Τα αποτελέσματα της τεχνητής νοημοσύνης και την αποδοχή ή όχι της χρήσης της από τους μουσουλμάνους αναλύει μεταξύ άλλων ο Καθηγητής ΕΚΠΑ Μιχάλης Μαριόρας, στην εισήγησή του κατά την γ΄ συνεδρία του επιστημονικού συνεδρίου του περιοδικού Θεολογία.
Ο κ. Μαριόρας, στην ομιλία του με τίτλο «Αλλάχ και αλγόριθμος. Η πίστη του Μουσουλμάνου και τα όρια της τεχνητής νοημοσύνης: θέσεις και προϋποθέσεις», υπογραμμίζει ότι οι μουσουλμάνοι σε ολόκληρο τον κόσμο εκδηλώνουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τη χρήση της ΤΝ σε διάφορους τομείς, ενώ πολλές χώρες της Μέσης Ανατολής και Βόρειας Αφρικής (Middle East and North Africa, ΜΕΝΑ) έχουν υιοθετήσει πολιτικές που ευνοούν ιδιαιτέρως τη σύγχρονη τεχνολογική ανάπτυξη.
Ωστόσο, οι πρωτοβουλίες αυτές και ειδικά τα επίσημα σχετικά έγγραφα δεν φαίνεται να διασφαλίζουν ρητά τις θρησκευτικές και πολιτισμικές αρχές και αξίες των μουσουλμανικών χωρών, αλλά μάλλον υιοθετούν γενικές αρχές της Δύσης για την «ηθική» οριοθέτηση της ΤΝ. Θετική εξαίρεση αποτελούν το Κατάρ, η Αίγυπτος και ίσως ορισμένες ασιατικές χώρες που αναδεικνύουν την ανάγκη διαφύλαξης των τοπικών κοινωνικών, πολιτισμικών και θρησκευτικών αρχών.
Οπωσδήποτε, όμως, συνεχίζει ο Καθηγητής, για να μην γίνει η ΤΝ αντιληπτή από τους ανθρώπους ως εχθρική ή προσβλητική στις ηθικές και θρησκευτικές αξίες του τόπου, της παράδοσης και του Ισλάμ, οι κυβερνήσεις σε συνεργασία με άλλους φορείς και θεσμούς οφείλουν να καταβάλλουν συντονισμένες προσπάθειες για την ένταξη των ιδιαίτερων ισλαμικών χαρακτηριστικών και παραδοσιακών αρχών στους αντίστοιχους κανονισμούς προϋποθέσεων και χρήσης της ΤΝ στις μουσουλμανικές χώρες.
«Άραγε μια τέτοια πρόνοια δεν θα έπρεπε να ισχύει και για τις χριστιανικές (;) χώρες της Δύσης ή εκεί τα ζητήματα αυτά έχουν ήδη ρυθμιστεί αποσιωπώντας τις ιδιαίτερες πολιτισμικές και κυρίως θρησκευτικές ευαισθησίες των πολιτών τους άνευ σχετικής διαβούλευσης με άμεσα ενδιαφερόμενους φορείς και θεσμούς;», διερωτάται ο κ. Μαριόρας.
Προσθέτει ακόμη ότι τόσο τα ισλαμικά κράτη όσο και οι θρησκευτικοί φορείς είναι σε θέση να τοποθετηθούν και να θεσμοθετήσουν αναφορικά με την ΤΝ στηριζόμενοι σε απολύτως αποδεκτές παραδοσιακές ισλαμικές διδασκαλίες, χωρίς καθόλου να προκαλούν τη μουσουλμανική συνείδηση ή να συγκρούονται με τις θρησκευτικές αρχές.
Ως αποτέλεσμα, το ηθικό κανονιστικό πλαίσιο της ΤΝ που βασίζεται στις ισλαμικές αρχές θα πρέπει να έχει ως βασικότατο γνώμονα το κοινό όφελος της umma προστατεύοντας τις ανάγκες των ανθρώπων.
Οπωσδήποτε όλες αυτές οι ηθικές αρχές είναι αυτονόητο ότι βρίσκονται σε απόλυτη και αδιαπραγμάτευτη συμβατότητα με τη θεϊκή βούληση, αφού άλλωστε από εκεί απορρέουν και τελικά αναφέρονται.
Διαβάστε την εισήγηση του Καθηγητή ΕΚΠΑ Μιχάλη Μαριόρα
«Β΄ Διεθνὲς Ἐπιστημονικὸ Συνέδριο γιὰ τὰ 100 χρόνια τοῦ περιοδικοῦ Θεολογία. Ἡ συμβολή του στὰ Θεολογικὰ Γράμματα καὶ ἡ παρουσία τῆς Ὀρθόδοξης Ἐκκλησίας καὶ Θεολογίας στὴν ψηφιακὴ ἐποχή»
(29/09-01/10/2025, Θεσσαλονίκη)
«Αλλάχ και Aλγόριθμος. Η πίστη του Μουσουλμάνου και τα όρια της Τεχνητής Νοημοσύνης: Θέσεις και Προϋποθέσεις»
Μιχάλης Μαριόρας
Καθηγητής
1) Εισαγωγή
Η σύγχρονη τεχνολογική εποχή, καθοριζόμενη ολοένα και περισσότερο από την Τεχνητή Νοημοσύνη (ΤΝ), επανακαθορίζει όχι μόνο το πρακτικό πλαίσιο εντός του οποίου ζει ο άνθρωπος αλλά και την ίδια του την οντολογική αυτοσυνείδηση. Η αλματώδης ανάπτυξή της φαίνεται ότι θα επηρεάζει ολοένα πιο καθοριστικά θεμελιώδεις πτυχές του ανθρώπινου βίου, όπως μεταξύ άλλων την οικονομία, τις κοινωνικές και διαπροσωπικές σχέσεις, την υγεία αλλά οπωσδήποτε και την πνευματικότητα, τη διδασκαλία, τις αρχές και τις αξίες τόσο των θρησκειών όσο και όλων των ιδεολογικών και φιλοσοφικών συστημάτων προκαλώντας σοβαρές παρανοήσεις ειδικά σε αυτά τα θέματα.
Συγχρόνως, η ΤΝ θα προσφέρει και πολλά θετικά σε πλατειές μάζες, οι οποίες σε διαφορετική περίπτωση θα αποκλείονταν από μεγάλο εύρος πληροφοριών και δυνατοτήτων. Ωστόσο, τα προϊόντα που παράγει η ΤΝ εξαρτώνται σε απόλυτο βαθμό από τον τρόπο σχεδιασμού και τις βάσεις δεδομένων που χρησιμοποιούνται, με αποτέλεσμα κεφαλαιώδεις διαστάσεις ενός ζητήματος είτε να αγνοούνται από τους αλγόριθμους είτε να υπηρετούν συγκεκριμένη, μονοδιάστατη ή μεροληπτική στόχευση για την εξυπηρέτηση πολιτικών, επιχειρηματικών ή άλλων συμφερόντων. Ως συνέπεια, η ολοένα αυξανόμενη χρήση της ΤΝ σε διάφορους τομείς του βίου μεγιστοποιεί την πιθανότητα απώλειας του ελέγχου χρήσης της, εξέλιξη που μπορεί να προκαλέσει πληθώρα προβλημάτων στους ανθρώπους, όπως αδικίες, ανισότητες, προσβολή της ιδιωτικότητας, κινδύνους για την ασφάλεια, την αυτονομία, την αξιοπρέπειά τους κ.λπ.
Στην αλγοριθμική εποχή, λοιπόν, οι μηχανές δεν είναι απλώς εκτελεστικά εργαλεία: «σκέπτονται», προβλέπουν, αξιολογούν και σταδιακά «μαθαίνουν», ενώ η ΤΝ είναι σε θέση να αναλαμβάνει διάφορα καθήκοντα χωρίς άμεση καθοδήγηση από έναν άνθρωπο. Το γεγονός αυτό προκαλεί το θεμελιώδες φιλοσοφικό και θεολογικό ερώτημα: Ποια είναι η θέση του ανθρώπου, ως δημιουργήματος του Θεού, απέναντι σε μια τεχνολογία που τείνει να υποκαταστήσει βασικά στοιχεία της ανθρώπινης υπόστασης; Η αλγοριθμική εποχή, με την ταχεία ανάδυση της ΤΝ, μετατοπίζει τα όρια της ανθρώπινης αυτενέργειας και θέτει υπό αίρεση θεμελιώδεις κοσμολογικές και θεολογικές αρχές που βρίσκονται στον πυρήνα του περιεχομένου και της στοχοθεσίας των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΔΑ).
Παράλληλα δεν πρέπει να διαφεύγει την προσοχή το γεγονός ότι η γενίκευση της ανάγκης προστασίας των ΔΑ παγκοσμίως άνευ προϋποθέσεων απαιτεί πολλές και επίπονες ακόμη προσπάθειες. Μία από τις κυριότερες προκλήσεις αποτελεί η έντονη αμφισβήτηση για την καθολική δεσμευτική αξία και τον γενικό υποχρεωτικό χαρακτήρα του περιεχομένου, της φύσης και του οντολογικού προσδιορισμού τους, καθώς η συζήτηση για έναν καθολικό ορισμό των δικαιωμάτων ενέχει πολλές δυσκολίες ηθικού, φιλοσοφικού, πολιτικού, ιδεολογικού, θρησκευτικού, πολιτιστικού, γεωγραφικού κ.λπ. χαρακτήρα.
Ως αποτέλεσμα, η συζήτηση για τα ΔΑ καταλήγει ακόμη πιο σύνθετη. Το πλαίσιο της σχετικής ισλαμικής διδασκαλίας εμπεριέχεται στο Κοράνιο και πηγάζει από την απόλυτη θεϊκή εξουσία, όπως και οτιδήποτε στο Ισλάμ, με μόνον τον Αλλάχ να έχει απόλυτα δικαιώματα σε αντίθεση με τον άνθρωπο, ο οποίος απολαμβάνει σχετικά δικαιώματα. Σε αυτό το πλαίσιο, λοιπόν, θα πρέπει να τοποθετηθεί και η αξιολόγηση της ΤΝ, τα αποτελέσματά της και τελικά η αποδοχή ή όχι της χρήσης της από τους μουσουλμάνους.
Στην πλειοψηφία των περιπτώσεων η συζήτηση περί της ηθικής της ΤΝ αναμφισβήτητα διεξάγεται με όρους και παραμέτρους που επίσης προέρχονται από ένα δυτικό πλαίσιο αναφοράς αντικατοπτρίζοντας «σχετικές» πολιτισμικές αρχές και αξίες με ζητούμενο «καθολικά» αποδεκτά ηθικά όρια για την αποδοχή και χρήση της ΤΝ. Σε κάθε περίπτωση ολοένα και πληθαίνουν οι φωνές που απαιτούν πολυφωνική πολιτισμική ηθική διάσταση στον έλεγχο πιθανών ανήθικων τάσεων της ΤΝ, όπου θα περιλαμβάνονται αρχές και θέσεις και άλλων παραδόσεων πέρα από αυτές του λεγόμενου δυτικού κόσμου.
2) Η σημασία του Tawḥīd
Στη θρησκεία του Ισλάμ η κορυφαία έννοια που αφορά και εκφράζει τον Θεό είναι το tawḥīd. Η ανυπέρβλητη θεϊκή εξουσία πηγάζει από το tawḥīd, δηλαδή την απόλυτη μοναδικότητα του Αλλάχ, τον απροϋπόθετο ισλαμικό μονοθεϊσμό, το απολύτως ενιαίο του Θεού. Η ύπαρξη, η μοναδικότητα, το απρόσιτο και κυρίως το tawḥīd του Θεού αποτελούν την πιο σημαντική ομολογία πίστεως, ώστε να χαρακτηρισθεί κάποιος μουσουλμάνος. Η ομολογία αυτή εκφράζεται με τη σύντομη και λιτή φράση που ακριβώς απορρέει από το tawḥīd: Δεν υπάρχει άλλος θεός εκτός από τον Αλλάχ και στηρίζεται στο αυστηρώς μονοθεϊστικό κορανικό χωρίο: «Κι ο Θεός σας είναι Ένας Θεός. Δεν υπάρχει άλλος Θεός εκτός από Αυτόν…».
Το αντίθετο του tawḥīd, της απόλυτης ισλαμικής μονοθεΐας είναι η πολυθεΐα, η ειδωλολατρία -shirk, με την έννοια της συμμετοχής, της κοινωνίας και δηλώνει την εξομοίωση του Θεού με άλλες κατώτερες ή λιγότερο σημαντικές θεότητες, οι οποίες συμμετέχουν και αντιμερίζονται τη μοναδικότητα και την ενότητα του Θεού κατά την ουσία, τις ιδιότητες και τις πράξεις Του. Η ειδωλολατρία είναι για αυτό το λόγο η μεγαλύτερη αμαρτία για τους μουσουλμάνους και αποτελεί το μοναδικό αμάρτημα που δεν θα συγχωρήσει ποτέ ο Θεός.
Στο πλαίσιο αυτό, λοιπόν, προκύπτει αυτονόητα ότι όσο περισσότερο «θεοποιείται» η ΤΝ και τελικά ο άνθρωπος καταλήγει λάτρης της, τόσο αυξάνεται η πιθανότητα να διαπράξει ο μουσουλμάνος το μέγιστο, ασυγχώρητο αμάρτημα της ειδωλολατρείας που προσκρούει ευθέως στο tawḥīd με όλες τις σωτηριολογικές συνέπειες που θα υποστεί για αυτό ο άνθρωπος.
Επομένως, οποιαδήποτε συζήτηση στο Ισλάμ τόσο για τα ΔΑ όσο και για την ΤΝ γίνεται αντιληπτή μόνο υπό το παραπάνω πρίσμα, καθώς οφείλει να εκκινεί κυριότατα από την έννοια του tawḥīd και επικουρικώς από την par excellence αξία και την αξιοπρέπεια κάθε ανθρώπου ως αντιπροσώπου του Αλλάχ, ώστε να διασφαλιστούν τα ΔΑ για κάθε άνθρωπο.
3) Η ΤΝ και οι μουσουλμάνοι
Οι μουσουλμάνοι σε ολόκληρο τον κόσμο εκδηλώνουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τη χρήση της ΤΝ σε διάφορους τομείς, ενώ πολλές χώρες της Μέσης Ανατολής και Βόρειας Αφρικής (Middle East and North Africa, ΜΕΝΑ) έχουν υιοθετήσει πολιτικές που ευνοούν ιδιαιτέρως τη σύγχρονη τεχνολογική ανάπτυξη.
Ωστόσο, οι πρωτοβουλίες αυτές και ειδικά τα επίσημα σχετικά έγγραφα δεν φαίνεται να διασφαλίζουν ρητά τις θρησκευτικές και πολιτισμικές αρχές και αξίες των μουσουλμανικών χωρών, αλλά μάλλον υιοθετούν γενικές αρχές της Δύσης για την «ηθική» οριοθέτηση της ΤΝ. Θετική εξαίρεση αποτελούν το Κατάρ, η Αίγυπτος και ίσως ορισμένες ασιατικές χώρες που αναδεικνύουν την ανάγκη διαφύλαξης των τοπικών κοινωνικών, πολιτισμικών και θρησκευτικών αρχών.
Οπωσδήποτε, όμως, για να μην γίνει η ΤΝ αντιληπτή από τους ανθρώπους ως εχθρική ή προσβλητική στις ηθικές και θρησκευτικές αξίες του τόπου, της παράδοσης και του Ισλάμ, οι κυβερνήσεις σε συνεργασία με άλλους φορείς και θεσμούς οφείλουν να καταβάλλουν συντονισμένες προσπάθειες για την ένταξη των ιδιαίτερων ισλαμικών χαρακτηριστικών και παραδοσιακών αρχών στους αντίστοιχους κανονισμούς προϋποθέσεων και χρήσης της ΤΝ στις μουσουλμανικές χώρες. Άραγε μια τέτοια πρόνοια δεν θα έπρεπε να ισχύει και για τις χριστιανικές (;) χώρες της Δύσης ή εκεί τα ζητήματα αυτά έχουν ήδη ρυθμιστεί αποσιωπώντας τις ιδιαίτερες πολιτισμικές και κυρίως θρησκευτικές ευαισθησίες των πολιτών τους άνευ σχετικής διαβούλευσης με άμεσα ενδιαφερόμενους φορείς και θεσμούς;
4) Μερικές κορανικές αρχές για ένα ισλαμικό κανονιστικό πλαίσιο της ΤΝ
Μερικές βασικές αρχές της κορανικής διδασκαλίας που θα μπορούσαν να χρησιμεύσουν στο σχεδιασμό ενός ισλαμικού κανονιστικού πλαισίου για την αποδεκτή χρήση της ΤΝ από τους μουσουλμάνους προέρχονται, όπως οτιδήποτε στο Ισλάμ, από το Κοράνιο και για αυτόν το λόγο τεκμηριώνονται εξ ολοκλήρου στην απόλυτη θεϊκή εξουσία, σύμφωνα με ό,τι αναφέραμε. Για παράδειγμα, το Κοράνιο είναι σαφές -μεταξύ άλλων θεμελιωδών αρχών- ως προς την: i) Ισότητα, ii) Προστασία της ζωής, iii) Προστασία των παιδιών, iv) Τιμή της γυναίκας, v) Συκοφαντία», vi) Προστασία και ασφάλεια της ιδιωτικής ζωής, vii) Αντίδραση κατά κακών ηγετών και ρητορικής μίσους, viii) Ελευθερία συνείδησης, πεποίθησης και θρησκείας, ix) Αδικία και δικαιοσύνη, x) Δικαίωμα περιουσίας.
5) Η κομβικής σημασίας έννοια maṣlaḥa για την «ισλαμοποίηση» της ΤΝ
Ο όρος maṣlaḥa μεταφράζεται κυριολεκτικά ως όφελος, κοινό συμφέρον, ευημερία, ενώ ως terminus technicus στη νομική θεωρία σημαίνει τη λήψη αποφάσεων με βάση το κοινό καλό της umma υπό τον όρο, βέβαια, ότι οι αποφάσεις αυτές σε καμμία περίπτωση δεν προσκρούουν στο περιεχόμενο του Κορανίου και της sunna του Προφήτη. Για την ακρίβεια υπάρχει ολόκληρος κλάδος της ισλαμικής νομικής θεωρίας –fiqh- που ονομάζεται maqāṣid al-sharīʿa, σημαίνει κυριολεκτικά οι σκοποί, οι επιδιώξεις του ισλαμικού νόμου και υποστηρίζει ότι ο κατ’ εξοχήν σκοπός της θείας πρόνοιας είναι η προστασία, η ευημερία του κοινού συμφέροντος της κοινότητας, δηλαδή η maṣlaḥa.
Οι νομοδιδάσκαλοι, με εισηγητή τον al-Ghazālī διαχρονικά συμφωνούν ότι η maqāṣid al-sharīʿa επικεντρώνεται σε πέντε κύριους σκοπούς: α) Προστασία της θρησκείας (ḥifẓ al-dīn), β) προστασία της ζωής (ḥifẓ al-nafs), γ) προστασία του νου/λογικής (ḥifẓ al-ʿaql), δ) προστασία της γενεάς/απογόνων (ḥifẓ al-nasl) και ε) προστασία της περιουσίας (ḥifẓ al-māl), ενώ αργότερα προστέθηκαν η προστασία της ελευθερίας, της δικαιοσύνης και, βεβαίως, της αξιοπρέπειας του ανθρώπου.
Σε αυτό το πλαίσιο, όταν το Κοράνιο ή η sunna του Προφήτη δεν προσφέρουν ρύθμιση σε ζήτημα που προκύπτει, η maṣlaḥa είναι ένας από τους νομοτεχνικούς τρόπους που έχουν στη διάθεσή τους οι νομοδιδάσκαλοι, ώστε να γνωμοδοτήσουν σχετικά. Επομένως, οποιοδήποτε ζήτημα δεν ρυθμίζεται από το Κοράνιο ή τη sunna του Προφήτη μπορεί να γίνει αποδεκτό, εφόσον θα προκαλέσει δημόσιο όφελος ή να απορριφθεί στην περίπτωση που βλάπτει το συλλογικό καλό σύμφωνα με την αρχή της maṣlaḥa. Επομένως πληθώρα «σύγχρονων» θεμάτων μπορούν να γίνουν αποδεκτά ή να απορριφθούν με βάση τις ισλαμικές αρχές, όταν το Κοράνιο και η sunna του Προφήτη παραμένουν σιωπηλά σχετικά με αυτά.
Έτσι, λοιπόν, η maṣlaḥa μπορεί να λειτουργήσει κανονιστικά για την ΤΝ στον σύγχρονο μουσουλμανικό κόσμο με στόχο την προστασία των παραπάνω κορανικών αρχών και όχι μόνο. Στην ουσία μέσω της maṣlaḥa όλες οι εντολές, προτροπές ή απαγορεύσεις του Κορανίου προκρίνουν τις επιλογές των ανθρώπων που στοχεύουν στο καλό (ḥasan), κοινό όφελος και απορρίπτουν όσες προκαλούν κακό (qabīḥ) στο κοινό όφελος.
Στην πράξη η maṣlaḥa μπορεί να επιτρέψει διαστάσεις της ΤΝ που προάγουν το όφελος της umma και να απορρίψει χρήσεις της που δύνανται να στραφούν κατά της ζωής, της αξιοπρέπειας, της περιουσίας, της οικογένειας κ.λπ.
Έτσι τόσο τα ισλαμικά κράτη όσο και οι θρησκευτικοί φορείς είναι σε θέση να τοποθετηθούν και να θεσμοθετήσουν αναφορικά με την ΤΝ στηριζόμενοι σε απολύτως αποδεκτές παραδοσιακές ισλαμικές διδασκαλίες, χωρίς καθόλου να προκαλούν τη μουσουλμανική συνείδηση ή να συγκρούονται με τις θρησκευτικές αρχές. Ως αποτέλεσμα, το ηθικό κανονιστικό πλαίσιο της ΤΝ που βασίζεται στις ισλαμικές αρχές θα πρέπει να έχει ως βασικότατο γνώμονα το κοινό όφελος της umma προστατεύοντας τις ανάγκες των ανθρώπων. Οπωσδήποτε όλες αυτές οι ηθικές αρχές είναι αυτονόητο ότι βρίσκονται σε απόλυτη και αδιαπραγμάτευτη συμβατότητα με τη θεϊκή βούληση, αφού άλλωστε από εκεί απορρέουν και τελικά αναφέρονται.
Σε κάθε περίπτωση η maṣlaḥa -όπως καμμία άλλη νομική μέθοδος- δεν αποτελεί πανάκεια για την καρποφόρα τιθάσευση της ΤΝ και κατά κανένα τρόπο δεν πρέπει να αποτελέσει άλλοθι για τους ισχυρούς οποτεδήποτε επιχειρήσουν να χρησιμοποιήσουν την ΤΝ για το ατομικό τους κέρδος παρακάμπτοντας το όφελος για τους ανθρώπους. Η maṣlaḥa δεν μπορεί να απομειώσει την ευθύνη του ανθρώπου, αλλά μόνο να μας υπενθυμίσει ότι κάθε χρήση της ΤΝ οφείλει να υπηρετεί το κοινό καλό και όχι το ιδιοτελές συμφέρον.
Τελικά, το διακύβευμα –τόσο για το Ισλάμ όσο και για τις άλλες θρησκείες- είναι πώς θα διασφαλιστεί ότι ο άνθρωπος θα παραμείνει κύριος της ελευθερίας και της ευθύνης του απέναντι στον Θεό και στους συνανθρώπους του.
