σε ένα ευρύτερο αφήγημα στο οποίο η Μόσχα εμφανίζεται ως ο φυσικός θεματοφύλακας της τάξης στην Ανατολή.
Οι υπόλοιποι ομιλητές ταίριαξαν απόλυτα στο ίδιο σενάριο. Ο Σέρβος δημοσιολόγος Ognjen Vojvodić αναφέρθηκε στην εισβολή στην Ουκρανία ως «ειδική στρατιωτική επιχείρηση» και παρουσίασε τη Ρωσία ως μια αντιδραστική, αμυνόμενη δύναμη. Ο Λευκορώσος ιερέας π. Aleksei Khoteev σκιαγράφησε ένα Βίλνιους στο οποίο οι Ορθόδοξοι πιστοί, από την Ένωση του Μπρεστ και μετά, αδικούνται σχεδόν μόνιμα από τη «λατινική» Δύση. Ο Τσέχος πρωθιερέας Václav Ježek επικεντρώθηκε στην «κανονικότητα» των δικαιοδοσιών που συνδέονται με το Πατριαρχείο Μόσχας, αποφεύγοντας επιμελώς οποιαδήποτε αναφορά σε άρματα μάχης, πυραύλους ή εγκλήματα πολέμου.
Το μήνυμα ήταν απλό: όπου τα κράτη στην Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη προσπαθούν να απωθήσουν τη ρωσική επιρροή, η Ορθοδοξία παρουσιάζεται ως αδίκως «εργαλειοποιημένη για λόγους ασφαλείας», ενώ η Μόσχα προβάλλεται ως ο μοναδικός υπερασπιστής της παράδοσης.
Η θέση της Πολωνίας στο κάδρο
Σε αυτό το πλαίσιο, η παρουσία του Επισκόπου Σουπράσλ κ. Ανδρέα Μπορκόφσκι, εκπροσωπώντας την ΠΑΟΕ, είχε μεγαλύτερη σημασία από οποιαδήποτε μεμονωμένη φράση της ομιλίας του. Προερχόταν από μια χώρα που θεωρείται ευρέως ως ένας από τους στενότερους συμμάχους της Ουκρανίας. Απευθυνόμενος στους συμμετέχοντες, εξέφρασε την ευγνωμοσύνη του για την ευκαιρία να ενισχυθεί «η ενότητα των τοπικών μας Εκκλησιών, όχι μόνο όταν υπάρχει χαρά, αλλά και όταν προκύπτουν δυσκολίες». Απομονωμένο, αυτό θα μπορούσε να ακουστεί ως μια συμβατική εκκλησιαστική φιλοφρόνηση. Στο συγκεκριμένο πλαίσιο, όμως, διαβάζεται διαφορετικά.
Αυτές οι «δυσκολίες» δεν ήταν εσωτερικές εντάσεις ή πνευματικές κρίσεις. Αναφέρονταν σε συγκεκριμένες ενέργειες του λιθουανικού κράτους: αξιολογήσεις πληροφοριών, προτεινόμενες νομικές αλλαγές σχεδιασμένες να περιορίσουν την επιρροή προσώπων που συνδέονται με ρωσικές δομές, και συζητήσεις για το καθεστώς του ίδιου του καθεδρικού ναού. Με αυτό το υπόβαθρο, η δημόσια παρουσία ενός Πολωνού επισκόπου ενίσχυσε τη θέση των διοργανωτών. Εάν ακόμη και η Ορθόδοξη Εκκλησία στην Πολωνία τάσσεται ανοιχτά υπέρ της «κανονικής συνέχειας» με τη Μόσχα, τότε οι προειδοποιήσεις από τις λιθουανικές υπηρεσίες ασφαλείας μπορούν πιο εύκολα να απορριφθούν ως παράλογη ρωσοφοβία και όχι ως προσπάθεια αυτοπροστασίας του κράτους.
Από πολλές απόψεις, όσα συνέβησαν στο Βίλνιους συμπύκνωσαν αυτό που οι παρατηρητές βλέπουν στη σχέση της ΠΑΟΕ με το Πατριαρχείο Μόσχας ευρύτερα. Ιστορικές εμπλοκές, οικονομική στήριξη και προσεκτικά σταθμισμένη γλώσσα συνέκλιναν σε συγκεκριμένες πράξεις ακριβώς εκεί όπου συναντώνται η θρησκεία, η ταυτότητα και η ασφάλεια. Η αυτοκεφαλία θα μπορούσε να είχε χρησιμεύσει ως ασπίδα, επιτρέποντας στην Πολωνική Ορθόδοξη Εκκλησία να διατηρήσει κάποια απόσταση από τα πολιτικά σχέδια της Μόσχας. Στην πράξη, όμως, λειτούργησε πολύ συχνά ως γέφυρα, μεταφέροντας τη ρητορική —και μαζί με αυτήν τα στρατηγικά συμφέροντα— του «Ρωσικού Κόσμου» (Russkiy Mir) βαθιά στο κέντρο της Ευρώπης.
*Ο Pawel Wroblewski είναι Επίκουρος Καθηγητής στο Τμήμα Φιλοσοφίας του Ανθρώπου και Πολιτισμού, και Επικεφαλής του Κέντρου Προγνωστικής Έρευνας για τους Θρησκευτικούς Μετασχηματισμούς στο Πανεπιστήμιο του Βρότσλαβ (Πολωνία).
Μετάφραση: Ιωάννα Γεωργακοπούλου
