Από τον ΗΡΑΚΛΗ ΡΕΡΑΚΗ*
Ο όρος «αυτονομία» προέρχεται από το «αυτονομούμαι». «Αυτόνομος» είναι εκείνος που αποφασίζει να έχει στη ζωή του κανόνες και νόμους, που εφευρίσκει ο ίδιος, με δικά του ατομικά κριτήρια. Είναι, κατ’ ουσία, ο αυτοκυβέρνητος, ο αποξενωμένος, ο ανεξάρτητος, που διαμορφώνει ή αξιολογεί τη ζωή του με δικό του τρόπο και σύστημα, ανεξάρτητα από τους άλλους. Στην πραγματικότητα, δομεί μια εγωκεντρική, ατομικιστική, αντικοινωνική, φαντασιακή και ουτοπική προσωπικότητα, διότι, στην πραγματικότητα, οι κανόνες που χρησιμοποιεί (αξίες, γλώσσα, πρότυπα, κρίσεις, στοχασμοί κ.ά.), για να αποκτά και να εφαρμόζει στάσεις, θετικές ή αρνητικές έναντι του κόσμου, δεν είναι δικές του δημιουργίες. Ανήκουν σε έναν «αρχικό πολιτισμό», σε μια «προϋπάρχουσα ανθρωπολογία», σ’ έναν «κληρονομημένο πολιτισμό», καθώς η αποξένωσή του από τους άλλους, του προσφέρει μια ιδεαλιστική αυτονομία, που τον οδηγεί να ζει υπεροπτικά και απομονωμένος, έξω από το πλαίσιο της κοινωνικής, πνευματικής και πολιτισμικής πραγματικότητας των άλλων.
Απέναντι σ’ αυτή τη μορφή φαντασιακής αυτονομίας, υπάρχει η φυσιολογική λογική και προσωπική αυτονομία, κατά την οποία ο προσγειωμένος και φυσιολογικός άνθρωπος συνειδητοποιεί ότι αποτελεί ένα μέλος της κοινής ανθρώπινης φύσεως, με λογική και ελευθερία και, επομένως, μια πνευματική οντότητα, με κοινό ισότιμο με τους άλλους και αμοιβαία αποδεκτό σύστημα αρχών, κανόνων και αρετών. Ετσι, το κάθε πρόσωπο μπορεί, με ελευθερία και σεβασμό, να προσεγγίζει τον πλησίον του, να βρίσκει αρμονία και ισορροπία μαζί του, να προσαρμόζεται και να συντονίζεται, ακολουθώντας τις κοινές θρησκευτικές, πολιτισμικές και κοινωνικές αξίες, τις αρετές και τα πρότυπα. Η θετική και υγιής αυτονομία αυτής της μορφής, συγγενεύει με την αληθινή ελευθερία, καθώς δεν οδηγεί τον κάτοχό της ούτε σε ασύδοτες και άνομες δράσεις, που φανερώνουν υποδούλωση σε πάθη, όπως ο εγωκεντρισμός και η αυτοΰψωση, που εμποδίζουν την αγάπη και την ενότητα με τους άλλους, ούτε, όμως, σε μια μορφή αρρωστημένης ετερονομίας, που δείχνει ότι δεν προέρχεται από ελευθερία επιλογής σε ενάρετες δράσεις, αλλά από οργανωμένο καταναγκασμό του ανθρώπου σε, υποκινούμενη από πονηρούς ανθρώπους, υποδούλωση και εκμετάλλευση.
Από θεολογικής πλευράς, αρρωστημένη αυτονομία έχει ο Χριστιανός, που επιλέγει να ζει μακράν του Θεού και του ενάρετου και αγαθού τρόπου ζωής, που διδάσκει η Εκκλησία του, διά μέσου των αιώνων. Και αυτό, διότι στη ζωή του ορθόδοξου πιστού, δεν μπορεί να γίνεται λόγος για αυτονομία, με την έννοια της προσωπικής απεξάρτησης από τους «άλλους», αφού ο πρώτος «άλλος» θεωρείται ο Θεός, από τον οποίο, κατά τον Αγιο Μάξιμο, τον Ομολογητή, έχει ο άνθρωπος «το είναι δεδανεισμένον». Στη Θεολογία της Ορθόδοξης Εκκλησίας, γενικότερα, ο άνθρωπος δεν έχει μόνον την ύπαρξη δοθείσα, και εξαρτημένη από τον Θεό, αλλά, ως θεοειδές δημιούργημα, έχει, επίσης, μόνον εκ του Θεού και εν τω Θεώ το νόημα και την προοπτική της υπάρξεώς του. Από την άλλη πλευρά, η πνευματική πρόοδος του ορθόδοξου Χριστιανού, εξαρτάται από την ευεργετική παρουσία των άλλων, καθώς βρισκόμενος οργανικά δίπλα σε αυτούς θα συναντήσει τον «πλησίον» για να τον αγαπήσει «ως εαυτόν», ενώ μακράν από αυτούς αδυνατεί να ασκηθεί στη φιλανθρωπία και στις αρετές του Χριστού.
ΑΛΛΟΙΩΝΕΤΑΙ ΤΟ ΝΟΗΜΑ
Πώς είναι δυνατόν, επομένως, να μιλάμε, στην ορθόδοξη παράδοση και ζωή, για αυτονομία και απεξάρτηση του ανθρώπου από τον «άλλον», χωρίς να αντιλαμβανόμαστε ότι, ταυτόχρονα, αλλοιώνεται το νόημα και ο σκοπός της ζωής του Χριστιανού; Σύμφωνα με αυτήν την προβληματική, η αυτονομία -όταν αυτή αποτελεί αποσύνδεση ή χαλάρωση των δεδομένων δεσμών του πιστού με τους εν Χριστώ αδελφούς, που τρέφεται μαζί τους μετέχοντας στο Κοινό Ποτήριο, με το Αίμα του Χριστού- δεν μπορεί να θεωρηθεί οικοδομικό στοιχείο της εκκλησιαστικής παραδόσεως, της ζωής και της κοινωνίας στην οποία ζει, λειτουργεί και πορεύεται προς τη σωτηρία του ο ορθόδοξος Χριστιανός. Η ορθόδοξη χριστιανική διδασκαλία, δίδει προτεραιότητα στη σταδιακή μόρφωση και εξέλιξη του ανθρώπινου προσώπου, με αρετές, όπως η αγάπη, η ειρήνη, η ελευθερία, η αγαθοσύνη, η πίστη κ.ά, που επιδρούν και επηρεάζουν αλλά και καθορίζουν τις σχέσεις του με τον Θεό, τον συνάνθρωπο και το περιβάλλον. Η ορθόδοξη Θεολογία παρακολουθεί, με ενδιαφέρον και κατανόηση όλες τις αυτονομιστικές τάσεις των ανθρώπων και ιδιαίτερα των νέων και προσπαθεί να απαντά θετικά έναντι όλων αυτών των επικίνδυνων και ακραίων θεωρήσεων, διακονώντας τη διατήρηση της καθολικότητας και της ακεραιότητας του ανθρώπινου προσώπου. Ο Χριστιανός, εξάλλου, εντός της εκκλησιαστικής παραδόσεως και ζωής συνειδητοποιεί ότι στο πλαίσιο της χριστιανικής πίστεως, οφείλει να υπακούει ταπεινά στις εντολές και στις αρετές του Χριστού. Ο Ιησούς Χριστός παρομοιάζει τον εαυτό του με την άμπελο και τους πιστούς με τα κλήματα της αμπέλου. Όπως ένα κλαδί αμπέλου που κόβεται από το φυτό μαραίνεται, ξηραίνεται και γίνεται άχρηστο, έτσι και ο άνθρωπος που αποκόπτεται από την πνευματική ένωση με τον Χριστό χάνει την πίστη του και δεν καρποφορεί αγαθά έργα και τελικά οδηγείται στην πνευματική νέκρωση.
Ο ΑΝΑΚΑΙΝΙΣΜΟΣ
Το πιστό μέλος της Εκκλησίας, εντάσσεται, συνεπώς, ελεύθερα στην οικείωση της εν Χριστώ ανακαινίσεως, στο πλαίσιο της λειτουργικής και μυστηριακής πράξεως και ζωής. Άλλωστε, ο ανακαινισμός της ανθρώπινης φύσεως συντελέστηκε, εφάπαξ, στο πρόσωπο του Ιησού Χριστού οι δε πιστοί, σε μια δια βίου άθληση και αύξηση, αγωνίζονται να μετέχουν σ’ αυτόν, τον ήδη τετελεσμένο στο πρόσωπο του Χριστού, κοινό οντολογικό ανακαινισμό. Με βάση τα ανωτέρω, είναι εμφανές ότι στην ορθόδοξη Εκκλησία και Θεολογία δεν μπορεί να γίνεται λόγος για ακραία αυτονομία, αλλά μόνον, όπως αναφέρθηκε παραπάνω, για μια λογική προσωπική αυτονομία, που απελευθερώνει τον άνθρωπο για να μπορεί να καταλήξει σε μια λειτουργική ετερονομία, που στεγάζεται μέσα σ’ ένα διαρκή, ελεύθερο και προσωπικό διάλογο του ανθρώπου με τον Σωτήρα Χριστό. Στη ζωή της ορθόδοξης Εκκλησίας, γενικά, δεν μπορεί να υιοθετηθεί η αυτονόμηση του ανθρώπου από τον Θεό, διότι, έτσι, θα μετατραπεί σε μια ανθρωποκεντρική οντότητα, αρνούμενη τη θεανθρωπινότητα του ανθρώπου στο πλαίσιο της ταπείνωσης και της υπακοής στις θείες εντολές. Η ανθρώπινη ύπαρξη προσεγγίζεται, ως εν δυνάμει θεανθρώπινο πρόσωπο, μέσα από μια θεληματική ετερονομία. Αυτή η διάσταση της θεανθρωπινότητας έχει ως αφετηρία της το γεγονός ότι ο άνθρωπος δεν καθίσταται ελεύθερος, όταν από μόνος του αποκτήσει την αίσθηση και τη βεβαιότητα ότι είναι ανεξάρτητος, αυτοδύναμος και αυτόνομος έναντι των «άλλων», αλλά, όταν και με τη δική του επιλογή δέχεται να μετέχει, με ευσέβεια, πίστη, αγάπη και ταπείνωση, στις άκτιστες ενέργειες των Αγίων Μυστηρίων της Εκκλησίας και επιθυμεί να βρίσκεται μαζί με τους «άλλους» επί το αυτό, τόσο κοντά, ώστε να αποτελεί ένα ενεργό μέλος του εκκλησιαστικού σώματος του Χριστού.
ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΜΙΑΣ ΠΤΩΤΙΚΗΣ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ
Η αυτονομία, που οδηγεί στο διασπαστικό διαχωρισμό του Ενός Σώματος του Χριστού, περιέχει τα χαρακτηριστικά μιας πτωτικής, για τον άνθρωπο, κατάστασης, επειδή αρνείται τα ηθικοπνευματικά στοιχεία, που μπορούν να αποτελέσουν παράγοντες για την ανάπτυξή του, ως ένα λειτουργικό και συμμετοχικό μέλος της Εκκλησίας του. Η αυτονομία, επομένως, με την έννοια της ασύδοτης ατομικής ελευθερίας του ανθρώπου, να επιλέγει δικούς του νόμους και κανόνες, μακράν της αλήθειας και της ζωής του Χριστού και της Εκκλησίας, δημιουργεί, με βεβαιότητα, μια προβληματική απομάκρυνση από τον Θεό της ορθόδοξης πίστεως και από την εν Χριστώ αδελφότητα, εντός της οποίας οικοδομείται η πνευματική τελείωση. Η επιφύλαξη που υπάρχει σ’ αυτού του είδους την ακραία αυτονόμηση του ανθρώπου βασίζεται στη σκέψη ότι η στάση και η φιλοσοφία ζωής, σύμφωνα με την οποία ζει κάποιος αυτόνομα, είναι εντελώς ελλειπτική, διότι δεν υποδηλώνει ζώσα και ταπεινή χριστιανική συνείδηση. Από την άλλη πλευρά, είναι προβληματική, διότι απουσιάζει τόσο η αγάπη προς τον Θεό, όσο και η ελεήμων αγάπη προς τον «πλησίον», όπως τον εαυτό.
*Καθηγητής ΑΠΘ, πρόεδρος της Πανελλήνιας Ενώσεως Θεολόγων
Αναδημοσίευση από την εφημερίδα “Ορθόδοξη Αλήθεια”
