Τους πολλαπλούς τρόπους με τους οποίους η ελληνική τέχνη προσλήφθηκε, επανερμηνεύθηκε και μετασχηματίστηκε στην Ιταλία από τον 8ο αι. π.Χ. έως τον 20ό αιώνα, εξερευνά η έκθεση «Έμπνευση: Αρχαία Ελληνική Τέχνη στην Ιταλία», που εγκαινιάστηκε το βράδυ της Δευτέρας 15/6 στο Μουσείο Ακρόπολης, παρουσία των υπουργών Πολιτισμού Ελλάδας και Ιταλίας, Λίνας Μενδώνη και Αλεσάντρο Τζούλι (Alessandro Giuli).
Αριστουργήματα της αρχαίας τέχνης, πολλά από τα οποία για πρώτη φορά έρχονται στη χώρα μας ή βγαίνουν εκτός ιταλικών συνόρων, συμμετάσχουν σε μια μοναδική έκθεση-έμπνευση, δώρο και συνεργασία της Ιταλίας με την Ελλάδα, με την ευκαιρία και των γενεθλίων του Μουσείου Ακρόπολης, που φέτος κλείνει 17 χρόνια λειτουργίας. «Η ελληνική τέχνη αποτελεί θεμέλιο του δυτικού πολιτισμού, μια ‘γλώσσα’ από εικόνες, μορφές και σύμβολα… Γιατί χωρίς το ‘υπόστρωμα’ του 9ου, του 8ου, του 7ου αιώνα π.Χ., με τις αποικίες κλπ., δεν θα υπήρχε αυτή η ‘κοινότητα’ του ευρωπαϊκού πολιτισμού από την Ελλάδα και την Ιταλία, που μεταλαμπαδεύεται κάθε φορά στην Ευρώπη και σε ολόκληρο τον κόσμο, ακόμη και με μετασχηματισμούς μέσα στον 19ο και κυρίως τον 20ο αιώνα», δήλωσε ο γενικός διευθυντής του Μουσείου Ακρόπολης, καθηγητής Νικόλαος Σταμπολίδης, κατά την ξενάγηση στην έκθεση, καρπός της εξαιρετικής συνεργασίας του Μουσείου με τη Διεύθυνση Αξιοποίησης Πολιτιστικής Κληρονομιάς του Υπουργείου Πολιτισμού της Ιταλίας και την διευθύντριά της Alfosina Russo. Σημειώνεται ότι η είσοδος στην έκθεση είναι ελεύθερη.
«Η έκθεση απαρτίζεται από 38 συνολικά έργα. Τριάντα τρία έργα της αρχαιότητας και πέντε του 19ου και 20ού αιώνα: κεραμική, αγάλματα και πίνακες ζωγραφικής, επιλεγμένα με τέτοιο τρόπο ώστε να αναδεικνύεται η πορεία της αρχαίας ελληνικής τέχνης στην Ιταλία ως σύνθετη διαδικασία πολιτισμικών ανταλλαγών πολλαπλής μορφής. Μέσα από τις επτά ενότητες της έκθεσης ξεδιπλώνεται καίρια και ευνόητα το σκεπτικό της. Μολονότι, η επιλογή των έργων σε πρώτη ματιά εντυπωσιάζει, οδηγώντας την παράδοση της ψυχής του επισκέπτη στην αισθητική εποπτεία, η μουσειογραφική και μουσειολογική μελέτη, το εποπτικό υλικό με τις αναπαραστάσεις -όπου χρειάζεται- και τους χάρτες εύρεσης των αρχαιοτήτων για όσες τουλάχιστον διαθέτουμε στοιχεία, και, τέλος, ο τρίγλωσσος κατάλογος, που τη συνοδεύει φανερώνουν ότι τα έργα που εκτίθενται είναι υλικές μαρτυρίες για τις ιστορικές συνθήκες παραγωγής τους, της για διαφορετικούς λόγους εκάστοτε αρπαγής, αγοράς, μετακίνησης από τον τόπο ίδρυσής τους σε άλλους τόπους, της επανάχρησής τους και ‘υιοθέτησής’ τους και τέλος της αντιγραφής τους στις νέες πατρίδες τους», όπως γράφει στον κατάλογο της έκθεσης ο καθηγητής Νικόλαος Σταμπολίδης.
Η επιλογή των έργων είναι, εξάλλου, εύγλωττη ως προς την γοητεία που άσκησε ο αρχαίος ελληνικός πολιτισμός στους Ρωμαίους. Μια επιρροή που υπήρξε καταλυτική από τις απαρχές της σχέσης των Ελλήνων με τους λαούς της Ιταλικής Χερσονήσου, Ετρούσκους, Λατίνους κ.ά. και, φυσικά, με τους λαούς της Σικελίας και της Κάτω Ιταλίας, όπου υπήρξαν σημαντικές ελληνικές εγκαταστάσεις και αποικίες.
Ενότητες και έργα
Ο κρατήρας του Ευφρονίου (περ. 515 π.Χ.), που στην κύρια όψη απεικονίζει με συγκλονιστικό τρόπο τον θάνατο του Σαρπηδόνα, τον οποίο μεταφέρουν ο Ύπνος και ο Θάνατος, και ο αμφορέας του Εξηκία (περ. 540 π.Χ.), που φιλοτεχνήθηκε από έναν από τους μείζονες αγγειογράφους και αγγειοπλάστες στην Αττική του 6ου αι. π.Χ., ο Κούρος Milani (520-510 π.Χ.), που παρά την αποσπασματικότητά του διατηρεί έντονη στιβαρή μορφική ενότητα και η πανέμορφη κεφαλή της Κόρης του Vulci, ένα από τα πιο πρόσφατα ευρήματα, καθώς εντοπίστηκε το 2025 στην περιοχή του μνημειώδους ναού στο Vulci, ένα από τα σημαντικότερα κέντρα της παράκτιας Ετρουρίας, παρελαύνουν μαζί με άλλες εξέχουσες αρχαιότητες στην πρώτη ενότητα «Πριν από τη Ρώμη: Έλληνες έμποροι και Ετρουσκο-ιταλοί αριστοκράτες». Είναι η ενότητα που αναφέρεται στις πρώιμες σχέσεις του ελληνικού κόσμου μέσα από εμπορικά δίκτυα, εγκαταστάσεις και αποικισμούς στη Σικελία και τα μικρά νησιά του Τυρρηνικού πελάγους, καθώς και την Ιταλική χερσόνησο και ιδιαίτερα την Ετρουρία.
Ο Ζευς του Ugento (530 π.Χ.), το χάλκινο άγαλμα που εδράζεται σε δωρικό κιονόκρανο και παρουσιάζει τον Δία σε στιγμή δυναμικής έντασης, το ακρόλιθο κεφάλι αγάλματος ιωνικού εργαστηρίου, καθώς και τα από παριανό μάρμαρο έργα, όπως ο Κούρος του Ρηγίου (540-490 π.Χ.) ή το γυναικείο κεφάλι της Palestrina (3ος αι. π.Χ.), ξεχωρίζουν στη δεύτερη ενότητα «Καλλιτέχνες στη Μεγάλη Ελλάδα», που παρουσιάζει την πιο έντονη επιρροή της ελληνικής τέχνης στα τοπικά εργαστήρια της Ιταλίας. Η τρίτη ενότητα, με τίτλο «Θάλασσα ως Αρχείο», που επικεντρώνεται στη θάλασσα και στα ευρήματα που προέρχονται από τον βυθό της ως ναυάγια, εντυπωσιάζει με ευρήματα όπως οι δυο ανδρικές χάλκινες κεφαλές γενειοφόρων ανδρών. «Καθώς ήταν αδύνατη η μεταφορά των πολεμιστών του Riace, το πιο εμβληματικό δίδυμο ναυαγίου, δύο ανδρικές χάλκινες κεφαλές γενειοφόρων ανδρών αποζημιώνουν από το ναυάγιο του Porticello, ανάμεσά τους η περίφημη κεφαλή, η λεγόμενη του Φιλοσόφου των μέσων του 5ου αι. π.Χ.», σημειώνει ο Ν. Σταμπολίδης στον κατάλογο.
Η ενότητα «Η Ελλάδα των Ρωμαίων» αναφέρεται στην περίοδο ανάμεσα στον 3ο αι. π.Χ. και τα πρώτα χρόνια της Αυτοκρατορικής περιόδου, όταν έργα ελληνικής τέχνης φτάνουν στη Ρώμη σε τεράστιες ποσότητες, μέσα από λαφυραγώγηση, αρπαγές ή οργανωμένο εμπόριο αρχαιοτήτων, φαινόμενο που επηρέασε βαθύτατα την καλλιτεχνική παιδεία και την αισθητική νοοτροπία των Ρωμαίων. Ο Θρόνος Ludovisi (460-450 π.Χ.), με την ανάγλυφη διακόσμηση -τη Γέννηση της Αφροδίτης στην κύρια όψη και τις δυο γυναικείες μορφές, της γυμνής αυλήτριας και της ιματιοφόρου που προσφέρει θυμίαμα στα πλαϊνά-, παραμένει αξεπέραστο αριστούργημα της αρχαίας ελληνικής γλυπτικής, όπως επίσης η θνήσκουσα Νιοβίδα (440-430 π.Χ.), μέρος ενός γλυπτού συμπλέγματος αφιερωμένου στον μύθο των Νιοβιδών, και το περίφημο κορίτσι από το Άντιο (3ος αι. π.Χ.), από παριανό και πεντελικό μάρμαρο, που απεικονίζει μια νεαρή γυναίκα, σε κίνηση, να μεταφέρει αντικείμενα που παραπέμπουν σε τελετουργικό δρώμενο.
Στην ενότητα «Ζώντας με τον τρόπο των Ελλήνων» «εντάσσονται έργα που προέρχονται από οίκους, περιστύλια, επαύλεις και κήπους ιδιωτών επιπέδου, όχι μόνο ως δείγματα κοινωνικής ευμάρειας, πλούτου, αριστοκρατικής καταγωγής και κοινωνικής προβολής, αλλά και υιοθέτησης αξιών και καλλιέργειας που πηγάζουν από την ελληνική σκέψη και παιδεία». Ξεχωρίζουν, μεταξύ άλλων, το άγαλμα Νηρηίδας σε θαλάσσιο κήτος (5ος αι. π.Χ.), που εντυπωσιάζει με τη σύλληψή του, και η επιτύμβια Στήλη της Κρυπτοφέρης (410-390 π.Χ.), που απεικονίζει έναν καθήμενο νεαρό άνδρα σε στιγμή μελέτης, ο οποίος κρατάει έναν αναπτυγμένο κύλινδρο με πάπυρο -θέμα σπάνιο και υψηλού συμβολισμού για τη γλυπτική της κλασικής περιόδου.
Πυρήνας της ενότητας «Οι Αριστοκρατικές Συλλογές Αρχαιοτήτων στη Σύγχρονη Εποχή» αποτελεί η αντιγραφή ελληνικών έργων τέχνης. Η επιτύμβια Στήλη Βοργία (480-470 π.Χ.), η οποία δείχνει έναν ώριμο άνδρα με αρύβαλλο (δοχείο ελαίου), παρέα με το λαγωνικό του, στοιχεία που παραπέμπουν στην ενασχόληση του θανόντος με τον αθλητισμό και το κυνήγι, η κόρη Grimani (β’ μισό 5ου αι. π.Χ.) από τη βενετσιάνικη συλλογή του ομώνυμου καρδινάλιου, προέλευσης πιθανόν από την Κνωσό, και το κολοσσικό κεφάλι μάλλον της Αθηνάς του Palazzo Massimo, αντίγραφο του 1ου αι. π.Χ. από το πρωτότυπο του 5ου π.Χ. αιώνα, πλαισιώνουν μαζί με άλλα έργα τέχνης την προτελευταία ενότητα της έκθεσης, η οποία ολοκληρώνεται με μια έκπληξη: Την ενότητα «Ιταλικά Βλέμματα: Canova, Savinio, de Chirico» που «επεκτείνει τη σύνθετη διαδικασία πολιτισμικών ανταλλαγών και μέσα στον 19ο και 20ό αιώνα φανερώνοντας έτσι τη διαχρονική σχέση της Ιταλίας με την αρχαία ελληνική Τέχνη. Μέσα από ευάριθμα έργα των Σαβίνιο και Ντε Κίρικο αλλά και το ενδιαφέρον του προγενέστερού τους Κανόβα για τα μάρμαρα του Παρθενώνα αποδεικνύεται ότι η καλλιτεχνική σκέψη και δημιουργία εξακολουθούν να επηρεάζονται με γόνιμο τρόπο από την ελληνική αρχαιότητα», υπογραμμίζει στον κατάλογο της έκθεσης ο καθ. Ν. Σταμπολίδης.
Και καταλήγει: «Μέσα από έναν αθόρυβο, εσωτερικό διάλογο που διατρέχει τους αιώνες -από τον αποικισμό του 8ου αιώνα π.Χ. έως τη μεταφυσική τέχνη του 20ού αιώνα- η αρχαία ελληνική τέχνη παραμένει η βαθιά, αειθαλής ρίζα της ιταλικής δημιουργίας. Μύθοι, φόρμες και ιδανικά δεν ξεθώριασαν ποτέ, αλλά συνέχισαν να μεταμορφώνονται και να αναγεννιούνται. Αυτή η ζωντανή, αδιάκοπη συνομιλία, που υπήρχε και υπάρχει, θα συνεχίσει να εμπνέει αιώνια την καλλιτεχνική δημιουργία».
Φωτογράφος: Νίκος Κατσαρός /Πηγή φωτογραφιών: Μουσείο Ακρόπολης
