Του Αρχιμανδρίτη Αθηναγόρα Σουπουρτζή*
Μπορεί μια υπερυψωμένη έδρα, η θέση των προσώπων ή ένα Ευαγγέλιο τοποθετημένο στο μέσον μιας συνέλευσης να έχουν θεσμική σημασία για την πράξη του κρίνειν; Η απάντηση δεν βρίσκεται στην επισημότητα καθαυτή, αλλά στη μορφή που προσδίδει στην κρίση τάξη, συνέχεια και κοινό μέτρο.
Η εξαίρεση που αποκαλύπτει τον κανόνα
Στις 13 Μαΐου 1985, όταν ο Πάπας Ιωάννης Παύλος Β΄ απευθύνθηκε στο Διεθνές Δικαστήριο στο Μέγαρο Ειρήνης της Χάγης, χρησιμοποιήθηκε ειδική υπερυψωμένη εξέδρα, ώστε να ομιλήσει στο ύψος των δικαστών και όχι χαμηλότερα, όπως συμβαίνει με όποιον αγορεύει από το αναλόγιο. Ο Valentin Jeutner αξιοποιεί το περιστατικό αυτό για να δείξει πόσο θεσμικά φορτισμένη είναι η χωρική διάταξη της δικαστικής αίθουσας. Η εξαίρεση αποκαλύπτει τον κανόνα: ακόμη και το ύψος από το οποίο ομιλεί κανείς δηλώνει τη θέση του απέναντι στην έδρα.
Το ίδιο γίνεται ακόμη πιο ευδιάκριτο κατά την έναρξη μιας δικαστικής συνεδρίασης. Στο Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης ο κλητήρας αναφωνεί «La Cour!», δηλαδή «Το Δικαστήριο!», και οι παρόντες εγείρονται για την είσοδο των δικαστών. Οι τελευταίοι καταλαμβάνουν την υπερυψωμένη έδρα, φέρουν ιδιαίτερη δικαστική ενδυμασία, ενώ οι διάδικοι και οι συνήγοροι βρίσκονται σε διακριτές θέσεις και λαμβάνουν τον λόγο κατά προκαθορισμένη σειρά. Ο χώρος παύει να είναι ένας κοινός τόπος αντιπαράθεσης και αποκτά τη μορφή θεσμικά οργανωμένης κρίσης.
Αυτό αποδίδει η έννοια της «τελετουργίας της δίκης». Δεν πρόκειται για θέαμα, αλλά για το σύνολο των επαναλαμβανόμενων μορφών που συνοδεύουν την απονομή της δικαιοσύνης: τον χώρο, την ενδυμασία, τη θέση των προσώπων, τη σειρά του λόγου, τις προσφωνήσεις και τη δημοσιότητα. Ο Antoine Garapon έχει επισημάνει ότι η πράξη του κρίνειν έχει χωρική, συμβολική και τελετουργική διάσταση. Ο Jeutner, εξετάζοντας ειδικά την προφορική διαδικασία στη Χάγη, υποστηρίζει ότι οι μορφές αυτές συμβάλλουν στη συγκρότηση μιας κοινότητας γύρω από την έννομη τάξη και στη νομιμοποίηση των αξιών της.
Η σύγχρονη νομική θεωρία προσφέρει, έτσι, ένα λεξιλόγιο για να περιγράψει κάτι που η εκκλησιαστική παράδοση είχε ήδη εκφράσει με εξαιρετικά ισχυρές εικόνες και διαδικασίες. Στην Εκκλησία η τάξη της κρίσης δεν εξαντλείται σε μια συμβολική σκηνοθεσία. Συνδέει το ορατό σημείο με την κανονικά διατεταγμένη πορεία προς την απόφαση.
Έφεσος και Χαλκηδόνα: η κρίση ενώπιον του Ευαγγελίου
Η ιστορική σύγκριση χρειάζεται μία μόνο μεθοδολογική διευκρίνιση. Δεν πρόκειται για ευθύγραμμη καταγωγή της σύγχρονης δίκης από τις Οικουμενικές Συνόδους, αλλά για παλαιότερες μορφές θεσμικής κρίσης, στις οποίες αναγνωρίζονται λειτουργίες που η νεότερη νομική επιστήμη περιγράφει με διαφορετικές δογματικές κατηγορίες.
Όταν το 431 οι Πατέρες της Γ΄ Οικουμενικής Συνόδου συνήλθαν στην Έφεσο, το ιερό Ευαγγέλιο τέθηκε στο μέσον της συνέλευσης. Στη Χαλκηδόνα ο ευαγγελικός κώδικας επανέρχεται στο κέντρο της συνοδικής τάξης. Το σημείο είναι θεολογικά σαφές και θεσμικά πυκνό: το Ευαγγέλιο βρίσκεται στο μέσον ως ορατό σημείο της παρουσίας του Χριστού, ενώπιον του Οποίου το συνοδικό σώμα κρίνει χωρίς να αυτοθεμελιώνει την κρίση του.
Ο Χαρίδημος Κουτρής έχει υποστηρίξει ότι, μετά τη Χαλκηδόνα, η παρουσία του Ευαγγελίου εισήχθη σταδιακά και στον κοσμικό δικαστικό χώρο του Βυζαντίου. Το 530 ο Ιουστινιανός όρισε ότι οι ιερές Γραφές τίθενται ενώπιον της δικαστικής έδρας από την αρχή της δίκης έως την απαγγελία της οριστικής απόφασης, ώστε οι δικαστές να γνωρίζουν ότι δεν κρίνουν τους άλλους περισσότερο απ’ όσο κρίνονται οι ίδιοι (CJ 3.1.14.1-2). Η διατύπωση αυτή μεταφέρει στη γλώσσα του δικαίου την ευαγγελική προειδοποίηση: «ἐν ᾧ γὰρ κρίματι κρίνετε κριθήσεσθε» (Ματθ. 7,2).
Η Έφεσος, άλλωστε, δεν υπήρξε μόνο δογματική σύναξη. Στην πρώτη συνεδρία της, στις 22 Ιουνίου 431, ο Νεστόριος κλήθηκε τρεις φορές και μόνο μετά την άρνησή του να εμφανισθεί η Σύνοδος προχώρησε στην καθαίρεσή του. Είκοσι χρόνια αργότερα, στη Χαλκηδόνα, ο Διόσκορος Αλεξανδρείας κλητεύθηκε επανειλημμένα και η πράξη της καθαίρεσης μνημονεύει ρητά ότι δεν ανταποκρίθηκε σε τρεις κλήσεις. Η επανάληψη της κλήτευσης προσδίδει στην ερήμην κρίση σαφή διαδικαστική προϋπόθεση.
Η ίδια λογική αποτυπώνεται στον ΟΔ΄ Αποστολικό κανόνα, ενώ ο ΟΕ΄ αποκλείει την καταδίκη επισκόπου βάσει ενός μόνο μάρτυρα. Εδώ γίνεται φανερή η σχέση ανάμεσα στις δύο όψεις της μορφής της κρίσης. Η μία είναι συμβολική: το Ευαγγέλιο, ο χώρος, η θέση των προσώπων. Η άλλη είναι διαδικαστική: η κλήτευση, η δυνατότητα εμφάνισης, οι αποδεικτικές προϋποθέσεις και η σειρά των πράξεων. Δεν ταυτίζονται, αλλά υπηρετούν την ίδια θεσμική ανάγκη: η κρίση να αναγνωρίζεται ως αποτέλεσμα τάξης και όχι ως στιγμιαία έκφραση βούλησης.
Ο Ε΄ κανόνας της Νικαίας και η συνοδική μορφή της κρίσης
Στο ίδιο θεσμικό ήθος εντάσσεται ο Ε΄ κανόνας της Α΄ Οικουμενικής Συνόδου. Προβλέπει τη σύγκληση επαρχιακών συνόδων δύο φορές το έτος, ώστε να εξετάζονται από κοινού περιπτώσεις ακοινωνησίας και να διαπιστώνεται μήπως η απομάκρυνση οφείλεται σε «μικροψυχίᾳ ἢ φιλονεικίᾳ ἤ τινι τοιαύτῃ ἀηδίᾳ τοῦ ἐπισκόπου».
Θα ήταν αναχρονισμός να περιγραφεί ο κανόνας ως «έφεση» με τη σύγχρονη δικονομική έννοια. Εκφράζει, όμως, κάτι ουσιώδες για τη συνοδική συγκρότηση της επισκοπικής κρίσης. Η συγκεκριμένη απόφαση δεν μένει απομονωμένη από την κοινωνία των αδελφών επισκόπων, αλλά εντάσσεται σε συλλογική εξέταση που αποδίδει στην πράξη κοινό εκκλησιαστικό χαρακτήρα. Η επισκοπική ευθύνη και η συνοδικότητα δεν τίθενται εδώ σε ανταγωνισμό, αλλά εμφανίζονται ως αλληλένδετες όψεις της ίδιας κανονικής τάξης.
Οι ιεροί κανόνες και τα πρακτικά των Οικουμενικών Συνόδων δείχνουν, επομένως, ότι η ποιμαντική διάσταση της κρίσης δεν αναιρεί τη μορφή της. Ο επίσκοπος ως κριτής ενεργεί μέσα στην Εκκλησία και για χάρη της ενότητας και της ειρήνης της, ενώ η συνοδική τάξη προσδίδει στην κρίση την κανονική της ένταξη στο σώμα.
Μια ευρύτερη θεσμική διαδρομή
Στο σημείο αυτό αρκεί μία ευρύτερη ιστορική παρατήρηση. Ο καθηγητής Ευάγγελος Βενιζέλος έχει επισημάνει τη βαθιά ιστορική σχέση της νομικής σύλληψης του Συντάγματος με το κανονικό δίκαιο. Από διαφορετικές αφετηρίες, ο Harold J. Berman και ο Brian Tierney έχουν αναδείξει τον ρόλο του μεσαιωνικού κανονικού δικαίου στη συγκρότηση της δυτικής νομικής παράδοσης και στην επεξεργασία εννοιών συναίνεσης, αντιπροσώπευσης, θεμελιώδους νομοθεσίας και οριοθέτησης της αρμοδιότητας. Για το παρόν θέμα το ενδιαφέρον βρίσκεται σε ένα μόνο σημείο: η κρίση αποκτά θεσμική πυκνότητα όταν συνδέεται με μορφές που οργανώνουν το ποιος κρίνει, με ποια διαδικασία και εντός ποιου κανονιστικού ορίζοντα.
Από τη συνοδική κρίση στη σύγχρονη δικαστική αίθουσα
Η σύγχρονη δίκη εκφράζει με διαφορετικούς όρους την ίδια βασική απαίτηση. Η δημοσιότητα, η ακρόαση, η ισότητα των όπλων, η αιτιολογία και το δικαίωμα του κατηγορουμένου να μιλήσει τελευταίος δεν είναι απλώς παραδοσιακές μορφές. Είναι εγγυήσεις που προσδιορίζουν τον τρόπο με τον οποίο παράγεται η δικαστική απόφαση. Όταν η παραβίασή τους συνεπάγεται ακυρότητα, γίνεται σαφές ότι ο τύπος μπορεί να αποτελεί μέρος της ίδιας της ουσίας της δίκαιης δίκης.
Αυτό αποκτά ιδιαίτερη επικαιρότητα στην ψηφιακή δικαιοσύνη. Η τηλεδιάσκεψη, ο ηλεκτρονικός φάκελος και η έγγραφη διαδικασία μεταβάλλουν την εξωτερική μορφή της δίκης, χωρίς κατ’ ανάγκην να μεταβάλλουν τις εγγυητικές της λειτουργίες. Η γνώση της σύνθεσης, η πραγματική δυνατότητα ακρόασης, η ισότιμη πρόσβαση στο υλικό και η αιτιολογία της απόφασης μπορούν να υπηρετούνται με νέα μέσα. Η μετάβαση αυτή υπενθυμίζει ότι η θεσμική μορφή δεν ταυτίζεται με ένα συγκεκριμένο ιστορικό σκηνικό.
Η έδρα και το Ευαγγέλιο
Η έδρα μπορεί να βρίσκεται ψηλότερα. Το Ευαγγέλιο, όμως, τοποθετημένο ενώπιον εκείνου που κρίνει, παραπέμπει σε ένα μέτρο που δεν εξαντλείται στο πρόσωπο του κρίνοντος. Γι’ αυτό η εικόνα της Εφέσου και της Χαλκηδόνας διατηρεί ακόμη τη δύναμή της, όχι ως αρχαιολογικό κατάλοιπο, αλλά ως θεσμικό σύμβολο της ευθύνης που συνοδεύει κάθε κρίση.
«Ἐν ᾧ γὰρ κρίματι κρίνετε κριθήσεσθε».
* Διδάκτωρ Κανονικού Δικαίου, ΕΚΠΑ, Καθηγητή Εκκλησιαστικού και Κανονικού Δικαίου Θεολογική Ακαδημία Βολυνίας (Ουκρανία)
Ενδεικτική βιβλιογραφία
- Berman, Harold J., Law and Revolution: The Formation of the Western Legal Tradition, Harvard University Press, 1983.
- Garapon, Antoine, Bien juger. Essai sur le rituel judiciaire, Paris, Odile Jacob, 1997.
- Jeutner, Valentin, «The Function of Legal Ritual in the Peace Palace», Oxford Journal of Law and Religion 13, no. 2 (2024), σ. 219-242, DOI: 10.1093/ojlr/rwae010.
- Koutris, Charidimos, The Presence & Authority of the Gospel-Book in the Fifth-Century Church Councils, διδακτορική διατριβή, Durham University, 2017.
- Price, Richard – Gaddis, Michael, The Acts of the Council of Chalcedon, 3 τόμ., Liverpool University Press, 2005.
- Price, Richard – Graumann, Thomas, The Council of Ephesus of 431: Documents and Proceedings, Liverpool University Press, 2020.
- Ράλλης, Γ. – Ποτλής, Μ., Σύνταγμα των θείων και ιερών κανόνων, τόμ. Β΄, Αθήνα 1852.
- Tierney, Brian, Religion, Law and the Growth of Constitutional Thought, 1150-1650, Cambridge University Press, 1982.
- Βενιζέλος, Ευάγγελος, Πολιτική Θεολογία και Συνταγματική Ηθική, Αρμός, 2024.
