Ο Πατριάρχης κατά τη διάρκεια της Τουρκοκρατίας θυσιάστηκε προστατεύοντας τους πιστούς, στήριξε πνευματική κίνηση που αντιστάθηκε στον Διαφωτισμό, ενίσχυσε την παράδοση, καθοδήγησε το Άγιο Όρος και συνέβαλε στην ενότητα της Ορθοδόξου Εκκλησίας.
Από τον ΓΙΑΝΝΗ ΖΑΝΝΗ
Κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας (όπως άλλωστε συνέβαινε και σε κάθε δύσκολη περίοδο της Ιστορίας μας), θα συναντήσει κανείς πλειάδα κληρικών που θυσίασαν τη ζωή τους για χάρη του χειμαζομένου ποιμνίου τους. Κάθε βαθμού της Ιερωσύνης: Από Πατριάρχες και αρχιερείς, ως διακόνους, ή και απλούς μοναχούς. Ανάμεσα σ’ αυτούς, προεξάρχει η μορφή του Πατριάρχη Αγίου Γρηγορίου του Ε΄, του Ιερομάρτυρος και Εθνομάρτυρος, που απαγχονίστηκε από τους Τούρκους την ημέρα του Πάσχα, στις 10 Απριλίου του 1821, λίγες μέρες μετά το ξέσπασμα της Επαναστάσεως.
Η αναφορά των Ιστορικών στο πρόσωπό του, συνήθως αφορά στον ρόλο που διαδραμάτισε στην εθνική υπόθεση, στην εθνεγερσία και την θυσία του για το ποίμνιό του. Και επρόκειτο όντως για θυσία κατά το πρότυπο του Αρχιποίμενος Χριστού, αφού, και κάλυψε όσο μπορούσε τους εξεγερμένους, και έπεισε τον σεϊχουλισλάμη να μην εκδώσει τον «φετφά» που ζητούσε ο σουλτάνος για να ξεκινήσει γενική σφαγή κατά των Χριστιανών, και, τέλος, αρνήθηκε να φυγαδευτεί από την Κωνσταντινούπολη, για να μην θεωρηθεί εν τέλι αυτός ο υπαίτιος της Επαναστάσεως, κάτι που θα είχε σαν συνέπεια τα αντίποινα σε βάρος των Χριστιανών στην Πόλη και τη Μικρά Ασία.
Εστιάζοντας ωστόσο αποκλειστικά σε αυτή την πτυχή, συνήθως λησμονείται η άλλη, και, ταπεινώς φρονούμε, ακόμη σημαντικότερη. Εκείνη του Φιλοκαλικού Αρχιερέα, που συμπαραστάθηκε στους μεγάλους φωτιστές του Γένους, του Κολλυβάδες Πατέρες, και στήριξε όλη εκείνη την κίνηση της Φιλοκαλικής Αναγεννήσεως, που συνέδεε την εποχή του 18ου και του 19ου αιώνα με τον Ησυχασμό και την Νηπτική Παράδοση της Εκκλησίας.
Οι πολιτικές συνθήκες που επικρατούσαν στην καθ’ ημάς Ανατολή στα τέλη του 18ου και τις αρχές του 20ου αιώνα, οδήγησαν τον Άγιο Γρηγόριο τρεις φορές στην ανάρρησή του στον Οικουμενικό Θρόνο, δύο στη απομάκρυνσή του από αυτόν, και τελικά στον απαγχονισμό του.
Τις περιόδους της απομακρύνσεως από τον Θρόνο, το πνευματικό καταφύγιο του Πατριάρχη ήταν το Άγιο Όρος. Θεματοφύλακας και ο ίδιος της νηπτικής Παραδόσεως, είχε γνωρίσει πολλούς από τους Φιλοκαλικούς Πατέρες. Ας σημειωθεί ότι δεν έλειψαν και οι περιπτώσεις που στήριξε πρώην εξωμότες Νεομάρτυρες, στην απόφασή τους να αποπλύνουν το όνειδος της αλλαξοπιστίας με το αίμα του Μαρτυρίου.
Η ευλάβειά του, η προσήλωσή του στην Παράδοση, το ήθος του και η καλλιέργειά του, κέρδισαν την εκτίμηση, την αγάπη και τον σεβασμό όλων των Αγιορειτών Πατέρων. Και ο Ιερομάρτυρας Πατριάρχης, διευθέτησε με το κύρος του σοβαρά προβλήματα που είχαν ενσκήψει κατά την περίοδο εκείνη.
Περί τα τέλη του 18ου αιώνα, εμφανίζεται στους κόλπους της Ορθόδοξης Εκκλησίας μία πνευματική κίνηση που επρόκειτο να ονομαστεί Φιλοκαλική Αναγέννηση. Η κίνηση αυτή προήλθε από κληρικούς και μοναχούς, κυρίως Αγιορείτες και, όπως εξηγεί ο μακαριστός Δάσκαλος του Γένους π. Γεώργιος Μεταλληνός στο έργο του «Τουρκοκρατία», εκδηλώθηκε ως αντίδραση στην πρόκληση του Διαφωτισμού, του οποίου η λογικοκρατία και οι άθεες ιδέες απλώνονταν σαν λοιμική νόσος σε όλη την Ευρώπη και ήδη είχαν αρχίσει να διεισδύουν στην καθ’ ημάς Ανατολή. Έτσι, μια σειρά λογίων μοναχών, βαθύτατα Ορθοδόξων, επιχείρησαν να συμβάλουν στον ρωμαίικο διαφωτισμό του Γένους, μέσα από την πλούσια συγγραφική τους παραγωγή και την επανέκφραση της Ορθόδοξης Παραδόσεως. Αρχηγέτες της Κινήσεως αυτής ήταν ο Αρχιεπίσκοπος Κορίνθου Άγιος Μακάριος ο Νοταράς, ο Άγιος Αθανάσιος ο Πάριος και ο Άγιος Νικόδημος ο Αγιορείτης, πολυγραφότερος όλων, παρ’ ότι έφυγε από τη ζωή σε αρκετά μικρότερη ηλικία από τους άλλους. Ήταν άριστοι γνώστες των επιστημών της εποχής τους και δεν ήταν αντίθετοι προς την αληθινή γνώση, ήξεραν όμως να διακρίνουν τις αδυναμίες και τις παθογένειες των ιδεών του Ευρωπαϊκού Διαφωτισμού. Το Φιλοκαλικό αυτό κίνημα ήταν ο κληρονόμος του ησυχαστικού πνεύματος του 14ου αιώνα. Οι Φιλοκαλικοί Πατέρες, γνωστοί και ως «Κολλυβάδες», όπως και οι Ησυχαστές, αντιμετωπίζοντας την ίδια πρόκληση από τη Δύση, έλαβαν την αφορμή να φανερώσουν ευρύτερα την Ορθόδοξη Παράδοση και να την αναδείξουν σε αντίβαρο στον ρασιοναλισμό του Διαφωτισμού και στην επιχειρούμενη απόρριψη της Πίστης. Θα αντιπαρατάξουν, όπως επισημαίνει ο π. Γεώργιος Μεταλληνός, στο κοσμικό πνεύμα του Διαφωτισμού, τους «θεούμενους» , τους Αγίους, και στη σοφία του κόσμου την θεία σοφία και την Αγιοπνευματική εμπειρία.
Η ΕΡΙΔΑ ΠΟΥ ΤΑΛΑΝΙΖΕ ΤΟ ΠΕΡΙΒΟΛΙ ΤΗΣ ΠΑΝΑΓΙΑΣ
Το 1754 ανεφύη ένα ζήτημα που επρόκειτο να οδηγήσει σε έριδα που θα ταλάνιζε το Άγιο όρος για αρκετά χρόνια. Συγκεκριμένα, όπως γράφει ο μακαριστός Γέροντας Θεόκλητος Διονυσιάτης στο βιβλίο του «Άγιος Νικόδημος ο Αγιορείτης», οι μοναχοί της Ιεράς Σκήτεως της Μικράς Αγίας Άννης άρχισαν την ανοικοδόμηση του Κυριακού της Σκήτης, με τις συνδρομές των απανταχού της γης Ορθοδόξων. Οι προσφορές ανταποδίδονταν με την τέλεση μνημοσύνων υπέρ των κεκοιμημένων, αλλά λόγω της ενασχολήσεως των Μικραγιαννανιτών Πατέρων με τις οικοδομικές εργασίες, η τέλεση των μνημοσύνων το Σάββατο, όπως ορίζει η ορθή τάξη της Εκκλησίας, δεν ήταν εύκολη και σκέφτηκαν να τελούν τα μνημόσυνα την Κυριακή.
Κολλυβάδες, μνημόσυνα και Θεία Μετάληψη: πώς ο εθνοιερομάρτυρας ένωσε Εκκλησία, παράδοση και πίστη απέναντι σε διχασμούς εποχής
Αυτή ήταν η αιτία της διενέξεως με τους Φιλοκαλικούς Πατέρες (που πλέον ειρωνικά τους αποκάλεσαν Κολλυβάδες, αλλά η σκωπτική προσωνυμία θα γινόταν τίτλος τιμής στην πορεία της Ιστορίας της Εκκλησίας). Οι Κολλυβάδες τόνιζαν ότι η ημέρα που τελούνται τα μνημόσυνα δεν μπορεί να είναι η ημέρα της Αναστάσεως του Κυρίου, αλλά το Σάββατο, όπως άλλωστε όριζε η τάξη της Εκκλησίας. Οι τα αντίθετα φρονούντες ισχυρίζονταν ότι, αντιθέτως, η Κυριακή ήταν προσφορώτερη για τον σκοπό αυτόν, αφού οι θανόντες είναι κεκοιμημένοι «ἐπ’ ἐλπίδι Ἀναστάσεως».
Για να μην επεκταθούμε πολύ, η έριδα έληξε χάρη στην παρέμβαση του Αγίου Γρηγορίου του Ε΄. Άλλωστε και για πολλά άλλα ζητήματα οι Αγιορείτες κατέφευγαν στην καθοδήγηση και τη συμβουλή του, και επειδή τον αισθάνονταν Αγιορείτη, και επειδή εμπιστεύονταν απόλυτα τη σοφία και την Αγιότητά του.
Και πράγματι, ο Πατριάρχης έδωσε τη λύση με Εγκύκλιό του το 1819, στην οποίαν ανέφερε μεταξύ άλλων: «Τὰ μνημόσυνα τῶν εὐσεβῶς κοιμηθέντων ἐπιτελῶνται ἀπαραιτήτως καὶ ἐν Κυριακῇ καὶ ἐν Σάββασιν, ὡς καὶ ταῖς λοιπαῖς ἡμέραις τῆς ἑβδομάδος, πρὸς τελείαν ἐξάλειψιν τῆς πάλαι ἀναφυείσης ἐκείνης διενέξεως». Αξίζει να σημειωθεί ότι οι μεν Κολλυβάδες, υπακούοντας την απόφαση της Εκκλησίας, τελούσαν και Κυριακή πλέον τα μνημόσυνα, γεγονός που αποδεικνύει το γνήσιο εκκλησιαστικό τους φρόνημα. Εν αντιθέσει προς τους αντιτιθεμένους, που επεχείρησαν (χωρίς να το κατορθώσουν) να επιβάλουν μόνη την Κυριακή.
Το άλλο θέμα που ανακινήθηκε, ήταν εκείνο της Θείας Μεταλήψεως. Οι αντίπαλοι των Φιλοκαλικών Κολλυβάδων Πατέρων, ισχυρίζονταν ότι οι πιστοί μπορούσαν να μεταλαμβάνουν μόνο δύο ή τρεις φορές τον χρόνο. Οι Κολλυβάδες αντιθέτως, στοιχούμενοι στην Παράδοση των Αγίων Πατέρων, υποστήριζαν την συχνή θεία Μετάληψη. Το πρόβλημα, όπως αντιλαμβάνεται ο αναγνώστης, ήταν πολύ σοβαρότερο από εκείνο της τελέσεως των μνημοσύνων. Η φιλονικία διήρκεσε για μεγάλο διάστημα, αναστατώνοντας μοναχούς και λαϊκούς. Τη λύση έδωσε και πάλι η μαρτυρικός Πατριάρχης Άγιος Γρηγόριος, με Εγκύκλιο στην οποίαν αντικρούει τις απόψεις περί μεταλήψεως δύο ή τρεις φορές τον χρόνο και συντάσσεται ξεκάθαρα με την άποψη των Κολλυβάδων, ή, ακριβέστερα, την Παράδοση της Εκκλησίας. Τονίζει:
«Χρέος ἔχουσιν οἱ εὐσεβεῖς ἐν ἑκάστῃ ἱερᾷ Μυσταγωγίᾳ νὰ προσέρχωνται καὶ νὰ μεταλαμβάνουσι τοῦ ζωοποιοῦ Σώματος. Διὰ τοῦτο καὶ προσκαλοῦνται ὑπὸ τοῦ ἱερέως ἐν τῷ «μετὰ φόβου Θεοῦ, πίστεως καὶ ἀγάπης προσέλθετε».
Ο Πατριάρχης του Γένους ήταν βαθύτατα προσηλωμένος στην Παράδοση της Εκκλησίας. Τον βρίσκουμε να προλογίζει αρκετά έργα του Αγίου Νικοδήμου του Αγιορείτου, καθώς και την Χριστιανική Απολογία του Αγίου Αθανασίου του Παρίου.
Στην επικυρωτική του επιστολή στο βιβλίο Χρηστοήθεια του Αγίου Νικοδήμου, γράφει:
«Ὁσιώτατε καὶ ἐλλογιμότατε ἄνερ, κὺρ Νικόδημε, τέκνον ἐν Κυρίῳ ἀγαπητὸν τῆς ἡμῶν μετριότητος· Χάρις εἴη τῇ λογιότητί σου καὶ εἰρήνη ἀπὸ Θεοῦ. Ἐδεξάμεθα τὰς σταλείσας δέλτους…ἀνέγνωμεν ταύτας προσεκτικώτερον, καὶ ἐν τῷ ἀναγινώσκειν ἐξεθειάζομέν σε, εὐχαριστοῦντες Θεῷ, τῷ διὰ πρεσβειῶν τοῦ Χρυσορρήμονος δωρησαμένῳ σοι καὶ ἐκ τῆς πρὸς ἐκεῖνον Χάριτος» Με απλά λόγια, του λέει ότι δοξάζει τον Θεό που με τις πρεσβείες του Ιερού Χρυσοστόμου δώρισε και στον Άγιο Νικόδημο ένα μέρος της Χάριτος εκείνου (του Ιερού Χρυσοστόμου δηλαδή). Με παρόμοια εγκωμιαστικά λόγια απευθύνεται στον Άγιο Νικόδημο στα έργα του τελευταίου «Ἑορτοδρόμιον, Ἑρμηνεία εἰς τὰς ἐπιστολὰς τοῦ Ἀποστόλου Παύλου» και σε άλλα.
Με ανάλογο σεβασμό και θαυμασμό απευθύνεται στον Άγιο Γρηγόριο ο Όσιος Νικόδημος: «Τὴν ὑμετέραν Θειοτάτην Παναγιότητα γονυκλιτῶς προσκυνῶ, καὶ τὰς παναγίας αὐτῆς χεῖρας πανευλαβῶς ἀσπάζομαι».
Ο Ιερομάρτυρας και Εθνομάρτυρας Πατριάρχης του Γένους, ο Άγιος Γρηγόριος ο Ε΄, στάθηκε σαν πραγματικός πατέρας στο χειμαζόμενο πλήρωμα της Εκκλησίας, σε μια από τις κρισιμότερες καμπές της Ιστορίας του, όχι μόνον πολιτικά και εθνικά, αλλά κυρίως και πρωτίστως πνευματικά. Είχε να αντιμετωπίσει τα αθεϊστικά ρεύματα του διαφωτισμού, που ήταν μεγαλύτερη απειλή και από τους κατακτητές για το Γένος, που σε λίγο θα άρχιζε τον αγώνα της ανεξαρτησίας. Και από την μαρτυρική θέση που τον έταξε ο Κύριος, αγωνίστηκε να απομακρύνει τους λύκους από το ποίμνιο, κατά μίμηση του Αρχιποίμενος Χριστού.
«Ο ΔΕΝ ΕΙΣΕΡΧΟΜΕΝΟΣ ΔΙΑ ΤΗΣ ΘΥΡΑΣ ΠΟΙΜΗΝ ΕΣΤΙ ΤΩΝ ΠΡΟΒΑΤΩΝ»
Έτσι, και οι πνευματικοί αναγεννητές του Γένους, οι Φιλοκαλικοί Κολλυβάδες Πατέρες, αναγνώρισαν στο πρόσωπό του τον αληθινό ποιμένα, όπως τον ορίζει ο Χριστός:
«Ἀμὴν ἀμὴν λέγω ὑμῖν, ὁ μὴ εἰσερχόμενος διὰ τῆς θύρας εἰς τὴν αὐλὴν τῶν προβάτων, ἀλλὰ ἀναβαίνων ἀλλαχόθεν, ἐκεῖνος κλέπτης ἐστὶ καὶ λῃστής· ὁ δὲ εἰσερχόμενος διὰ τῆς θύρας ποιμήν ἐστι τῶν προβάτων…ὁ ποιμὴν ὁ καλὸς τὴν ψυχὴν αὐτοῦ τίθησιν ὑπὲρ τῶν προβάτων».
*Αναδημοσίευση από την εφημερίδα “Ορθόδοξη Αλήθεια”
