Από τον ΓΙΑΝΝΗ ΖΑΝΝΗ*
Ο Aγιος Νικόδημος ο Αγιορείτης, στο Eορτοδρόμιον, ερμηνεύοντας τους Ασματικούς Κανόνες της Κοιμήσεως της Θεοτόκου, γράφει, μεταξύ άλλων στο προοίμιο, προτρέποντας τους πιστούς να εορτάσουν την μεγάλη Θεομητορική πανήγυρη, υπογραμμίζει: «Αν, όπως λέει ο Ιερός Χρυσόστομος, είναι θαυμαστές όλες οι πανηγύρεις των Μαρτύρων και μοιάζουν με την λαμπρότητα των άστρων του ουρανού, τότε ασφαλώς (συνεχίζει ο Άγιος Νικόδημος) η πανήγυρις αυτή της Μητέρας του Θεού μπορεί να παρομοιαστεί με την ολόφωτη αργυροειδή σελήνη, η οποία απομακρύνει το σκοτάδι της νύχτας από τη μια, και από την άλλη φωτίζει όλο τον κύκλο της γης. Και καλεί τους πάντες ανεξαιρέτως να συμψάλλουν στη Μητέρα του Θεού μας: Πατριάρχες, Αρχιερείς και ιερείς, βασιλείς και άρχοντες, νέοι και γέροι. Γιατί αυτή τη γιορταστική ημέρα κυκλώνουν αοράτως την ιερή κλίνη της Θεοτόκου όλες οι χοροστασίες των Αγίων Αγγέλων, Θρόνοι, Χερουβείμ, Σεραφείμ, Κυριότητες, Δυνάμεις, Εξουσίες, Αρχές, Αρχάγγελοι, Άγγελοι (παρουσιάζοντας και τα εννέα Αγγελικά Τάγματα, κατά την τάξη τους), «ἄλλοι μὲν προπορευόμενοι, ἄλλοι δὲ ἀκολουθοῦντες, καὶ ἅπαντες προπέμπουσιν Αὐτήν, ἀναλαμβανομένην εἰς τὰ οὐράνια». Και, τέλος, συνεχίζει ο Άγιος Νικόδημος, ο Ίδιος ο Βασιλεύς του παντός, ο Μονογενής Υιός και Λόγος του Θεού, «παρίσταται ἀοράτως εἰς τὴν κηδείαν τῆς ἠγαπημένης Του Μητρός, καὶ δεξάμενος εἰς τὰς ἀχράντους παλάμας Του τὴν ὁλόφωτον Αὐτῆς ψυχήν, μετὰ τρίτην ἡμέραν ἀνιστᾶ καὶ ταὸ ζωοδόχον σῶμα Της καὶ οὕτως ὁλόσωμον Αὐτὴν ἀναλαμβάνει εἰς τὰ οὐράνια».
Ετσι, μέσα σε λίγες γραμμές, ο Άγιος Νικόδημος δίνει εκ προοιμίου το στίγμα όλης της εκκλησιαστικής μας παράδοσης για την Κοίμηση της Κυρίας Θεοτόκου, περικλείοντας την υμνολογική, εικονογραφική και εγκωμιαστική (μέσα από τους λόγους των Αγίων Πατέρων) έκφρασή της.
Οι κορυφαίοι ποιητές των Κανόνων, ο Άγιος Κοσμάς ο Μελωδός και ο Άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός, είναι κατά τη ρήση του Αγίου Νικοδήμου, οι «χοροστάται καὶ προεξάρχοντες τῆς πανδήμου ταύτης καὶ λαμπρᾶς πανηγύρεως», οι οποίοι μελούργησαν και τους Κανόνες της Κοιμήσεως. Τον πρώτο ο Άγιος Κοσμάς (τον οποίον ο Άγιος Νικόδημος χαρακτηρίζει ως «τὸν ἐμβριθῆ καὶ μεγαλοπρεπῆ Μελωδὸν καὶ τῶν Μελογράφων ἔξαρχον») και τον δεύτερο, ο Άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός: ο Όσιος Νικόδημος δικαιότατα τον αποκαλεί «λαμπρότατον κατὰ τὴν φράσιν καὶ πανηγυρικώτατον χαριτώνυμον καὶ θεοφιλῆ πρεσβύτερον Ἰωάννην, τὸν ἐξοχώτατον ἐν τοῖς μελῳδοῖς».
ΚΟΝΤΑΚΙΑ
Υπενθυμίζουμε ότι στα κοντάκια και τους Κανόνες της Υμνολογίας της Εκκλησίας, οι ποιητές συνηθίζουν (χωρίς να είναι απαραίτητο) να σχηματίζουν με τα αρχιγράμματα κάποιον στίχο ή κάποια φράση που ονομάζεται ακροστοιχίς. Κάποιες φορές την ακροστοιχίδα σχηματίζουν τα γράμματα της Αλφαβήτου, όπως για παράδειγμα συμβαίνει στον Ακάθιστο ύμνο. Εν προκειμένω, στον πρώτο Κανόνα της Κοιμήσεως, τον οποίον συνέθεσε ο Άγιος Κοσμάς, η ακροστιχίδα σχηματίζει τον ιαμβικό στίχο: «Πανηγυριζέτωσαν οἱ Θεόφρονες». Το Π είναι το αρχίγραμμα του ειρμού της πρώτης ωδής: Πεποικιλμένη τῇ θείᾳ δόξῃ, ἡ ἱερὰ καὶ εὐκλεής, Παρθένε μνήμη Σου, πάντας συνηγάγετο, πρὸς εὐφροσύνην τοὺς πιστούς, ἐξαρχούσης Μαριάμ, μετὰ χορῶν καὶ τυμπάνων, τῷ Σῷ ᾄδοντας Μονογενεῖ· Ἐνδόξως ὅτι δεδόξασται. Και, σχολιάζει ο Άγιος Νικόδημος, ότι ο Ιερός Μελωδός ονομάζει πανήγυρι την εορτή της Κοιμήσεως (Πανηγυριζέτωσαν οἱ Θεόφρονες), επειδή, καθώς είναι η κυριότερη ανάμεσα στις Θεομητορικές εορτές, συναθροίζει όλους τους πιστούς (πάντας ἄγει) να γιορτάσουν την ζωηφόρο Κοίμηση της Υπεραγίας Θεοτόκου.
Ο δεύτερος Κανόνας, ποίημα του Αγίου Ιωάννου του Δαμασκηνού, δεν έχει ακροστιχίδα. Ο Άγιος Νικόδημος επισημαίνει ότι «Ὁ Κανὼν οὗτος εἶναι λαμπρὸς καὶ πανηγυρικὸς καὶ πολὺ τοῦ προτέρου Κανόνος χορευτικώτερος». Και αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι ψάλλεται στον τέταρτο ήχο, ο οποίος είναι πολύ πιο πανηγυρικός από τον πρώτο, στον οποίον ψάλλεται ο Κανόνας του Αγίου Κοσμά. Ο Ιερός Δαμασκηνός υπενθυμίζει τον επινίκιο ύμνο που έψαλλαν οι Ισραηλίτες ως ευχαριστήριο στον Θεό, μετά την υπερφυά διάβαση της Ερυθράς Θαλάσσης. Σχημάτισαν τότε δύο χορούς, έναν από τους άνδρες με χοροστάτη τον ίδιο τον Προφήτη Μωυσή, και έναν από τις γυναίκες, με επικεφαλής την αδελφή του, την προφήτιδα Μαριάμ. Και ο Ιερός Υμνωδός, συγκαλεί με το τροπάριο του ειρμού της πρώτης ωδής του δεύτερου Κανόνα τον χορό των παρθένων νεάνιδων, του οποίου προεξήρχε η Προφήτις Μαριάμ, να ψάλλουν επιτάφια άσματα, όχι πενθικά, αλλά πανηγυρικά και επινίκια. Επινίκια, επειδή η Θεομήτωρ, μολονότι πέθανε κατά τους νόμους της φύσεως, αναστήθηκε όμως υπερφυσικά από τον τάφο, αναλήφθηκε και διαβαίνει σήμερα από τη γη στην αιώνια κατάπαυση και την ουράνια κληρονομία:
Παρθένοι νεάνιδες, σὺν Μαριὰμ τῇ Προφήτιδι,
ᾠδὴν τὴν ἐξόδιον νῦν ἀλαλάξατε·
ἡ Παρθένος γάρ, καὶ μόνη Θεοτόκος,
πρὸς λῆξιν οὐράνιον διαβιβάζεται.
Ἀξίως ὡς ἔμψυχον, σὲ οὐρανὸν ὑπεδέξαντο,
οὐράνια Πάναγνε, θεῖα σκηνώματα,
καὶ παρέστηκας, φαιδρῶς ὡραϊσμένη,
ὡς νύμφη πανάμωμος, τῷ Βασιλεῖ καὶ Θεῷ.
Αξίζει να σημειωθεί ότι, στην Εννάτη Ωδή του Πρώτου Κανόνα, ο Άγιος Κοσμάς ο Μελωδός περιγράφει τα όσα έλαβαν χώρα κατά την Κοίμηση της Κυρίας Θεοτόκου, όπως τα περιγράφει η Ιερά Παράδοση: Τις χορείες των Αγγέλων να εκπλήττονται, βλέποντας τον Ίδιο τον Δεσπότη Χριστό να κατεβαίνει για να παραλάβει την ψυχή Της (Ἐξίσταντο Ἀγγέλων αἱ δυνάμεις, ἐν τῇ Σιὼν σκοπούμεναι, τὸν οἰκεῖον Δεσπότην, γυναικείαν ψυχὴν χειριζόμενον· τῇ γὰρ ἀχράντως τεκούσῃ, υἱοπρεπῶς προσεφώνει· δεῦρο Σεμνή, τῷ Υἱῷ καὶ Θεῷ συνδοξάσθητι). Η έκπληξη των Αγίων Αγγέλων περιγράφεται και στην εννάτη Ωδή του δεύτερου Κανόνα, από τον Άγιο Ιωάννη τον Δαμασκηνό: Ἄγγελοι τὴν Κοίμησιν τῆς Παρθένου, ὁρῶντες ἐξεπλήττοντο, πῶς ἡ Παρθένος ἀπαίρει, ἀπὸ τῆς γῆς εἰς τὰ ἄνω.
Περιγράφουν την υπερφυή σύναξη των Αγίων Αποστόλων από κάθε σημείο της γης για να κηδεύσουν την Μητέρα του Θεού, ικετεύοντάς Την να σώζει τον κλήρο Της, τους Χριστιανούς. (Συνέστειλε χορὸς τῶν Ἀποστόλων, τὸ θεοδόχον σῶμά Σου, μετὰ δέους ὁρῶντες, καὶ φωνῇ λιγυρᾷ προσφθεγγόμενοι· εἰς οὐρανίους θαλάμους, πρὸς τὸν Υἱὸν ἐκφοιτῶσα, σῴζοις ἀεί, Θεοτόκε τὴν κληρονομίαν Σου).
Την σύναξη αυτή των Αγίων Αποστόλων, περιγράφει πολύ παραστατικά και το δοξαστικό των Αίνων του Όρθρου:
Τῇ ἀθανάτῳ Σου Κοιμήσει, Θεοτόκε Μήτηρ τῆς ζωῆς, νεφέλαι τοὺς Ἀποστόλους, αἰθερίους διήρπαζον, καὶ κοσμικῶς διεσπαρμένους, ὁμοχώρους παρέστησαν τῷ ἀχράντῳ Σου σώματι· οἳ καὶ κηδεύσαντες σεπτῶς, τὴν φωνὴν τοῦ Γαβριήλ, μελῳδοῦντες ἀνεβόων· χαῖρε Κεχαριτωμένη, Παρθένε Μήτηρ Ἀνύμφευτε, ὁ Κύριος μετὰ Σοῦ. Μεθ’ ὧν ὡς Υἱόν Σου καὶ Θεὸν ἡμῶν, ἱκέτευε σωθῆναι τὰς ψυχὰς ἡμῶν.
Και στον ειρμό της ίδιας Ωδής του Πρώτου Κανόνα, τονίζεται το γεγονός ότι οι όροι της φύσεως νικήθηκαν στο πρόσωπο της Θεομήτορος: Νενίκηνται τῆς φύσεως οἱ ὅροι, ἐν Σοὶ Παρθένε Ἄχραντε· παρθενεύει γὰρ τόκος, καὶ ζωὴν προμνηστεύεται θάνατος. Ἡ μετὰ τόκον Παρθένος, καὶ μετὰ θάνατον ζῶσα, σῴζοις ἀεί, Θεοτόκε, τὴν κληρονομίαν Σου.
Οι δύο αδελφοί (εξ υιοθεσίας) Μελωδοί των Κανόνων της Κοιμήσεως, αλληλοσυμπληρώνονται στους ύμνους προς την Μητέρα του Θεού. Έτσι, ο Ιερός Δαμασκηνός, στα δύο τελευταία τροπάρια της Ωδής του Κανόνα του, καλεί τους Χριστιανούς να πορευτούν νοερά στην Γεθσημανή και να προσκυνήσουν τον τάφο της Θεομήτορος με αγάπη και ευλάβεια, κατασπαζόμενοι αυτόν με τα νοερά χείλη της καρδιάς τους και να λάβουν πλούσια την δωρεά της Χάριτός Της: Δεῦτε οἱ πιστοί, τῷ τάφῳ προσέλθωμεν, τῆς Θεομήτορος, καὶ περιπτυξώμεθα, καρδίας χείλη ὄμματα μέτωπα, εἰλικρινῶς προσάπτοντες, καὶ ἀρυσώμεθα, ἰαμάτων, ἄφθονα χαρίσματα, ἐκ πηγῆς ἀενάου βλυστάνοντα.
Και, στο τελευταίο, απευθύνεται στην Ίδια και Την ικετεύει να δεχτεί τον ασματικό επιτάφιο Κανόνα του και ως αντίδωρο να επισκιάσει με την Χάρη Της όλους τους Χριστιανούς, χαρίζοντας στον Ορθόδοξο βασιλέα νίκες κατά των εχθρών και στον φιλόχριστο λαό ειρηνική και αστασίαστη ζωή. Και σε εκείνους που ψάλλουν τον Κανόνα αυτόν στον Άγιο Ναό Της, να χαρίσει την άφεση των αμαρτιών με τις πρεσβείες Της και να τους δωρίσει τη σωτηρία των ψυχών τους: Δέχου παρ’ ἡμῶν, ᾠδὴν τὴν ἐξόδιον, Μῆτερ τοῦ ζῶντος Θεοῦ, καὶ τῇ φωτοφόρῳ Σου, καὶ θείᾳ ἐπισκίασον χάριτι, τῷ Βασιλεῖ τὰ τρόπαια, τῷ φιλοχρίστῳ λαῷ, τήν εἰρήνην, ἄφεσιν τοῖς μέλπουσι, καὶ ψυχῶν σωτηρίαν βραβεύουσα.
Η ΑΓΑΠΗ ΚΑΙ Η ΤΙΜΗ ΣΤΟ ΠΑΝΣΕΠΤΟ ΠΡΟΣΩΠΟ ΤΗΣ
Φυσικά, είναι αδύνατον μέσα σε λίγες γραμμές να συμπεριλάβει κανείς τον πλούτο της Υμνογραφίας της μεγάλης αυτής Θεομητορικής εορτής. Θα κλείσουμε με μια αναφορά στο στιχηρό των αίνων του εσπερινού της γιορτής, που περιγράφει γλαφυρότατα και με άφθαστο λυρισμό την αγάπη και την τιμή προς το Πάνσεπτο πρόσωπο της Παναγίας μας, από όλες τις αγγελικές δυνάμεις και τις τάξεις των ανθρώπων:
Τὴν Σὴν δοξάζουσι Κοίμησιν,
Ἐξουσίαι θρόνοι, Ἀρχαὶ Κυριότητες,
Δυνάμεις καὶ Χερουβίμ, καὶ τὰ φρικτὰ Σεραφίμ.
Ἀγάλλονται γηγενεῖς, ἐπὶ τῇ θείᾳ Σου δόξῃ κοσμούμενοι·
προσπίπτουσι βασιλεῖς, σὺν Ἀρχαγγέλοις Ἀγγέλοις καὶ μέλπουσι· Κεχαριτωμένη χαῖρε, μετὰ Σοῦ ὁ Κύριος,
ὁ παρέχων τῷ κόσμῳ, διὰ Σοῦ τὸ μέγα ἔλεος.
*Αναδημοσίευση από την εφημερίδα “Ορθόδοξη Αλήθεια”
