Από τον ΣΩΤΗΡΗ ΛΕΤΣΙΟ*
Ηταν αρχές Ιουλίου του 1905 και η Ελλάδα βρισκόταν αντιμέτωπη με πολλά και σοβαρά γεγονότα. Μεταξύ άλλων ειδήσεων στον ελληνικό Τύπο, οι αναγνώστες έκπληκτοι πληροφορούνταν για τη συμπλοκή μεταξύ Ελλήνων και Ρώσων μοναχών στο Άγιον Όρος. Τι ακριβώς, όμως, είχε συμβεί; Ενας Ρώσος μοναχός με το όνομα Παντελεήμων είχε νοικιάσει από τους Αγίους πατέρες του Όρους μια σκήτη, με το δικαίωμα εγκατάστασης εκεί να ισχύει μόνον για αυτόν. Εκείνος, όμως, αθέτησε τη συμφωνία, χτίζοντας και άλλα κελιά, στα οποία επέτρεψε να εγκατασταθούν και άλλοι ομοεθνείς του μοναχοί. Οταν οι Άγιοι πατέρες του Όρους απαίτησαν την εκκένωσή της, αυτός αρνήθηκε να συμμορφωθεί. Οι Ελληνες μοναχοί αντέδρασαν και επιχείρησαν να τον βγάλουν έξω διά της βίας, με αποτέλεσμα να σπεύσουν για να συνδράμουν τον Παντελεήμονα οι υπόλοιποι ομοεθνείς του.
«Επηκολούθησε τότε αιματηρή συμπλοκή συνεπεία της οποίας υπήρξε ο τραυματισμός 11 Ελλήνων μοναχών και 4 Ρώσων. Ενεκα των εκτρόπων τούτων τας οποίας επροκάλεσαν οι Ρώσοι μοναχοί, οι τουρκικαί αρχαί έστειλον στρατό επί τόπου προς επαναφοράν της τάξεως», σύμφωνα με όσα αναφέρονταν στο πρωτοσέλιδο της εφημερίδας «Εμπρός». Λίγες ημέρες αργότερα, σε νεότερο δημοσίευμα στην ίδια εφημερίδα γινόταν γνωστό ότι το Οικουμενικό Πατριαρχείο είχε ακυρώσει τη συμφωνία αυτή, θέτοντας ως όρο οι δύο πλευρές να διευθετήσουν το θέμα δικαστικά. Καμία, όμως, συνεννόηση δεν επετεύχθη και η δυσαρέσκεια των Ελλήνων μοναχών μεγάλωνε λόγω των νέων οικοδομών «τας οποίας οι Ρώσοι ανήγειραν άνευ αδείας», όπως χαρακτηριστικά σημείωνε ο συντάκτης της είδησης.
Ο «διαβόητος Ρώσος κελιώτης Παντελεήμων» μετέβη στην Κωνσταντινούπολη, προκειμένου να συναντηθεί με εκπροσώπους του Πατριαρχείου και να πετύχει μια ικανοποιητική προς τα συμφέροντά του λύση. Η ελληνική κυβέρνηση δεν έμεινε άπραγη και ζήτησε να λάβει περισσότερα και πιο διευκρινιστικά στοιχεία από την Ιερά Κοινότητα του Αγίου Όρους, έτσι ώστε να προβεί στις αναγκαίες κινήσεις. Οι εντάσεις ανάμεσα σε Ελληνες και Ρώσους μοναχούς διήρκεσαν και το επόμενο διάστημα, για να οδηγηθούν σε ύφεση προς το τέλος του φθινοπώρου. Τα γεγονότα εκείνου του καλοκαιριού δεν υπήρξαν «κεραυνός εν αιθρία». Στασιαστικές κινήσεις από πλευράς Ρώσων συνέβησαν και σε δύο άλλες περιπτώσεις κατά τις αρχές του 20ού αιώνα. Ρώσοι μοναχοί της σκήτης της Παναγίας στασίασαν κατά του Δικαίου (σ.σ.: ο επικεφαλής της σκήτης), ενώ ανάλογο επεισόδιο σημειώθηκε ανάμεσα στο υπό ρωσική κατοχή κελί του Σταυρού και της κυρίαρχης Μονής Καρακάλλου για κληρονομικά θέματα και διαδοχή του προϊσταμένου. Και στις δύο περιπτώσεις η ρωσική διπλωματία παρενέβη φανερά υπέρ των ρωσικών συμφερόντων στον Άθω.
Διόλου παράξενο δεν ήταν αυτό, αφού από τα μέσα ήδη του 19ου αιώνα η ρωσική εξωτερική πολιτική είχε εκπονήσει σχέδιο για την αναβάθμιση των ρωσικών μοναστικών ιδρυμάτων, ενισχύοντας τη ρωσική παρουσία. Η Πανσλαβιστική Εταιρία επιδίωκε να μετατρέψει τα καλύβια σε κελιά, τα κελιά σε σκήτες και τις σκήτες σε μονές. Στην πράξη, αυτό γινόταν φανερό με την αγορά από τους Ρώσους παλιών κελιών, όπου στη συνέχεια οικοδομούσαν μεγαλοπρεπή τετράπλευρα κτίρια και υπερέβαιναν τον αυστηρά καθορισμένο αριθμό σκητών με τη συρροή νέων μοναχών από τη Ρωσία. «Οι συνθήκες λειψανδρίας στο Άγιον Όρος ευνόησαν τα ρωσικά σχέδια. Η αθρόα εισροή μοναχών οφειλόταν και στην εγγύηση ασφάλειας που παρείχε η συνθήκη του Άγίου Στεφάνου (1878) στους Ρώσους μοναχούς, παρόλο που η αύξηση των Ρώσων είχε ξεκινήσει μερικές δεκαετίες νωρίτερα, με αποτέλεσμα την κατάληψη της Μονής του Αγίου Παντελεήμονος το 1875 από αυτούς» αναφέρει ο Δημήτρης Μουζάκης στην ογκώδη μελέτη του για τη μοναστική πολιτεία του Άθω.
Ανάμεσα στους χιλιάδες Ρώσους που εισέρευσαν από το 1829 έως το 1912 ήταν και αρκετοί υπόδικοι. Την πολιτική της Αγίας Πετρούπολης επί του θέματος εκείνη την εποχή δεν θα μπορούσε άλλος πιο καίρια να εκφράσει όπως ο πρεσβευτής Ιβάν Αλεξέγεβιτς Ζινόβιεφ: «Ας μένουν στο Όρος Ρώσοι και ας είναι και διάβολοι (!)». Το 1912 οι Ρώσοι κατείχαν, εκτός της Μονής Αγίου Παντελεήμονος και δύο σκητών, 34 κελιά και 187 ασκητικές καλύβες και ησυχαστήρια. Η Μονή Αγίου Παντελεήμονος μετετράπη σε επίσημο κέντρο συντονισμού της Ρωσίας για τον εκρωσισμό του Άθω. Ο Μουζάκης σημειώνει στο βιβλίο του για την εν λόγω μονή: «Τον ρόλο αυτό επιδεικτικά και απροκάλυπτα εκδήλωσε κατά την ψηφοφορία του ιστορικού ψηφίσματος της 3ης Οκτωβρίου 1913, από την οποία απείχε, εκδηλώνοντας την αντίθεσή της προς την απόφαση των άλλων 19 μονών να ενωθεί το Άγιον Όρος με την Ελλάδα».
Η ΝΕΑ ΚΡΙΣΗ ΜΕ ΤΟΥΣ ΟΝΟΜΑΤΟΛΑΤΡΕΣ
Το 1912 ξέσπασε μια νέα κρίση εντός της ρωσικής Εκκλησίας με αφορμή την αίρεση των ονοματολατρών, επικεφαλής της οποίας ήταν ο ιερομόναχος και πρώην στρατιωτικός Αλεξάντερ Μπουλατόβιτς, της σκήτης του Αγίου Ανδρέα στον Άθω. Οι υποστηρικτές της πίστευαν ότι το όνομα του Θεού αποτελεί ενσάρκωση του ίδιου του Θεού και δεν πρόκειται για μια απλή ονοματοδοσία. Η δοξασία τούτη απέκτησε πολλούς οπαδούς εντός των μοναχών, με αποτέλεσμα να προκληθούν βίαια επεισόδια. Το Οικουμενικό Πατριαρχείο αλλά και το Πατριαρχείο Μόσχας καταδίκασαν αυτή την κίνηση, ενώ εντός του 1913 ένα στρατιωτικό ρωσικό σώμα εισέβαλε στη Μονή του Αγίου Παντελεήμονος και αφού συνέλαβε 840 μοναχούς, τους μετέφερε στην Οδησσός. Αυτή ήταν η τελευταία σοβαρή κρίση που αφορούσε το ρωσικό στοιχείο στον Άθω, αφού από το 1918 και για πολλές δεκαετίες αργότερα είχε παρατηρηθεί μείωση της εισροής του ρωσικού στοιχείου στη μοναστική πολιτεία του Αγίου Όρους.
*Αναδημοσίευση από την εφημερίδα “Ορθόδοξη Αλήθεια”
