Στην κομμουνιστική Αλβανία, ο αθεϊσμός ήταν θεσμοθετημένος στο σύνταγμα. Η κατοχή ενός αντιτύπου του Ευαγγελίου ήταν αρκετή για να οδηγήσει κάποιον στη φυλακή για μια δεκαετία – αν ήταν τυχερός. Οι εκκλησίες είχαν καταστραφεί, οι κληρικοί εκτελεστεί, και η πνευματικότητα ολόκληρου του έθνους είχε οδηγηθεί υπόγεια. Σε αυτόν τον κόσμο, όπως δήλωσε σε συνέντευξή του στον Orthodox Observer, ο Αρχιεπίσκοπος Τιράνων, Δυρραχίου και πάσης Αλβανίας κ. Ιωάννης συνάντησε για πρώτη φορά τον Χριστιανισμό μέσω ενός δανεισμένου βιβλίου.
«Δεν ήταν μεταστροφή», λέει ο Αρχιεπίσκοπος κ. Ιωάννης. «Ήταν αποκάλυψη».
Οι πρόγονοι του Αρχιεπισκόπου κ. Ιωάννη ήταν Χριστιανοί προτού ένας Οθωμανός-Αλβανός ηγεμόνας μεταστρέψει τα νότια χωριά στο Μπεκταχισμό – μια σύνθεση μεταξύ Ορθόδοξου Χριστιανισμού και Σουφιστικού Ισλάμ. Ωστόσο, όταν γεννήθηκε ο Αρχιεπίσκοπος κ. Ιωάννης – ως Φατμίρ Πελούσι – δεν υπήρχε καθόλου θρησκεία στο σπίτι του. Η πρώτη του επαφή με το ιερό ήρθε στην τέταρτη τάξη του λυκείου, όταν ένας φίλος του αδελφού του του έδωσε ένα γαλλικό βιβλίο. Ούτε ο ένας ούτε ο άλλος ήξεραν ότι το βιβλίο ήταν το Ευαγγέλιο κατά Ιωάννη.
«Όταν διάβασα το Ευαγγέλιο, ένιωσα την ίδια χαρά της παιδικής ηλικίας», θυμάται ο Αρχιεπίσκοπος κ. Ιωάννης. Ως το μικρότερο από οκτώ παιδιά, θυμάται συναισθήματα προστασίας και ζεστασιάς που χάθηκαν καθώς μεγάλωνε. Η πρώτη του προσευχή ήταν απλώς: «Ευχαριστώ, Θεέ, που μου επέστρεψες τη χαρά της παιδικής ηλικίας».
Βαπτίστηκε στις 24 Ιουνίου 1979, παίρνοντας το όνομα του Αγίου Ιωάννη του Βαπτιστή. Μαζί του ήταν μόνο τρία άτομα, ένας ιερέας, ένας νονός και ένα νεαρό αγόρι που φυλούσε έξω.
Ο ιερέας που τον βάπτισε, ο Π. Κοσμάς Κίρτζιο, ρίσκαρε τα πάντα κάνοντας αυτό· ένας άλλος ιερέας στη βόρεια πόλη Σκόδρα είχε ήδη εκτελεστεί απλώς για το ότι τέλεσε μια βάπτιση.
«Ήταν πολύ πιο εύκολο να βρει κανείς δυναμίτη παρά ένα Ευαγγέλιο», λέει ο Αρχιεπίσκοπος κ. Ιωάννης.
Κατά τα χρόνια της αποκατάστασης της Αλβανικής Ορθόδοξης Εκκλησίας, ο τότε Μητροπολίτης Ιωάννης τίμησε τα χρόνια της διακονίας του Π. Κοσμά υπό κίνδυνο, χειροτονώντας τον επίσκοπο. Ο γιος του, το αγόρι που φυλούσε κατά τη βάπτιση, είναι πλέον και ο ίδιος ιερέας.
Αυτή η προσωπική ιστορία διαμορφώνει τον τρόπο με τον οποίο ο Αρχιεπίσκοπος κ. Ιωάννης προσεγγίζει τη διακονία του. Όταν μιλά για την ανάγκη ορατής ενότητας μεταξύ των Ορθόδοξων Εκκλησιών, μιλά από την εμπειρία ενός λαού που κάποτε δεν είχε καθόλου εκκλησία και που γνωρίζει τι σημαίνει όταν μια εκκλησία ανασταίνεται.
«Η ορατή ενότητα είναι μαρτυρία», λέει ο Αρχιεπίσκοπος κ. Ιωάννης. «Δίνει ελπίδα στον λαό μας και σε άλλους ανθρώπους που τώρα δεν έχουν διάλογο».
«Είναι πολύ σημαντικό να βλέπουν οι άνθρωποι κάτι. Μπορούμε να κρατήσουμε την ενότητα στις καρδιές μας, αλλά δεν αρκεί – η αληθινή ενότητα πρέπει να εκφράζεται».
Την Κυριακή, ο Αρχιεπίσκοπος κ. Ιωάννης γιόρτασε την Κυριακή της Ορθοδοξίας μαζί με κληρικούς και ιεράρχες από δέκα διαφορετικές δικαιοδοσίες. Αυτή η περίσταση, λέει, αποτελεί απόδειξη της σημασίας της ορατής ενότητας.
«Δώσαμε ένα μήνυμα και είδα την αντίδραση του λαού», λέει ο Αρχιεπίσκοπος κ. Ιωάννης. «Ήταν όλοι χαρούμενοι· τους δίνει ελπίδα». Σε αυτό, λέει, οι ιεράρχες έχουν ευθύνη όχι μόνο για τους εαυτούς τους, αλλά και για τον λαό τους.
Στην Αλβανία, η ενότητα που περιγράφει ο Αρχιεπίσκοπος κ. Ιωάννης δεν εφαρμόζεται μόνο μεταξύ των Χριστιανών, αλλά και ανάμεσα σε διαφορετικές θρησκευτικές παραδόσεις. Οι χριστιανικές και μουσουλμανικές κοινότητες της χώρας έχουν αναπτύξει αυτό που ονομάζει «διάλογο της ζωής», διαμορφωμένο από κοινά σχολεία, γειτονιές και τραπέζια φαγητού.
«Οι άνθρωποι ζουν μαζί», λέει ο Αρχιεπίσκοπος κ. Ιωάννης. «Είναι δυνατόν να ζήσουμε ειρηνικά, αν σεβόμαστε και αγαπάμε ο ένας τον άλλον».
Τα διαθρησκευτικά συμβούλια της Αλβανίας εναλλάσσουν την προεδρία τους κάθε χρόνο μεταξύ των θρησκευτικών ηγετών. «Μετά τη λήξη των συναντήσεων, κάνουμε ένα κοινό δείπνο», εξηγεί ο Αρχιεπίσκοπος κ. Ιωάννης. «Αν είμαστε σε εκκλησία, το κάνουμε εκεί· αν είμαστε σε τζαμί, το κάνουν εκείνοι».
«Αυτό δίνει σταθερότητα στη χώρα και στον λαό», λέει. «Είναι μια φιλία, και δεν μπορείς να τσακωθείς με φίλους».
Αφηγείται την ιστορία μιας ηλικιωμένης γυναίκας που του είπε ότι πάντα ένιωθε φόβο όταν περνούσε μπροστά από τον τοπικό μουφτή (ισλαμικό νομικό λόγιο). Αλλά μετά που είδε τις ειρηνικές και ευχάριστες σχέσεις του Αρχιεπισκόπου Ιωάννη με αυτούς, κάτι άλλαξε. «Είπε, ‘τώρα που σας βλέπω μαζί τους, μου φαίνεται διαφορετικά’», αναφέρει ο Αρχιεπίσκοπος κ. Ιωάννης.
«Όταν οι άνθρωποι μας βλέπουν μαζί, αυτό μεταδίδεται στον λαό», λέει ο Αρχιεπίσκοπος κ. Ιωάννης.
Όταν τον ρώτησαν πώς πρέπει να ανταποκριθεί η Εκκλησία όταν η πίστη μετατρέπεται σε όπλο, ο Αρχιεπίσκοπος κ. Ιωάννης ήταν κατηγορηματικός.
«Η χειραγώγηση της θρησκείας είναι αμάρτημα», λέει ο Αρχιεπίσκοπος κ. Ιωάννης. «Ο Αρχιεπίσκοπος [Αναστάσιος] λέει πάντα ότι το ζήτημα δεν είναι ποια πλευρά παίρνει κανείς. Αυτό που μετράει είναι πώς καταδικάζεται η αδικία».
Αυτή η πεποίθηση έχει διαμορφώσει τον τρόπο με τον οποίο η Αλβανική Ορθόδοξη Εκκλησία αντιμετώπισε τον πόλεμο στην Ουκρανία. «Από τις πρώτες μέρες της επίθεσης της Ρωσίας κατά της Ουκρανίας, η εκκλησία μας είχε μια ανακοίνωση», λέει ο Αρχιεπίσκοπος Ιωάννης. «Κάθε Κυριακή, σε κάθε Λειτουργία, υπήρχε προσευχή που καταδίκαζε την επίθεση και προσευχή προς τον Θεό για την ειρήνη».
«Πιστεύω ότι η Εκκλησία στην Αλβανία ακολούθησε το παράδειγμα του Αγίου Ιωάννη του Χρυσοστόμου», λέει ο Αρχιεπίσκοπος κ. Ιωάννης. «Όταν ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος κατηγορήθηκε ότι επιτέθηκε στην Αυτοκράτειρα και τον Αυτοκράτορα εξαιτίας των εκκλήσεών του για δικαιοσύνη, απάντησε με τα λόγια αυτά: ‘Δεν μίλησα ποτέ εναντίον ανθρώπων. Μίλησα εναντίον της αδικίας’».
Ο Αρχιεπίσκοπος κ. Ιωάννης τονίζει ότι ο Χριστιανισμός διδάσκει την καθολική και άνευ όρων αγάπη. «Είναι αδύνατο να αγαπάς έναν και να μισείς τους άλλους», λέει. «Αν έχεις αγάπη, αγαπάς όλους, αλλιώς δεν είναι αληθινή αγάπη».
Το επεξηγεί με την ιστορία ενός Ρουμάνου ιερέα που φυλακίστηκε για 20 χρόνια πριν απελευθερωθεί λόγω πίεσης της Δύσης. Όταν ταξίδεψε στη Γαλλία, οι δημοσιογράφοι τον ρώτησαν: γιατί οι κομμουνιστές μισούσαν τους Χριστιανούς; Ο ιερέας τους διόρθωσε, λέγοντας ότι δεν μισούσαν τους Χριστιανούς, αλλά όλους τους ανθρώπους.
«Αν είναι μίσος, το μίσος θα εξαπλωθεί», λέει ο Αρχιεπίσκοπος κ. Ιωάννης. «Πρώτα μισείς αυτή τη θρησκεία· μετά θα μισήσεις και τους ανθρώπους της δικής σου θρησκείας».
Τονίζει την κοινή ανθρωπιά που μοιράζονται όλοι οι λαοί. «Ο Άγιος Γρηγόριος ο Νύσσης έλεγε ότι το να λέμε ‘άνθρωποι’ στον πληθυντικό είναι αίρεση», λέει ο Αρχιεπίσκοπος Ιωάννης. «Υπάρχει μόνο ένας άνθρωπος, αλλά εκατομμύρια πρόσωπα, όπως η Αγία Τριάδα είναι μόνο μια θεία Ουσία, αλλά τρία πρόσωπα».
Στη συνέχεια αναφέρεται στη θεολογία της εικόνας για να εξηγήσει γιατί ο διαλόγος εντός της Ορθοδοξίας και μεταξύ των θρησκειών είναι πνευματική επιταγή, περισσότερο από απλή πρακτική αναγκαιότητα.
«Ο διάλογος με τους άλλους είναι πολύ σημαντικός, γιατί είναι μια μορφή αποκάλυψης», λέει. «Όταν αρχίζεις να βλέπεις ένα άλλο ον, βλέπεις την εικόνα του Θεού. Αν δούμε πραγματικά αυτήν την εικόνα, τους αγαπάμε».
Αυτή η αντίληψη της πίστης θα μπορούσε να ανήκει μόνο σε κάποιον που κάποτε διάβασε κρυφά το Ευαγγέλιο, που βαπτίστηκε σε ένα υπόγειο με ένα αγόρι να φυλάει έξω. Ο Αρχιεπίσκοπος Ιωάννης έλαβε την πίστη ως κάτι κρυφό. Τώρα, λέει, πρέπει να γίνεται ορατή – σε ένα δείπνο που μοιράζονται φίλοι διαφορετικών θρησκειών, σε μια ηλικιωμένη που πλέον δεν φοβάται τους γείτονές της, σε πιστούς που συναντώνται γύρω από ένα κοινό Άγιο Ποτήριο.
Αρθρογράφος: Κορίνα Ρόμπινσον
Eπιπλέον επιμέλεια: Δρ. Στράτος Σαφιολέας
Μετάφραση: Ιωάννα Γεωργακοπούλου
