Από το Αργυρόκαστρο και τη Χιμάρα μέχρι το Πόγδαρετς εόρτασαν στην Αλβανία ιστορικοί ναοί και παλιές Μονές της Γέννησης της Θεοτόκου.
Ανάμεσά τους οι Μονές στην Αδρενίτσα, στους Δρυμάδες Χιμάρας και οι ναοί στο Λάμποβο Αργυροκάστρου, στη Βοκόπολη Μπερατίου, στο Σεράνι Πρεμετής, στο Βουνό Χιμάρας, στο Μάλιγκραντ Πρεσπών (αλβανική πλευρά) κ.α.
Ακόμη εόρτασαν και οι ναοί της Γεννήσεως της Παναγίας στους Σχωριάδες Αργυροκάστρου στην Ποροντίνα Κορυτσάς, στην Πεσκέπη του Πόγδαρετς, ενώ ο Μητροπολίτης Ελμπασάν Νικόλαος ιερούργησε στο ναό του Αγίου Αθανασίου της πόλης.
Ο Μητροπολίτης Απολλωνίας και Φίερι ιερούργησε στο ιστορικό μοναστήρι της Αδρενίτσας, όπου συγκεντρώθηκαν πολλοί πιστοί και η οποία ανακαινίστηκε από τον αείμνηστο Αρχιεπίσκοπο Αναστάσιο. Το σωζόμενο καθολικό της Μονἠς είναι πολύ μεταγενέστερο του αρχικού. Να σημειωθεί ότι οι προσκυνητές, που προσήλθαν στην εορτάζουσα Μονή μέσα στην κατανυκτική ατμόσφαιρα του χώρου, ένιωσαν την ταπεινότητα, ναι την ταπεινότητα της Παναγιάς.
Στον ναό του Γενεσίου της Θεοτόκου στο χωριό Άνω Επισκοπή (που από τον 6ο έως τον 12ο αι. ήταν έδρας της Επισκοπής Δρυϊνουπόλεως) της Θείας Λειτουργίας προεξήρχε ο Μητροπολίτης Αργυροκάστρου κ. Ναθαναήλ. Στο κήρυγμά του ο Μητροπολίτης τόνισε τον ιδιαίτερο ρόλο της Θεοτόκου στην ιστορία της σωτηρίας των ανθρώπων. Προς το τέλος της Θείας Λειτουργίας τελέστηκε λιταανείθα της εικόνας της Παναγίας και αρτοκλασία.
Ο Μητροπολίτης Κορυτσάς Αναστάσιος ιερούργησε στο ναό Γεννήσεως της Θεοτόκου στο χωριό Πισκοπιά Πόγδαρετς.
Πανηγυρικά εόρτασε ο ναός της Γεννήσεως της Θεοτόκου στο Λάμποβο Αργυροκάστρου, που μπορεί να χαρακτηριστεί ως μία από τις σπουδαιότερες βυζαντινές εκκλησίες που σώζονται στην ευρύτερη περιοχή, καθώς, σύμφωνα με την παράδοση, ιδρύθηκε από τον Αυτοκράτορα του Βυζαντίου Ιουστινιανό (6ος αιων.).
Στην εκκλησία της Γεννήσεως της Θεοτόκου στη Μοσχόπολη, τελέστηκε θεία λειτουργία με συμμετοχή πιτών και από άλλες περιοχές της Αλβανίας. Είναι από τους παλαιότερους στην Αλβανία ναούς και ένα από τα πιο γνωστά πολιτιστικά και ιστορικά μνημεία στην περιοχή. Σύμφωνα με την παράδοση χτίστηκε το 554 από τον αυτοκράτορα Ιουστινιανό, ο οποίος αφιέρωσε σ’ αυτή ένα τεμάχιο του Σταυρού του Χριστού. Ωστόσο, η σημερινή δομή της εκκλησίας, όπως προκύπτει από την τεχνοτροπία του τρούλου και του κυρίως ναού – σύμφωνα με τους ειδικούς στην ιστορία και την αρχιτεκτονική – χρονολογείται από τον X -XI αιώνα. Η καθηγήτρια ιστορίας Μιρέλα Μούχο σημειώνει ότι «αυτή η εκκλησία σώζεται από τον Μεσαίωνα και τη χαρακτηρίζει κομμάτι του πολιτισμού της Αλβανίας».
Στο σπήλαιο της Παναγίας Στη νησίδα Μαλιγκράντ του αλβανικού τμήματος της λίμνης των Πρεσπών υπάρχει ο ναός της Παναγίας της Γλυκοφιλούσας, αφιερωμένος στο Γενέθλιο της Θεοτόκου, σε μια βραχώδη σπηλιά, όπου τελέστηκε θεία λειτουργία. Πρόκειται για παμπάλαιο ναό, αφού σύμφωνα με αρχαιολόγους, ως έτος ίδρυσής της αναφέρεται το 1369.Από αυτό το ναό προέρχεται η εικόνα της Παναγίας με το Χριστό, που εκτίθεται στο Εθνικό Μουσείο Μεσαιωνικής Τέχνης Κορυτσάς. Είναι εικονογραφημένη με τα τεχνικά χαρακτηριστικά της σχολής της Οχρίδας, επηρεασμένης από την παράδοση της εποχής των Παλαιολόγων.
π. Ηλίας Μάκος
