Από τον ΑΠΟΣΤΟΛΟ ΣΠΥΡΟΥ*
Στις 5 Μαΐου τιμάται ένας από τους πιο ιστορικούς ναούς της πόλης. Σε μια περιοχή με έντονη τουριστική και εμπορική δραστηριότητα, στην οδό Αιόλου, βρίσκεται ο ιερός ναός της Αγίας Ειρήνης. Υπήρξε η πρώτη Μητρόπολη Αθηνών μετά την ίδρυση του ελληνικού κράτους και φιλοξένησε κορυφαίες στιγμές της πολιτικής και εκκλησιαστικής ζωής. Στους χώρους της τελέστηκε η πρώτη επίσημη δοξολογία για την 25η Μαρτίου το 1838, αναγνώστηκε ο Τόμος της Αυτοκεφαλίας της Εκκλησίας της Ελλάδος το 1850, ενώ αποτέλεσε και τόπο ιστορικών τελετών, όπως η κηδεία του Θεόδωρου Κολοκοτρώνη.
Μιλώντας στην «Ορθόδοξη Αλήθεια» ο προϊστάμενος του ναού Πρωτοπρεσβύτερος π. Θωμάς Χρυσικός αναφέρει ότι ο ιερός ναός της Αγίας Ειρήνης αποτυπώνει μια πορεία που εκτείνεται σε πολλούς αιώνες. Η παρουσία της στην περιοχή φαίνεται να ανάγεται ήδη στην εποχή του Ιουστινιανού, δηλαδή στον 6ο αιώνα. Έκτοτε, ο ναός γνώρισε διαδοχικές φάσεις οικοδόμησης, επισκευών και ανακαινίσεων, μέχρι να λάβει τη μορφή με την οποία διασώζεται σήμερα. «Κατά την περίοδο της Ελληνικής Επανάστασης υπέστη σοβαρές καταστροφές, όπως και μεγάλο μέρος της πόλης. Όταν επρόκειτο να φτάσει στην Ελλάδα ο Οθωνας, την 1η Δεκεμβρίου 1834, πραγματοποιήθηκαν εκτεταμένες εργασίες αποκατάστασης, ώστε ο ναός να μπορέσει να υποδεχθεί τον νέο βασιλιά ως ο σημαντικότερος και καταλληλότερος χώρος της τότε Αθήνας και ορίστηκε ως η πρώτη Μητρόπολη των Αθηνών» σημειώνει ο π. Θωμάς.
ΟΘΩΝΑΣ
Ο π. Θωμάς κάνει γνωστό ότι ο ναός συνδέθηκε με κορυφαία γεγονότα του νεοσύστατου ελληνικού κράτους. Μεταξύ αυτών ξεχωρίζει η ουσιαστική «ενηλικίωση» του Οθωνα, όταν την 1η Ιουνίου 1835 έπαψε η Αντιβασιλεία και ο ίδιος, σε ηλικία 20 ετών, ανέλαβε πλήρως τη διακυβέρνηση της χώρας.
Ιδιαίτερη σημασία έχει επίσης το γεγονός ότι στον ίδιο ναό τελέστηκε για πρώτη φορά επίσημα η δοξολογία για την Επανάσταση της 25ης Μαρτίου, μετά το βασιλικό διάταγμα του 1838. Ήταν η πρώτη φορά που οι αγωνιστές της ελευθερίας μπορούσαν πλέον, σε ένα ελεύθερο κράτος, να τιμήσουν δημόσια και επίσημα τον αγώνα τους, αποδίδοντας δοξολογία για την απελευθέρωση της πατρίδας.
Ακόμη, ο π. Θωμάς υπογραμμίζει ότι η συνέχεια της ιστορικής πορείας του ναού συνδέεται με ένα από τα πιο συγκινητικά γεγονότα της νεότερης Ελλάδας: την κηδεία του Θεόδωρου Κολοκοτρώνη. Η εξόδιος ακολουθία τελέστηκε στις 4 Φεβρουαρίου 1843 στην Αγία Ειρήνη, με πάνδημη συμμετοχή και παρουσία του βασιλιά Όθωνα, εκπροσώπων ξένων δυνάμεων, ακόμη και του Οθωμανού πρέσβη.
Ιδιαίτερη εντύπωση προκαλεί η αναφορά ότι, συμβολικά, τουρκικά διακριτικά είχαν τοποθετηθεί κάτω από τα πόδια του νεκρού στρατηγού, ως ένδειξη της νίκης επί των Οθωμανών. Τον επικήδειο λόγο εκφώνησε ο Κωνσταντίνος Οικονόμου ο εξ Οικονόμων, ο οποίος, σύμφωνα με τις μαρτυρίες, μίλησε από στήθους για περίπου μιάμιση ώρα, προκαλώντας έντονη συγκίνηση στο συγκεντρωμένο πλήθος. Στη συνέχεια, η νεκρική πομπή κατευθύνθηκε προς το Α΄ Νεκροταφείο Αθηνών, όπου και πραγματοποιήθηκε η ταφή του.
Ο π. Θωμάς σημειώνει ότι από τα σημαντικότερα γεγονότα που έλαβαν χώρα στον ναό είναι η ανακήρυξη της αυτοκεφαλίας της Εκκλησίας της Ελλάδος. Στις 20 Αυγούστου 1850, παρουσία της βασίλισσας, των υπουργών, της Ιεράς Συνόδου και των νομοθετικών σωμάτων, πραγματοποιήθηκε η επίσημη τελετή κατά την οποία αναγνώστηκε ο Τόμος της Αυτοκεφαλίας.
Παράλληλα, στον ναό τελέστηκαν οι κηδείες του Νικηταρά, του Κανάρη και άλλων πολλών, καθώς και πλήθος επίσημων δοξολογιών και κρατικών τελετών, όπως η πρώτη δοξολογία για την απόδοση του Συντάγματος μετά τα γεγονότα της 3ης Σεπτεμβρίου 1843, αλλά και εορτασμοί, βασιλικές γιορτές και κρατικές εκδηλώσεις.
ΠΑΠΑΔΙΑΜΑΝΤΗΣ
Επιπροσθέτως, αποτέλεσε το κοινό πνευματικό και ιστορικό ορόσημο για αρκετές εμβληματικές προσωπικότητες. Σε κείμενα του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη απαντώνται αναφορές που προτρέπουν τους Αθηναίους να προσέρχονται στην Αγία Ειρήνη, ώστε να απολαμβάνουν τις ακολουθίες και το ιδιαίτερο εκκλησιαστικό κλίμα της εποχής, όπου διακρίνονταν σπουδαίοι ψάλτες και έντονη λειτουργική ζωή. Μέσα από αυτές τις αναφορές αποτυπώνεται η εκτίμησή του για τον ναό και το εκκλησιαστικό ήθος της παλιάς Αθήνας, που άφησε έντονο αποτύπωμα στην πνευματική και πολιτιστική της ταυτότητα. Επίσης, ο Άγιος Νικόλαος Πλανάς, ο «ταπεινός άγιος των Αθηνών», συμμετείχε στις κατανυκτικές αγρυπνίες όλων των ιερών ναών του κέντρου των Αθηνών, συνεπώς και της Αγίας Ειρήνης, ευλογώντας τους πιστούς της περιοχής. Παράλληλα, ο Αρχιεπίσκοπος Κύπρου Μακάριος υπηρέτησε ως διάκονος στον ναό κατά την περίοδο των σπουδών του στην Αθήνα, βιώνοντας εκεί τα δύσκολα χρόνια της εποχής.
Ο ΑΓΙΟΓΡΑΦΟΣ
Καλλιτεχνικά, καθοριστική συμβολή στη διαμόρφωση της εικόνας του ναού είχε ο ζωγράφος και αγιογράφος Σπυρίδων Χατζηγιαννόπουλος, ένας από τους σημαντικούς δημιουργούς της εποχής του, ο οποίος άφησε έντονο αποτύπωμα στο εσωτερικό του ναού. Μαθητής της σχολής των Ναζαριστών, διαμόρφωσε μια αγιογραφική προσέγγιση με έντονα ευρωπαϊκά στοιχεία, χωρίς να χάνει τον ιεροπρεπή χαρακτήρα της ορθόδοξης παράδοσης. Το έργο του χαρακτηρίζεται από σοβαρότητα, καλλιτεχνική ισορροπία και υψηλή αισθητική, αποτυπώνοντας μια εποχή μετάβασης στην εκκλησιαστική τέχνη.
Το τέμπλο του ναού αποτελεί προσφορά του Τσάρου της Ρωσίας Νικολάου της Ρωσίας, γύρω στο 1850, και μεταφέρθηκε αυτούσιο στον ναό, όπως διαμορφώθηκε τότε, για να τοποθετηθεί στη θέση του. Παράλληλα, σημαντικά τμήματα της εντυπωσιακής ξυλόγλυπτης οροφής κατασκευάστηκαν ή ολοκληρώθηκαν στη Ρωσία και μεταφέρθηκαν στην Αθήνα, συμβάλλοντας στη μοναδική αισθητική του μνημείου. Επιπλέον, οι πολυέλαιοι -ακόμη και τα μικρά καντήλια- παραγγέλθηκαν από το εξωτερικό και μεταφέρθηκαν έτοιμα στην Αθήνα, ώστε να συμπληρώσουν τον λαμπρό διάκοσμο του Ναού.
*Αναδημοσίευση από την εφημερίδα “Ορθόδοξη Αλήθεια”
