του δρα Κυριάκου Τσελεγκίδη *
Η 1η Σεπτεμβρίου, αρχή του εκκλησιαστικού έτους, λειτουργεί στην ορθόδοξη λατρεία ως κάτι περισσότερο από ημερολογιακό όριο. Η εορτή της Ινδίκτου επαναφέρει ένα θεμελιώδες θεολογικό ερώτημα για τον τρόπο με τον οποίο ο άνθρωπος βιώνει τον χρόνο υπό το φως της δημιουργίας, της ενανθρώπησης και της προσδοκίας της Βασιλείας του Θεού. Η έναρξη του νέου εκκλησιαστικού έτους προσφέρει έτσι μια νέα ανάγνωση της ανθρώπινης χρονικότητας. Ο χρόνος αποκτά σωτηριολογικό προσανατολισμό και εντάσσεται στη λειτουργική εμπειρία της Εκκλησίας, όπου η ιστορία του ανθρώπου συναντά το έργο της θείας οικονομίας (Brzeziński, 2020).
Ο όρος ινδικτιών προέρχεται από τη λατινική λέξη indictio, που συνδεόταν με την επιβολή φόρων. Η εκκλησιαστική παράδοση, ωστόσο, προσέλαβε τον όρο και τον αποδέσμευσε από την αρχική διοικητική του χρήση: η 1η Σεπτεμβρίου έγινε η «αρχή της Ινδίκτου», δηλαδή η αρχή του εκκλησιαστικού έτους (OCA, n.d.-b). Το γεγονός αυτό είναι ενδεικτικό του τρόπου με τον οποίο η Εκκλησία μεταμορφώνει τον κοσμικό χρόνο. Δεν τον αρνείται, αλλά τον αναφέρει στον Θεό. Η ημερολογιακή διαδοχή παραμένει, αλλά ο χρόνος αναφέρεται πλέον στον Θεό και αποκτά περιεχόμενο που υπερβαίνει τη μέτρηση ημερών, υποχρεώσεων και ανθρώπινης δραστηριότητας.
Χαρακτηριστική είναι η δέηση του απολυτικίου της εορτής, «εὐλόγησον τὸν στέφανον τοῦ ἐνιαυτοῦ τῆς χρηστότητός σου Κύριε» (Greek Orthodox Archdiocese of America, n.d.). Μέσα σε αυτή τη λειτουργική διατύπωση ο χρόνος προσεγγίζεται ως δωρεά. Η αρχή του έτους παραδίδεται στον Θεό και ο άνθρωπος καλείται να τη βιώσει μέσα από την ευχαριστία, τη μετάνοια και τη σχέση με τον Δημιουργό. Η ορθόδοξη θεώρηση του χρόνου συνδέεται κατ’ αυτόν τον τρόπο άμεσα με τη θεολογία της δημιουργίας. Ο κόσμος έχει κτιστή ύπαρξη και ο άνθρωπος, μετέχοντας ταυτόχρονα στην υλική και την πνευματική πραγματικότητα, καλείται να αναφέρει την κτίση στον Δημιουργό της (OCA, 2015).
Από αυτή την αφετηρία προκύπτει η πρώτη βασική διάσταση της Ινδίκτου, ο χρόνος ως στοιχείο της δημιουργίας. Ο χρόνος αρχίζει μαζί με τον κτιστό κόσμο και διακρίνεται από την άκτιστη αιωνιότητα του Θεού. Η διάκριση αυτή δεν υποβαθμίζει την ανθρώπινη χρονικότητα. Αντίθετα, της προσδίδει ιδιαίτερη αξία, καθώς μέσα στον χρόνο εκτυλίσσεται η ελεύθερη ανταπόκριση του ανθρώπου στην κλήση του Θεού. Ο Vlădescu (2024) επισημαίνει ότι στην ορθόδοξη θεολογική παράδοση ο χρόνος συνδέεται τόσο με τη δημιουργία όσο και με τον σωτηριολογικό προορισμό του ανθρώπου. Κάθε αρχή εκκλησιαστικού έτους υπενθυμίζει επομένως ότι η διαδοχή των ημερών αποκτά νόημα από την κατεύθυνση που λαμβάνει η ανθρώπινη ζωή.
Η κατεύθυνση αυτή είναι κατεξοχήν χριστολογική. Η εκκλησιαστική παράδοση συνδέει την ημέρα της Ινδίκτου με την είσοδο του Χριστού στη συναγωγή και την ανάγνωση της προφητείας του Ησαΐα, «Πνεῦμα Κυρίου ἐπ’ ἐμέ» και «κηρύξαι ἐνιαυτὸν Κυρίου δεκτόν» (Λουκ. 4, 16–21). Ο «δεκτός ενιαυτός» δεν είναι ένα απλό ημερολογιακό διάστημα. Είναι ο καιρός της ελευθερίας, της θεραπείας και της επιστροφής του ανθρώπου στον Θεό.
Εδώ βρίσκεται και η μετάβαση από τον χρόνο της δημιουργίας στον χρόνο της σωτηρίας. Ο κτιστός χρόνος προσλαμβάνεται μέσα στη λειτουργική ζωή ως καιρός, δηλαδή ως χρόνος που αποκτά σωτηριολογική πληρότητα. Η λειτουργική ανάμνηση δεν περιορίζεται σε αναφορά γεγονότων του παρελθόντος. Στη μελέτη του για τη σωτηριολογική διάσταση του λειτουργικού χρόνου, ο Brzeziński (2020) περιγράφει τη λατρεία ως τον χώρο πραγματικής συνάντησης της θείας αιωνιότητας με την ανθρώπινη ιστορία. Η ανάμνηση του έργου του Χριστού αποκτά έτσι παροντικό και υπαρξιακό χαρακτήρα. Το γεγονός της σωτηρίας εισέρχεται στον χρόνο του ανθρώπου και τον προσανατολίζει προς την εσχατολογική του ολοκλήρωση.
Με αυτή την προοπτική γίνεται κατανοητή και η θέση της Ινδίκτου μέσα στο εκκλησιαστικό έτος. Η 1η Σεπτεμβρίου σηματοδοτεί την ημερολογιακή του αρχή, ενώ το πραγματικό λειτουργικό κέντρο του ετήσιου κύκλου παραμένει το Πάσχα. Η Ανάσταση του Χριστού προσδίδει προσανατολισμό τόσο στις κινητές όσο και στις σταθερές εορτές και διαμορφώνει συνολικά τη λειτουργική εμπειρία του έτους (OCA, n.d.-b). Η Ινδικτιών
ανοίγει επομένως έναν χρόνο που έχει πασχάλιο ορίζοντα. Η διαδοχή των εορτών οδηγεί τον πιστό σε μια επαναλαμβανόμενη βίωση της ιστορίας της σωτηρίας και συγχρόνως καλλιεργεί την προσδοκία της τελικής νίκης της ζωής απέναντι στον θάνατο.
Η ίδια θεολογική αντίληψη εξηγεί και τη σύνδεση της 1ης Σεπτεμβρίου με τη φροντίδα της δημιουργίας. Από το 1989 το Οικουμενικό Πατριαρχείο έχει καθιερώσει την ημέρα ως ημέρα προσευχής για την προστασία του φυσικού περιβάλλοντος. Στο Πατριαρχικό Μήνυμα του 2024 η περιβαλλοντική κρίση εντάσσεται ρητά στη χριστιανική ευθύνη απέναντι στην κτίση, η οποία ομολογείται ως έργο του Θεού και ως
«καλή λίαν» δημιουργία (Bartholomew of Constantinople, 2024). Η οικολογική ευθύνη αποκτά έτσι ευχαριστιακό και ασκητικό περιεχόμενο. Ο άνθρωπος καλείται να χρησιμοποιεί τον κόσμο ως δώρο και να αποφεύγει μια σχέση κυριαρχίας που οδηγεί στην εξάντληση και την καταστροφή του.
Η μέριμνα για την κτίση συνδέεται συγχρόνως με την κοινωνική ευθύνη. Το ίδιο Πατριαρχικό Μήνυμα επισημαίνει ότι οι συνέπειες της οικολογικής κρίσης επιβαρύνουν δυσανάλογα τους φτωχότερους πληθυσμούς και συνδέει την προστασία του περιβάλλοντος με την κοινωνική δικαιοσύνη και τη διακονία του πλησίον (Bartholomew of Constantinople, 2024). Η Ινδικτιών αποκτά επομένως περιεχόμενο που αφορά τον συγκεκριμένο τρόπο ζωής. Η μετάνοια εκφράζεται στην εγκράτεια, στην ευχαριστιακή χρήση των αγαθών, στον σεβασμό της δημιουργίας και στην ευθύνη απέναντι στον άλλο άνθρωπο.
Στην αρχή του νέου εκκλησιαστικού έτους, ο χρόνος παρουσιάζεται τελικά ως χώρος σχέσης με τον Θεό και ως δυνατότητα σωτηρίας. Η ανθρώπινη ζωή εξακολουθεί να γνωρίζει τη φθορά, την αβεβαιότητα και τη δοκιμασία, όμως η εκκλησιαστική εμπειρία προσδίδει διαφορετικό προσανατολισμό στη χρονικότητα. Ο πιστός καλείται να κατοικήσει τον χρόνο με ευχαριστία και ευθύνη, ως μέλος της δημιουργίας και ως πρόσωπο που προσδοκά την πληρότητα της Βασιλείας. Η ευλογία του νέου έτους αποκτά έτσι βαθύτερο νόημα. Ο χρόνος προσφέρεται στον Χριστό και μπορεί να γίνει καιρός μετάνοιας, κοινωνίας και πρόγευσης της αιωνιότητας (Brzeziński, 2020; Vlădescu, 2024).
Βιβλιογραφικές αναφορές
Bartholomew of Constantinople. (2024, August 28). Patriarchal message for the feast of Indiction and the new ecclesiastical year. Greek Orthodox Archdiocese of America. https://www.goarch.org/-/patriarchal-message-for-the-feast-of-indiction-and-the-new-ecclesiastical-year
Brzeziński, D. (2020). The salvific dimension of time in the Christian liturgy.
Verbum Vitae, 38(1), 329–351. https://doi.org/10.31743/vv.10184
Greek Orthodox Archdiocese of America. (n.d.). Ἀρχή τῆς Ἰνδίκτου [Beginning of the Indiction]. https://www.goarch.org/chapel/saints?contentid=188&language=el
Orthodox Church in America. (2015, August 28). The beginning of the ecclesiastical year & the day of prayer for the creation. https://www.oca.org/holy-synod/statements/his-beatitude-metropolitan-tikhon/the-beginning-of-the-ecclesiastical-year-the-day-of-prayer-for-the-creation
Orthodox Church in America. (n.d.-a). Church new year. https://www.oca.org/saints/lives/2042/09/01/501-church-new-year
Orthodox Church in America. (n.d.-b). The church year. https://www.oca.org/orthodoxy/the-orthodox-faith/worship/the-church-year/church-year
Vlădescu, I. (2024). Orthodox teaching on time. Icoana Credinței, 10(20), 114–
124. https://doi.org/10.26520/icoana.2024.20.10.114-124
