Μια προσπάθεια ανάλυσης και ερμηνείας της εικόνας του Αποστόλου. Η προτροπή του Χριστού που θεράπευσε τη δυσπιστία του μαθητή του και το ζητούμενο που είναι να πιστέψουμε στην εμπειρία της Εκκλησίας
Από τον ΓΙΑΝΝΗ ΖΑΝΝΗ
Η Κυριακή που έπεται αμέσως μετά το Πάσχα, είναι γνωστή ως Κυριακή του Θωμά, ή «Κυριακή του Αντίπασχα». Και έλαβε αυτή την ονομασία, επειδή, όπως εξηγεί ο μακαριστός π. Κωνσταντίνος Στρατηγόπουλος (σε σχετική ομιλία του στις 24/2/2006) είναι η επόμενη, δηλαδή η όγδοη ακριβώς ημέρα από την Ανάσταση του Χριστού, κατά την οποία έλαβε χώρα το γεγονός της συναντήσεως του Αναστάντος Χριστού με τον Μαθητή Του Απόστολο Θωμά.
Όπως αναφέρει ο Άγιος Απόστολος και Ευαγγελιστής Ιωάννης, ο της Θεολογίας επώνυμος, το απόγευμα της «Μιᾶς τῶν Σαββάτων» ο Αναστάς Κύριος εισήλθε στο δωμάτιο που κρύβονταν οι Ιεροί Μαθητές Του χωρίς να ανοίξει την πόρτα: «Οὔσης οὖν ὀψίας τῇ ἡμέρᾳ ἐκείνῃ τῇ μιᾷ σαββάτων, καὶ τῶν θυρῶν κεκλεισμένων ὅπου ἦσαν οἱ μαθηταὶ συνηγμένοι διὰ τὸν φόβον τῶν Ἰουδαίων, ἦλθεν ὁ Ἰησοῦς καὶ ἔστη εἰς τὸ μέσον, καὶ λέγει αὐτοῖς· Εἰρήνη ὑμῖν. καὶ τοῦτο εἰπὼν ἔδειξεν αὐτοῖς τὰς χεῖρας καὶ τὴν πλευρὰν αὐτοῦ». Και «ἐχάρησαν οἱ μαθηταὶ ἰδόντες τὸν Κύριον». Και Εκείνος, αφού τους είπε ότι τους αποστέλλει να μαθητεύσουν «πάντα τα έθνη» όπως ο Πατέρας ο Επουράνιος είχε αποστείλει Εκείνον, τους ενεφύσησε Πνεύμα Άγιο, δίνοντάς τους την εξουσία του δεσμεῖν καὶ λύειν ἁμαρτίας: «εἶπεν οὖν αὐτοῖς ὁ Ἰησοῦς πάλιν· Εἰρήνη ὑμῖν. καθὼς ἀπέσταλκέ με ὁ πατήρ, κἀγὼ πέμπω ὑμᾶς. καὶ τοῦτο εἰπὼν ἐνεφύσησε καὶ λέγει αὐτοῖς· Λάβετε Πνεῦμα ἅγιον· ἄν τινων ἀφῆτε τὰς ἁμαρτίας, ἀφίενται αὐτοῖς, ἄν τινων κρατῆτε, κεκράτηνται».
Κατ’ οικονομίαν Θεού, ο Απόστολος Θωμάς δεν βρισκόταν εκείνη την ώρα μέσα στο ανώγαιο που ήταν κλεισμένοι οι Μαθητές «διὰ τὸν φόβον τῶν Ἰουδαίων». Έμαθε από τους άλλους δέκα συμμαθητές του το χαρμόσυνο άγγελμα, αλλά αρχικά, όπως ήταν φυσικό, δυσπίστησε. Και ήταν πολύ φυσικό, διότι, κατά την προσέγγιση των Αγίων Πατέρων, δεν επρόκειτο για κάποιο σύνηθες, τακτικό συμβάν, ώστε να γίνει πιστευτό χωρίς εξέταση: Δεν είναι εύκολο να πιστέψει κανείς ότι ένας νεκρός αναστήθηκε. Και εκφράζει τις αμφιβολίες του στους άλλους Αποστόλους: Ἐὰν μὴ ἴδω ἐν ταῖς χερσὶν αὐτοῦ τὸν τύπον τῶν ἥλων, καὶ βάλω τὸν δάκτυλόν μου εἰς τὸν τύπον τῶν ἥλων, καὶ βάλω τὴν χεῖρά μου εἰς τὴν πλευρὰν αὐτοῦ, οὐ μὴ πιστεύσω.
Ο Κύριος όμως, γνωρίζοντας την καρδιά και τον ζήλο του Μαθητή Του, ο οποίος μάλιστα, λίγες μέρες πριν, όταν πήγαιναν στη Βηθανία μετά τον θάνατο του Λαζάρου, (και ενώ οι άλλοι Μαθητές προσπαθούσαν να πείσουν τον καταζητούμενο από τους Αρχιερείς και τους Φαρισαίους Διδάσκαλό τους να μην εκτεθεί σε ένα τέτοιο κίνδυνο) είπε με θάρρος: «Ἄγωμεν καὶ ἡμεῖς ἵνα ἀποθάνωμεν μετ’ αὐτοῦ».
Η ΟΜΟΛΟΓΙΑ
Την όγδοη ημέρα, την Κυριακή που προτυπώνει τον μέλλοντα Αιώνα, ο Αναστάς Χριστός εμφανίζεται πάλι στην οικία, με τον ίδιο τρόπο, αλλά αυτή τη φορά είναι παρόντες και οι έντεκα μαθητές. «Καὶ μεθ’ ἡμέρας ὀκτὼ πάλιν ἦσαν ἔσω οἱ μαθηταὶ αὐτοῦ καὶ Θωμᾶς μετ’ αὐτῶν. ἔρχεται ὁ Ἰησοῦς τῶν θυρῶν κεκλεισμένων, καὶ ἔστη εἰς τὸ μέσον καὶ εἶπεν· Εἰρήνη ὑμῖν». Και στρέφεται στον Θωμά. Δεν τον επιτιμά, δεν τον αποδοκιμάζει, τον καλεί να διαπιστώσει εμπειρικά αυτό που ήθελε να μάθει: «…λέγει τῷ Θωμᾷ· Φέρε τὸν δάκτυλόν σου ὧδε καὶ ἴδε τὰς χεῖράς μου, καὶ φέρε τὴν χεῖρά σου καὶ βάλε εἰς τὴν πλευράν μου, καὶ μὴ γίνου ἄπιστος, ἀλλὰ πιστός.» Και ο θεόφρων Μαθητής, χωρίς κανένα δισταγμό πλέον, Τον ομολογεί Θεό Αληθινό: «ἀπεκρίθη Θωμᾶς καὶ εἶπεν αὐτῷ· Ὁ Κύριός μου καὶ ὁ Θεός μου.»
Ετσι ο Χριστός θεραπεύει την δυσπιστία του Μαθητή Του. Και απλώς του απευθύνει -και μέσω αυτού σε όλους τους διστακτικούς στην πίστη- μια προτροπή: «…λέγει αὐτῷ ὁ Ἰησοῦς· Ὅτι ἑώρακάς με, πεπίστευκας· μακάριοι οἱ μὴ ἰδόντες καὶ πιστεύσαντες». Όχι επειδή δεν πίστεψε κάτι που δεν είχε δει, αλλά γιατί αμφέβαλε για την εμπειρία της Εκκλησίας, που εν προκειμένω την εξέφραζαν οι Συμμαθητές του: ἔλεγον οὖν αὐτῷ οἱ ἄλλοι μαθηταί· Ἑωράκαμεν τὸν Κύριον. Δεν απαιτείται να έχει κάποιος άμεση εμπειρία για να πιστέψει. Το ζητούμενο είναι να πιστέψει στην εμπειρία της Εκκλησίας.
Η προοπτική να αγγίξουμε τον Χριστό και ο συμβολισμός της κλειστής πόρτας
Οι Μάρτυρες και οι Ομολογητές της Εκκλησίας ακόμη και τα κατασταλτικά τους μέτρα: φυλακές, διώξεις, εξορίες, τα γελοιοποίησαν. Οι κεκλεισμένες θύρες, ήταν γι’ αυτούς πάντα ανοιχτές»
Εν τούτοις, η Εκκλησία μιλά για καλή απιστία εν προκειμένω, και την εγκωμιάζει. Ο π. Κωνσταντίνος εξηγεί γιατί συμβαίνει αυτό: Πρώτον αυτή η δυσπιστία έχει μια τόλμη μέσα της: τολμά να αγγίξει τον Χριστό. Και ο Χριστός δεν το αρνείται. Ποτέ δεν αρνείται σε κάποιον να ερευνήσει το πράγμα, ως εκεί που μπορεί να φτάσει βέβαια το ανθρώπινο μυαλό. Ναι, θα ήταν επαινετό να κάνει την υπέρβαση και να λειτουργήσει κατά το μακάριοι οἱ μὴ ἰδόντες καὶ πιστεύσαντες, αλλά συγχρόνως δεν καταργείται η διανοητική λειτουργία του ανθρώπινου νου. Ο άνθρωπος είναι άνθρωπος και μπορεί να ψάξει για τον Χριστό και Εκείνος δεν του το αρνείται. Και αυτό είναι ευεργετικό γιατί η προοπτική μας είναι να αγγίξουμε τον Χριστό.
Όπως εξηγεί ο π. Κωνσταντίνος Στρατηγόπουλος, ερμηνεύοντας την εικόνα της Ψηλαφήσεως, δεν ξέρουμε αν ο Θωμάς έβαλε τὸν δάκτυλον εἰς τὸν τύπον τῶν ἥλων. Στην εικόνα φαίνεται να πλησιάζει, τείνοντας το χέρι, αλλά δεν είναι σαφές αν ακουμπά ή όχι. Άλλωστε αυτό δεν έχει σημασία πλέον, σημασία έχει ότι πιστεύει. Ο Χριστός ανταποκρίνεται, δεν Τον ενοχλεί αν τον ακουμπήσει κάποιος ή όχι. Ο Μαθητής πάλι τολμά να Τον ακουμπήσει, αλλά δεν είναι ανάγκη να φτάσει ως εκεί. Το ζητούμενο είναι ότι οι όποιες αμφιβολίες εξαφανίστηκαν εντελώς και τη θέση τους έλαβε η αμετακίνητη πίστη.
Κατά τη διήγηση του Ευαγγελίου, το γεγονός αυτό εκτυλίσσεται σε εσωτερικό χώρο, οι πόρτες του οποίου μάλιστα ήταν κλειστές. Η εικόνα ιστορεί τον Χριστό στο κέντρο και τους Μαθητές ένθεν και ένθεν Αυτού, αλλά, όπως συμβαίνει συχνά στην Αγιογραφία, τα γεγονότα φαίνονται σαν να συντελούνται σε ανοικτό χώρο. Ο Χριστός ίσταται μπροστά στην κλειστή πόρτα, δίνοντας την εντύπωση ότι βρίσκεται μέσα και έξω συγχρόνως.
ΟΙ ΔΥΟ ΦΥΣΕΙΣ
Ο Χριστός εικονίζεται να φοράει δύο ενδύματα, όπως πάντα. Συμβολίζουν τις δύο φύσεις Του. Έχει ανοιχτό το ένα χέρι, σε στάση αποδοχής ενώ με το άλλο ευλογεί ενώ και στα δύο διακρίνονται οι τύποι των ήλων, οι οποίοι διακρίνονται και στα πόδια του. Φαίνεται επίσης η λογχισθείσα πλευρά, προς την οποίαν τείνει το χέρι ο Μαθητής. Οι τύποι των ήλων εικονίζονται πάντα στον Αναστημένο Χριστό, για να υπενθυμίζουν ότι, μολονότι το αναστημένο σώμα Του δεν εμποδίστηκε από τις κλεισμένες πόρτες να εισέλθει, ωστόσο είναι σώμα πραγματικό, υπαρκτό, δεν είναι φάντασμα. Παρόλα αυτά, δεν το περιορίζει πλέον η πόρτα, έχει τις ιδιότητες του αναστημένου σώματος, δηλώνοντας πώς θα είναι και τα δικά μας σώματα μετά την κοινή ανάσταση: Θα είναι το σώμα που έχουμε τώρα, αλλά πλέον θα υπακούει σε άλλους νόμους και θα έχει άλλες ιδιότητες.
ΚΙΝΗΣΗ ΚΑΙ ΑΣΚΗΣΗ
Μία ακόμη λεπτομέρεια που επισημαίνει στην εικόνα της Ψηλαφήσεως ο π. Κωνσταντίνος, είναι ότι άλλοι εκ των Μαθητών έχουν τα πόδια ανοικτά, ως εν κινήσει, και άλλοι κλειστά. Είναι η κίνηση και η άσκηση που συνυπάρχουν στην Εκκλησία: Η ασκητική στάση προσευχής και η ιεραποστολική κίνηση. Και οι Μαθητές τα λειτουργούν και τα δύο.
Ως επίλογο στη θεολογική προσέγγιση της εικόνας της Ψηλαφήσεως, με οδηγό τον π. Κωνσταντίνο Στρατηγόπουλος, θα αναφερθούμε και πάλι στην απεικόνιση της κεκλεισμένης θύρας. Είναι πράγματι μια υπέρβαση του εικονογράφου, που δείχνει μια κλειστή πόρτα και όλους όσους είναι εντός της οικίας να φαίνονται σαν να είναι έξω. Ποιο νόημα έχει αυτή η κλειστή πόρτα;
Θα έλεγα, λέει ο π. Κωνσταντίνος, ότι δεν έχει κανένα νόημα, υπό την έννοια ότι καμία κλειστή πόρτα δεν έχει πλέον νόημα για την Εκκλησία: Και να την κλείνουν μέσα και να σφαλίζουν την πόρτα για την Εκκλησία, εκείνη είναι έξω. Είναι εξερχόμενη και κανείς δεν μπορεί να την φυλακίσει. Και αυτό φαίνεται και στις Πράξεις των Αποστόλων μετά την Πεντηκοστή: Τους φυλακίζουν και οι πόρτες ανοίγουν κι εκείνοι βγαίνουν και συνεχίζουν το κήρυγμα. Γελοιοποιεί η Εκκλησία τις κλειστές πόρτες. Καμιά φυλακή δεν μπορεί να εκφράσει κάποιο περιοριστικό μέτρο για τη ζωή και την ελευθερία της σκέψεως του Χριστιανού. Οι κλειστές πόρτες, τα μέτρα που παίρνουν οι ισχυροί της γης (οἱ δοκοῦντες ἄρχειν τῶν ἐθνῶν) για να σφραγίσουν τα στόματα, να φιμώσουν τη σκέψη, η Εκκλησία τα γελοιοποιεί. Οι αληθινοί μαθητές του Χριστού είναι ελεύθεροι και καμιά φίμωση δεν μπορεί να τους τρομοκρατήσει.
ΤΟ ΕΛΕΥΘΕΡΟ ΤΟΥ ΧΡΙΣΤΙΑΝΟΥ
Η κλειστή πόρτα στην Εικόνα της Ψηλαφήσεως του Θωμά λοιπόν, συνεχίζει ο π. Κωνσταντίνος, εκφράζει το ελεύθερο του Χριστιανού, το ξεπέρασμα των κλειστών συμβιβαστικών συστημάτων του κόσμου, ακόμη και τα κατασταλτικά τους μέτρα: φυλακές, διώξεις, εξορίες, οι Μάρτυρες και οι Ομολογητές της Εκκλησίας τα γελοιοποίησαν. Οι κλειστές πόρτες, οι «κεκλεισμένες θύρες», ήταν γι’ αυτούς πάντα ανοιχτές.
*Αναδημοσίευση από την εφημερίδα “Ορθόδοξη Αλήθεια”
