Από τον ΣΩΤΗΡΗ ΛΕΤΣΙΟ*
Συμπληρώνονται φέτος 100 χρόνια από την ίδρυση της Γεννάδειου Βιβλιοθήκης -ενός από τα σημαντικότερα και με λαμπρή ιστορία πνευματικά ιδρύματα της χώρας μας που διαθέτει σήμερα περισσότερους από 150.000 τόμους. Στους νοτιοανατολικούς πρόποδες του Λυκαβηττού, στην Αθήνα, περιστοιχισμένο από πλούσια βλάστηση και λουσμένο από το αττικό φως, ορθώνεται το κτιριακό συγκρότημα της Γεννάδειου και με την αρχιτεκτονική μορφή των κτισμάτων να παραπέμπουν στη λιτή όσο και επιβλητική γραμμή της κλασσικής αρχαιότητας. Το εν λόγω ίδρυμα, που αποτελεί μία από τις δύο βιβλιοθήκες της Αμερικάνικης Σχολής Κλασσικών Σπουδών στην Αθήνα, ονομάστηκε «Γεννάδειος» προς τιμήν του Γεωργίου Γεννάδιου (1786-1854), ο οποίος υπήρξε μεγάλος Διδασκάλος του Γένους και πατέρας του ιδρυτή της Βιβλιοθήκης Ιωάννη Γενναδίου (1844-1932). Με τη σειρά του και αυτός ήταν μια προσωπικότητα που διέπρεψε στο στίβο της διπλωματίας, ενώ συγχρόνως υπήρξε σημαίνων λόγιος και λάτρης των βιβλίων.
Η Γεννάδειος Βιβλιοθήκη σήμερα λειτουργεί παράλληλα και ως κέντρο που συμμετέχει σε ερευνητικά προγράμματα όπως και σε προγράμματα ψηφιοποίησης. Στις εγκαταστάσεις της επίσης διοργανώνονται διαλέξεις, σεμινάρια, συναυλίες, εκθέσεις όπως και διαγωνισμοί για τους μαθητές της πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης, ενώ κατά περιόδους φιλοξενούνται εκεί ερευνητές και υπότροφοι από όλο τον κόσμο.
Με αφορμή λοιπόν αυτή την επέτειο η Γεννάδειος Βιβλιοθήκη παρουσιάζει έως τις 26 Ιουλίου -και με ελεύθερη είσοδο για το κοινό- την επετειακή έκθεση «Γεννάδειος 100- Ενας Αιώνας Εμπνευσης». Πρόκειται για μια εμπεριστατωμένη και σε πολλά επίπεδα αφήγηση γύρω από την ιστορία της Βιβλιοθήκης, ενώ επίσης ιδιαίτερο βάρος δίνεται και στα γεγονότα που σχετίζονται με την ιστορική πορεία του Ελληνισμού -έτσι όπως αυτά αποτυπώνονται στον μεγάλο αριθμό των τεκμηρίων της. Μέσα από εκατό -και προσεκτικά επιλεγμένα- αντικείμενα, σπάνια βιβλία, χειρόγραφα, έργα τέχνης, χάρτες αλλά και αρχειακό υλικό, αναδεικνύεται η εντυπωσιακή διαδρομή ενός θεσμού ο οποίος εξελίχθηκε από μια ιδιωτική συλλογή σε ένα αξιοθαύμαστο ερευνητικό κέντρο με διεθνή απήχηση. Τα εκθέματα καθώς είναι πλαισιωμένα από το ανάλογο φωτογραφικό και οπτικοακουστικό υλικό, φωτίζουν όχι μόνο τα αντικείμενα της συλλογής αλλά και τους ανθρώπους οι οποίοι βρίσκονταν πίσω από αυτήν όπως π.χ. συλλέκτες, δωρητές, ερευνητές και βιβλιοθηκονόμοι -όλοι εκείνοι οι άνθρωποι που συνέβαλαν με το έργο και την προσφορά τους στο να διαμορφωθεί η φυσιογνωμία της Γενναδείου.
ΠΟΙΚΙΛΑ ΕΚΘΕΜΑΤΑ
Οι επισκέπτες της έκθεσης έχουν την ευκαιρία να περιηγηθούν σε έναν κόσμο ποικίλων εκθεμάτων όπου συνυπάρχουν αρμονικά η ιστορία, η τέχνη και η έρευνα. Μέσα από τεκμήρια τα οποία αφηγούνται την εξέλιξη του Ελληνισμού σε μια μακρά περίοδο που ξεκινά από την αρχαιότητα και φτάνει έως και τις ημέρες μας. Εξίσου ενδιαφέροντα είναι και τα όσα εμπεριέχονται στο αρχειακό υλικό σημαντικών προσωπικοτήτων, ενώ την προσοχή των φίλων της ιστορικής έρευνας προσελκύουν και οι μεγάλης αξίας χάρτες, που αποτυπώνουν την περιοχή της Ανατολικής Μεσογείου. Η επαφή με τα εκθέματα και οι σκέψεις που αναπόφευκτα προκύπτουν από αυτή την επαφή, μπορεί ασφαλώς να αποτελέσει την αφορμή για να αναζωπυρωθεί η σχέση μας με το ιστορικό παρελθόν, έτσι ώστε να χρησιμεύσει για την κατανόηση και την ερμηνεία και των όσων διαδραματίζονται σήμερα στον διεθνή περίγυρο.
10 ΕΝΟΤΗΤΕΣ
Η έκθεση αναπτύσσεται σε δέκα θεματικές ενότητες, οι οποίες συγκροτούν μια ενιαία αφήγηση. Οι ενότητες είναι οι εξής:1) Το Όραμα – η δημιουργία της συλλογής του Ιωάννη Γενναδίου, 2) Η Ίδρυση-η γέννηση της Βιβλιοθήκης ως θεσμός, 3) Η Κληρονομιά-οι δωρεές που τη διαμόρφωσαν, 4)Οι Συλλογές-σπάνια βιβλία, χειρόγραφα και αρχεία, 5) Πέρα από το βιβλίο-έργα τέχνης, χάρτες και οπτικό υλικό, 6) Πρόσωπα – οι άνθρωποι πίσω από τη Βιβλιοθήκη, 7) Έρευνα-η συμβολή της στις ανθρωπιστικές σπουδές, 8) Δίκτυα-η διεθνής παρουσία και οι συνεργασίες, 9) Μια βιβλιοθήκη χωρίς σύνορα-η πολιτιστική εξωστρέφεια και 10) Το Αύριο-η ψηφιακή μετάβαση και ο ρόλος της στον 21ο αιώνα. Οι παραπάνω ενότητες αναπτύσσονται μέσα στον εκθεσιακό χώρο της Πτέρυγας Ι. Μακρυγιάννη και κατά τέτοιον τρόπο, ώστε να αποκτούν οι επισκέπτες την δυνατότητα να ακολουθήσουν πολλαπλές διαδρομές: διαδρομές ιστορικές, θεματικές και βιωματικές που όλες μαζί συμπληρώνουν και συνθέτουν την εμπειρία που συνοδεύει αυτή την επίσκεψη.
Με του που διαβαίνει κάποιος την κεντρική πύλη της βιβλιοθήκης και εισέρχεται στον προαύλιο χώρο αντικρύζει έκπληκτος κάποιες χάρτινες φιγούρες -φιλοτεχνημένες σε φυσικό μέγεθος -οι οποίες είναι ενδεδυμένες με παραδοσιακές ενδυμασίες περασμένων αιώνων. Εκτός από αυτό το θέαμα εντυπωσιάζεται επίσης και από τα επίσης χάρτινα πουλιά και ζώα, τα οποία είναι εντέχνως τοποθετημένα στις φυλλωσιές των δέντρων. Με το που θα απευθυνθεί όμως κάποιος στους υπεύθυνους της βιβλιοθήκης, οι απορίες του αμέσως λύνονται: Πρόκειται για σχέδια σε μεγέθυνση τα οποία προέρχονται από την παιδική εικονογραφημένη εγκυκλοπαίδεια «Bilderbuch für Kinder».
Ως προς τα εκθέματα μεταξύ αυτών που αποσπούν την προσοχή των επισκεπτών είναι βεβαίως και η περίφημη Γραμματική του Λάσκαρη. Το πρώτο ελληνικό βιβλίο που τυπώθηκε το 1476, και αφού είχαν περάσει 23 χρόνια μετά την Άλωση της Κωνσταντινούπολης. Εξίσου αξιοπρόσεκτο είναι και το βιβλίο που αφορά στην πρώτη έκδοση των έργων του Ομήρου, η οποία έλαβε χώρα στη Φλωρεντία των Μεδίκων το 1488. Την φροντίδα για την έκδοση αυτού του σπάνιου αριστουργήματος είχε αναλάβει ο Δημήτριος Χαλκοκονδύλης. Λόγιος που δίδαξε σε πανεπιστήμια της Ιταλίας και υπήρξε κορυφαίος μελετητής του Πλάτωνα. Το ενδιαφέρον κερδίζει και η ιδιαίτερα καλαίσθητη και σπάνια έκδοση του Λουκιανού, που τυπώθηκε πάνω σε περγαμηνή στη Φλωρεντία το 1496 και την επιμελήθηκε ο Ιανός Λάσκαρις -ένας από τους σημαντικότερους λόγιους της Αναγέννησης.
Στην πόλη των Δόγηδων τυπώθηκε και το πρώτο λεξικό της δημώδους ελληνικής υπό τον τίτλο: «Λεξικό τετράγλωσσο της Ιταλικής, Ρωμαϊκής, Ελληνικής και Λατινικής Γλώσσας. Εν Βενετία,1750» όπως χαρακτηριστικά αναγράφεται στην πρώτη σελίδα του εν λόγω βιβλίου. Δίπλα σε αυτά τα εκθέματα στέκει και ένας χειρόγραφος κώδικας σε περγαμηνή, με ιταλική γραφή της δουκικής καγκελαρίας και με ημερομηνία έκδοσης την 27η Φεβρουαρίου 1550. Πρόκειται για μια επίσημη«Commissione» (διοριστήριο έγγραφο) του δόγη Φραντσέσκο Ντονά και αφορά στην τοποθέτηση του Αντρέα Πριούλι ως κυβερνήτη της Ζακύνθου. Μια εικόνα από την χρήση των γεωγραφικών γνώσεων του 17ου αιώνα λαμβάνουμε μέσα από την αναπαράσταση σε μορφή άτλαντα, η οποία περιλαμβάνει χάρτες βασισμένους στο έργο του Φλαμανδού χαρτογράφου Άμπρααμ Ορτέλιους (1527–1598).
Πληροφορίες για τα συμβαίνοντα στα τέλη του 17ου με αρχές του 18ου αιώνα αντλούμε και από τις «Τρεις Λειτουργίες και Τάξεις χειροτονιών», έναν χειρόγραφο κώδικα πάνω σε χαρτί και διακοσμημένο με μικρογραφίες. Αφορά σε μεταβυζαντινή βιβλιοδεσία ισλαμικού τύπου και μεταλλικά κλείστρα, ενώ ως γραφέας του κώδικα αναφέρεται ο ιερομόναχος Καλλίνικος. Εκτίθενται ωστόσο και ιερές εικόνες όπως είναι π.χ «Η Σωτηρία», που ανήκει στην Επτανησιακή Σχολή. Είναι μια νεότερη εικόνα της Συλλογής Σταθάτου στην οποία παρουσιάζεται «η Σωτηρία του Νικολάου Κονταρίνη» και υπογράφεται από τον Κωνσταντίνο Κονταρίνη, ο οποίος καταγόταν από το Ρέθυμνο αλλά έζησε στην Κέρκυρα. Η ασυνήθιστη σύνθεση αυτής της αναθηματικής εικόνας απλώνεται σε δύο επίπεδα με τα επεισόδια της ιστορίας να αποδίδονται διαδοχικά στο κάτω μέρος. Το κείμενο διηγείται το πώς σώθηκε το παιδί του ζωγράφου από πνιγμό σε πηγάδι από τον Άγιο Ελευθέριο και τον Ευαγγελιστή Λουκά στις 18 Οκτωβρίου 1718.
ΣΠΑΝΙΟ ΑΝΤΙΤΥΠΟ ΤΟΥ ΕΡΩΤΟΚΡΙΤΟΥ
Μεγάλης ιστορικής αξίας είναι και ένα από τα τρία γνωστά αντίτυπα του Ερωτόκριτου, με χρονιά έκδοσης το 1713 στη Βενετία: «Ποίημα ερωτικόν λεγόμενον Ερωτόκριτος, συντεθειμένον από τον ποτέ ευγενέστατον Βιτζέντζον τον Κορνάρον, από την χώραν της Σητείας του νησιού της Κρήτης, τώρα την πρώτην φοράν με πολύν κόπον και επιμέλειαν τυπωμένον και αφιερωμένον είς τον εκλαμπρότατον και λογιώτατον αφέντην Γεώργιον τον Τζανδήρ» όπως διαβάζουμε στις πρώτες σελίδες του βιβλίου.
Σπάνια εκθέματα κεντρίζουν το ενδιαφέρον των φιλότεχνων
Η ΜΑΝΤΩ ΜΑΥΡΟΓΕΝΟΥΣ, ΤΟ ΕΡΓΟ ΓΙΑ ΤΟ ΜΕΣΟΛΟΓΓΙ ΚΑΙ ΤΟ ΠΡΩΤΟ ΣΥΝΤΑΓΜΑ
Το βλέμμα των φιλότεχνων κεντρίζουν και εκθέματα όπως το πορτρέτο της ηρωΐδας της Επανάστασης του 1821 Μαντώς Μαυρογένους, το οποίο είναι φιλοτεχνημένο από τον Άνταμ Φρίντελ κατά την περίοδο 1824-1830. Το έργο «Διάφοραι Πολιορκίαι του Μεσολογγίου», που φτιάχτηκε κατά τα έτη 1836-1839. Πρόκειται για μια υδατογραφία σε χαρτόνι με την οποία εικονογραφήθηκαν τα Απομνημονεύματα του Στρατηγού Μακρυγιάννη -ηρωϊκή μορφή του Εθνεγερσίας του΄21. Στα πρώτα χρόνια του 19ου αιώνα ανήκει και η υδατογραφία του Έντουαρντ Ντόντγουελ με θέμα την πόλη της Λάρισας. Από την ίδια εποχή είναι και η απεικόνιση του πρώτου συντάγματος της Ελλάδας, που τυπώθηκε στην Κόρινθο το 1822, όπως και το πρώτο βιβλίο που τυπώθηκε στην Αθήνα το 1825 και είχε ως θέμα του ποιήματα του Αθανασίου Χριστόπουλου. Την ιστορική αναπαράσταση της εποχής συμπληρώνουν και οι ζωγραφικές απεικονίσεις με οθωμανικές ενδυμασίες, αλλά και μια συλλογή από 80 υδατογραφημένα σχέδια των φυτών της Κέρκυρας, με τίτλο: «Flora Corcyrensis», τα οποία είχε αποδώσει ζωγραφικά ο Γκάσπαρο Σκόλα περίπου το 1825.
ΤΟ ΑΣΗΜΕΝΙΟ ΜΕΛΑΝΟΔΟΧΕΙΟ
Από μια τέτοια έκθεση δεν θα μπορούσε φυσικά να απουσιάζουν προσωπικά αντικείμενα του Ιωάννη Γεννάδιου. Περίοπτη θέση κατέχει το ασημένιο μελανοδοχείο, αποχαιρετιστήριο δώρο που προσέφεραν οι Ελληνες ομογενείς της Μεγάλης Βρετανίας στον Ι. Γεννάδιο με αφορμή την αποχώρησή του από την πρεσβεία του Λονδίνου το 1881. Επίσης, σε κάποια γωνιά της έκθεσης έχει αναβιώσει ένα τμήμα από την οικία του Ιωάννη Γεννάδιου στο Λονδίνο, όπου εκεί μεταξύ άλλων μπορούμε να δούμε την επίσημη στολή του, το γραφείο του κ.α.
Εκτός από τα αντικείμενα που παρουσιάζονται επ’ ευκαιρία της τρέχουσας έκθεσης θα πρέπει να γίνει αναφορά και στο εξίσου πλούσιο τμήμα «Θεολογίας» της Βιβλιοθήκης, το οποίο περιλαμβάνει 1.000 περίπου ελληνικές, ως επί το πλείστον, εκδόσεις της Βίβλου όπως και μια πλήρη σειρά των λειτουργικών βιβλίων της Ορθόδοξης Εκκλησίας. Επίσης διαθέσιμα προς τους ερευνητές είναι και αντιπροσωπευτικά δείγματα θείων λειτουργιών από άλλες Εκκλησίες όπως είναι π.χ. η Αρμενική, η Χαλδαϊκή, η Κοπτική, η Αιθιοπική, η Ιακωβιτική, η Συριακής καθώς και από την δυτική Εκκλησία. Επιπλέον, στο τμήμα αυτό συγκαταλέγονται τα πρακτικά των Συνόδων, κανόνες, κατηχήσεις, βιβλία σχετικά με την ιστορία των Εκκλησιών, τα σχίσματα, τις θρησκευτικές διαμάχες μεταξύ των Εκκλησιών κ.α.
Η «ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΣΥΛΛΟΓΗ», ΟΙ ΜΟΝΟΓΡΑΦΙΕΣ,ΟΙ ΜΕΛΕΤΕΣ ΕΠΙ ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΩΝ ΘΕΜΑΤΩΝ
Ενα από τα πιο αξιόλογα τμήματα της Γενναδείου είναι και η «Βυζαντινή Συλλογή», όπου εκεί μπορούμε να εντοπίσουμε μεταξύ άλλων κλασικά εγχειρίδια όπως είναι π.χ τα «Die byzantinischen Elfenbeinskulpturen» του Α. Γκολντστάιν αλλά και το «Sculptures byzantines» του Αντρέ Γκραμπάρ, όπως επίσης εκατοντάδες μονογραφίες και μελέτες επί θρησκευτικών θεμάτων. Στη συλλογή εμπεριέχονται το κλασικό Corpus των βυζαντινών ιστορικών της Βόννης, σημαντικά πατερικά και αγιογραφικά κείμενα, εκδόσεις αρχειακών εγγράφων κ.α. Εκατοντάδες είναι οι χειρόγραφοι κώδικες που έχουν καταγράψει την εξέλιξη της Ορθόδοξης Θείας Λειτουργίας, της βυζαντινής μουσικής καθώς και της λογοτεχνικής παράδοσης. Στη συλλογή επίσης συμπεριλαμβάνονται τα πεπραγμένα διεθνών βυζαντινών συνεδρίων και περιοδικών. Ιδιαίτερα πλούσιες είναι και οι συλλογές που αφορούν στα μνημεία της βυζαντινής Ελλάδας και γενικά στον τομέα της αρχαιολογίας.
Ο Ιωάννης Γεννάδιος γεννήθηκε το 1844 στην Αθήνα. Πατέρας του ήταν ο Γεώργιος Γεννάδιος, μια από τις φωτισμένες μορφές των μετά την Επανάσταση χρόνων που είχε σημαντική προσφορά στον τομέα της ελληνικής εκπαίδευσης κατά την συγκρότηση του ελληνικού κράτους. Από την ηλικία των 20 ετών ο Ιωάννης εγκαταστάθηκε στο Λονδίνο όπου εργάστηκε αρχικά σε εμπορική εταιρεία, ενώ αργότερα εντάχθηκε στο διπλωματικό σώμα και υπηρέτησε ως πρέσβης της Ελλάδας στο Λονδίνο. Ταυτόχρονα με αυτές τις δραστηριότητες άρχισε να ασχολείται συστηματικά και με την αγορά βιβλίων δείχνοντας μεγαλύτερη προτίμηση σε εκείνα, τα οποία αναφερόντουσαν στην μακραίωνη ιστορία του Ελληνισμού. Η αγάπη του προς τα βιβλία παρέμεινε έντονη ακόμη και την περίοδο, όπου ήταν αναγκασμένος να επιβιώνει με πενιχρά οικονομικά μέσα. Αναγκάστηκε εκ των πραγμάτων να πουλήσει ένα μέρος από αυτά για να εξοικονομήσει κάποια χρήματα, αλλά εντούτοις κατάφερε να διατηρήσει το μεγαλύτερο μέρος της συλλογής του που περιελάμβανε 26.000 τόμους!
Η ΠΡΟΫΠΟΘΕΣΗ
Η επιθυμία του για τη δημιουργία μιας μεγάλης βιβλιοθήκης στην πρωτεύουσα του ελληνικού κράτους άρχισε να λαμβάνει σάρκα και οστά το 1922. Τότε ήταν που δώρισε τη συλλογή των βιβλίων του στην Αμερικανική Σχολή Κλασικών Σπουδών στην Αθήνα έχοντας θέσει και της εξής προϋπόθεση: Να αναγερθεί ένα κτίριο το οποίο θα ονομαζόταν Γεννάδειο προς τιμήν του πατέρα του.
Αφού έγινε δεκτό το αίτημά του οι διαδικασίες προχώρησαν με γοργούς ρυθμούς. Μετά την υπογραφή της πράξης δωρεάς το 1922, ξεκίνησαν μετά από έναν χρόνο οι εργασίες ανέγερσης και ακολούθησαν τα εγκαίνια στις 23 Απριλίου 1926. Αξίζει σε αυτό το σημείο να τονιστεί ότι χαρακτηριστικό δείγμα της εντυπωσιακής νεοκλασικής αρχιτεκτονικής του κτιρίου είναι τα τρία είδη μαρμάρων τα οποία χρησιμοποιήθηκαν για την κατασκευή του κτιρίου: πεντελικό για τις οκτώ μεγάλες κολόνες της πρόσοψης, ναξιώτικο για τους γαλάζιους και άσπρους τοίχους και τις μικρότερες κολόνες όπως και ένα κιτρινωπό σκυριανό μάρμαρο για τις υπόλοιπες διακοσμήσεις.
ΕΛΥΤΗΣ ΚΑΙ ΣΕΦΕΡΗΣ
Επίσης, ακολουθώντας το παράδειγμα και άλλων νεοκλασικών κτιρίων, οι αρχιτέκτονες τοποθέτησαν τέσσερις γρύπες στις αντίστοιχες γωνίες του παραπέτου του κεντρικού κτιρίου. Σταδιακά η βιβλιοθήκη εμπλουτίστηκε και από τις δωρεές που έκαναν επιφανείς προσωπικότητες όπως ήταν π.χ ο Γιώργος Σεφέρης, ο Οδυσσέας Ελύτης, ο Άγγελος Τερζάκης, ο Γιώργος Θεοτοκάς, ο Στράτης Μυριβήλης, ο Ηλίας Βενέζης, ο Κωνσταντίνος Τσάτσος, η οικογένεια Δραγούμη, ο Ερρίκος Σλήμαν κ.α. Αξιοσημείωτο είναι ακόμη το ότι μεταξύ των όσων έχουν δωρηθεί στη Γεννάδειο συμπεριλαμβάνεται και ένα μπουζούκι του Βασίλη Τσιτσάνη όπως και οι στίχοι από το τραγούδι του «Συννεφιασμένη Κυριακή» γραμμένοι πάνω σε χαρτοπετσέτα!
*Αναδημοσίευση από την εφημερίδα “Ορθόδοξη Αλήθεια”
