Από τον ΣΩΤΗΡΗ ΛΕΤΣΙΟ*
«Η αποκατάσταση ενός τέτοιου μνημείου είναι πράξη ευθύνης απέναντι στην ιστορία και την πολιτιστική μας κληρονομιά. Εκφράζει τη συνέχεια της εκκλησιαστικής παράδοσης και της πνευματικής ταυτότητας του τόπου». Αυτό υπογραμμίζει μιλώντας στην «Ορθόδοξη Αλήθεια» ο Μητροπολίτης Αρτης κ. Καλλίνικος αναφερόμενος στις εργασίες αποκατάστασης του Ιερού Ναού Παναγίας της Παρηγορήτισσας, οι οποίες πρόκειται να ξεκινήσουν το αμέσως προσεχές διάστημα. Ο εν λόγω ναός, που είναι αφιερωμένος στον Ευαγγελισμό της Θεοτόκου και αποκαλείται «Η Αρχόντισσα της Αρτας», κοσμεί την πόλη εδώ και αιώνες αποτελώντας σημείο αναφοράς για την θρησκευτική πίστη των κατοίκων ολόκληρης της Ηπείρου.
Στους αιώνες που ακολούθησαν γνώρισε μεταβολές και ιστορικές δοκιμασίες, όμως διατήρησε τον χαρακτήρα της ως ακατάλυτο ιερό σύμβολο. Το όλο έργο εντάσσεται σε πρόγραμμα του Υπουργείου Πολιτισμού, ενώ η συγκεκριμένη πρωτοβουλία αναδεικνύει και φέρνει στο επίκεντρο της προσοχής την σπουδαιότητα του μνημείου, το οποίο αποτελεί αναμφίβολα ένα από τα κορυφαία δείγματα της ύστερης βυζαντινής αρχιτεκτονικής, τα οποία κατασκευάστηκαν στην πατρίδα μας.
ΤΑ ΨΗΦΙΔΩΤΑ
«Οι προβλεπόμενες παρεμβάσεις, απ’ όσο μπορώ να γνωρίζω, αφορούν στη στερέωση του οικοδομήματος, στην αντιμετώπιση φθορών όπως και στην προστασία από την υγρασία. Εργασίες επίσης θα γίνουν και για την συντήρηση των τοιχογραφιών και των ψηφιδωτών. Πρόκειται για ένα σύνθετο και απαιτητικό έργο, το οποίο βεβαίως χρειάζεται επιστημονική φροντίδα και συνέπεια» επισημαίνει ο σεβασμιότατος κ. Καλλίνικος και συγχρόνως αναφέρεται στην κατάσταση στην οποία βρίσκεται σήμερα ο ναός αλλά και στα προβλήματα που αντιμετωπίζει. «Ο ναός αυτός έχει ιστορία άνω των επτά αιώνων και φέρει αναπόφευκτα τα σημάδια του χρόνου. Υπάρχουν ζητήματα τα οποία -σύμφωνα με τις ανακοινώσεις των αρμοδίων φορέων-σχετίζονται με τη στέγη και τη φθορά ορισμένων δομικών στοιχείων. Ιδιαίτερη φροντίδα όμως απαιτείται και για τα ψηφιδωτά του τρούλου όπως και για τις τοιχογραφίες, τα οποία συνιστούν ανεκτίμητο θησαυρό τέχνης αλλά και θεολογικής έκφρασης. Η σημερινή μέριμνα επικεντρώνεται ακριβώς στη διασφάλιση της στατικότητας και στη διατήρηση του εσωτερικού διακόσμου, ώστε το μνημείο να διαφυλαχθεί ακέραιο».
Ο ναός της Παρηγορήτισσας βρίσκεται στη δυτική πλαγιά του λόφου Περάνθης, στην πόλη της Αρτας. Παλαιότερα αποτελούσε καθολικό μεγάλου μοναστηριού, από το οποίο έχουν διασωθεί 16 κελιά και η Τράπεζα -το εστιατόριο δηλαδή της μονής. Η οικοδόμηση του ναού έγινε τον 13ο αιώνα και σε δύο φάσεις: Στο αρχικό του στάδιο ανεγέρθηκε ένας μικρότερος σε μέγεθος ναός με πρωτοβουλία, την οποία είχε αναλάβει ο Δεσπότης της Ηπείρου Μιχαήλ και η σύζυγός του Θεοδώρα. Για το σχήμα εκείνου του ναού δεν έχουν διασωθεί δυστυχώς κάποιες πληροφορίες και ούτε γνωρίζουμε ποια ήταν η τύχη του στο πέρασμα του χρόνου. Κατά την περίοδο όπου ηγείτο του Δεσποτάτου της Ηπείρου ο Νικηφόρος Α’, ο γιος τού Μιχαήλ, ανέλαβε ο ίδιος από κοινού με την σύζυγό του Αννα Παλαιολογίνα Καντακουζηνή την πρωτοβουλία και προχώρησαν στην αλλαγή των σχεδίων φιλοδοξώντας να κτίσουν ένα ναό, ο οποίος θα ήταν αντάξιος σε κύρος και αξία της πρωτεύουσας του Δεσποτάτου της Ηπείρου, που τότε ήταν η Αρτα. Ο θεμέλιος λίθος του καινούργιου ναού τέθηκε το 1285.
Ο ΤΡΟΥΛΟΣ
Ο κυρίως ναός είναι τετράγωνος και χωρίς εσωτερικά στηρίγματα. Το χαρακτηριστικό του στοιχείο είναι το πρωτότυπο σύστημα στήριξης του τρούλου, το οποίο-σύμφωνα με τα στοιχεία του Υπουργείου Πολιτισμού-δεν έχει εφαρμοσθεί σε άλλα βυζαντινά μνημεία. Ο τρούλος στηρίζεται σε οκτώ παραστάδες πάνω στις οποίες πατάνε κίονες σε τρεις επάλληλες σειρές αφήνοντας τον εσωτερικό χώρο αδιάσπαστο. Στο ισόγειο ο κυρίως ναός πλαισιώνεται στη βόρεια και τη νότια πλευρά από δύο παρεκκλήσια (των Ταξιαρχών και του Προδρόμου), τα οποία επικοινωνούν με το νάρθηκα που υπάρχει στα δυτικά, με αποτέλεσμα να παρουσιάζουν την διάταξη περιστώου. Ανάλογη διάταξη ακολουθεί και ο γυναικωνίτης στον όροφο, ο οποίος δεν είναι προσιτός στους επισκέπτες.
Στην ανατολική πλευρά εξέχουν πέντε αψίδες, ενώ μαίανδροι, σταυροί, ρόμβοι συνδυασμένοι με διπλά αψιδώματα, φιαλοστόμια όπως και πλακίδια προσδίδουν μια εντυπωσιακή πολυχρωμία στο μνημείο: «Η αρχιτεκτονική της Παρηγορήτισσας είναι ιδιαίτερα πρωτότυπη. Ο επιβλητικός τρούλος, η εσωτερική διάρθρωση και η αίσθηση ύψους δημιουργούν μια εμπειρία πνευματικής ανύψωσης» τονίζει ο μητροπολίτης κ. Καλλίνικος και συμπληρώνει αναφερόμενος στα αρχιτεκτονικά χαρακτηριστικά του ναού: «Εξωτερικά ο ναός διακρίνεται για τον πλούσιο κεραμοπλαστικό διάκοσμο και την αρμονική σύνθεση των όγκων. Ως προς τον εσωτερικό χώρο τα ψηφιδωτά και οι τοιχογραφίες συνθέτουν ένα ολοκληρωμένο θεολογικό πρόγραμμα, όπου η τέχνη λειτουργεί ως έκφραση πίστης και όχι απλώς ως διακόσμηση. Ο χώρος μιλά με τη σιωπή του και μαρτυρεί την πνευματική παράδοση του τόπου».
ΓΛΥΠΤΑ
Σύγχρονες του μνημείου είναι και οι ψηφιδωτές παραστάσεις του Παντοκράτορα και των προφητών, οι οποίες διακοσμούν τον κεντρικό τρούλο. Τα ψηφιδωτά έχουν φιλοτεχνηθεί πιθανώς από δύο ομάδες τεχνιτών, οι οποίες εκτιμάται ότι είχαν κληθεί από την Κωνσταντινούπολη ή από την Θεσσαλονίκη. Στη βάση του τρούλου -στα μεγάλα τόξα των καμαρών- υπήρχε γλυπτή διακόσμηση. Σήμερα, διασώζονται μόνο τα γλυπτά συμπλέγματα της Γέννησης και του Αμνού, που πλαισιώνονται με ευαγγελιστές και προφήτες. Τα θέματα και η τεχνική των γλυπτών φανερώνουν δυτικές επιδράσεις και πιστεύεται ότι έγιναν από τεχνίτες, που έφτασαν στην Ηπειρο από τη Δύση -πιθανώς από την Ιταλία. Οι τοιχογραφίες του Ιερού είναι έργο του μοναχού Ανανία και χρονολογούνται από το 1558. Οι τοιχογραφίες του κυρίως ναού έγιναν πιθανώς προς τα τέλη του 17ου με αρχές του 18ου αιώνα, ενώ ακόμη νεότερες είναι οι τοιχογραφίες του νάρθηκα.
*Αναδημοσίευση από την εφημερίδα “Ορθόδοξη Αλήθεια”
