Την πορεία διαμόρφωσης του κειμένου «Το Αυτόνομον και ο τρόπος ανακηρύξεως αυτού», από την προσυνοδική επεξεργασία έως την τελική έγκρισή του από την Αγία και Μεγάλη Σύνοδο της Κρήτης το 2016, παρουσίασε ο Δρ. Κανονικού Δικαίου του ΑΠΘ Αλέξανδρος Σμοτσέφσκυ.
Η εισήγηση πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο του Διεθνούς Επιστημονικού Συνεδρίου «Η Αγία και Μεγάλη Σύνοδος της Ορθοδόξου Εκκλησίας (2016-2026). Αποτίμησις και Προοπτικαί» και επικεντρώθηκε στις συζητήσεις που προηγήθηκαν της Συνόδου, στις τροποποιήσεις που έγιναν στην Κρήτη, αλλά και στη διάκριση μεταξύ Αυτονόμου και Αυτοκεφάλου.
Όπως επισήμανε ο κ. Σμοτσέφσκυ, η Σύναξη των Προκαθημένων στο Φανάρι, τον Μάρτιο του 2014, έδωσε νέα ώθηση στην προετοιμασία της Αγίας και Μεγάλης Συνόδου, προβλέποντας την προσυνοδική αποδοχή του κειμένου για το Αυτόνομο.
Το σχέδιο εξετάστηκε στην Ε΄ Προσυνοδική Πανορθόδοξη Διάσκεψη στο Σαμπεζύ, τον Οκτώβριο του 2015, υπό την προεδρία του τότε Μητροπολίτη Περγάμου Ιωάννη Ζηζιούλα. Το τελικό κείμενο, με ημερομηνία 15 Οκτωβρίου, έφερε τις υπογραφές όλων των αντιπροσωπειών.
Οι διαφορετικές προσεγγίσεις για το Αυτόνομο
Κατά τις συζητήσεις εκφράστηκαν διαφορετικές προσεγγίσεις σχετικά με τη λειτουργία του θεσμού της εκκλησιαστικής αυτονομίας.
Ο τότε Μητροπολίτης Περιστερίου Χρυσόστομος εξέφρασε την επιφύλαξη ότι το Αυτόνομο θα μπορούσε να λειτουργήσει ως προθάλαμος για τη δημιουργία νέων Αυτοκέφαλων Εκκλησιών και να οδηγήσει σε περαιτέρω εκκλησιαστικό κατακερματισμό.
Από την πλευρά του, ο τότε Μητροπολίτης Βολοκολάμσκ Ιλαρίων υπογράμμισε την ποιμαντική χρησιμότητα του θεσμού, ιδιαίτερα στην περίπτωση Εκκλησιών που εκτείνονται σε διαφορετικές χώρες και περιλαμβάνουν διαφορετικούς λαούς και γλώσσες.
Ο Μητροπολίτης Περγάμου Ιωάννης διευκρίνισε ότι στόχος ήταν η από κοινού ρύθμιση ενός θεσμού που ήδη εφαρμοζόταν στην πράξη, τονίζοντας χαρακτηριστικά ότι «η ασφαλιστική δικλείς είναι η διορθόδοξος συμφωνία».
Σημαντικό μέρος της συζήτησης αφορούσε και τη δικαστική αρμοδιότητα επί των Επισκόπων μιας Αυτόνομης Εκκλησίας. Το ερώτημα τέθηκε ήδη το 2015, χωρίς όμως να υπάρξει τότε ειδική ρύθμιση, με αποτέλεσμα να επανέλθει κατά τις εργασίες της Συνόδου της Κρήτης.
Η παρέμβαση του Πατριαρχείου Μόσχας
Ιδιαίτερη συζήτηση προκάλεσε και ο τρόπος επίλυσης πιθανών διαφορών μεταξύ Αυτοκέφαλων Εκκλησιών κατά τη χορήγηση καθεστώτος αυτονομίας.
Σύμφωνα με την εισήγηση, ο εκπρόσωπος του Πατριαρχείου Μόσχας ζήτησε να υπάρξει ειδική πρόβλεψη για τις περιπτώσεις κατά τις οποίες το Οικουμενικό Πατριαρχείο αποτελεί εμπλεκόμενο μέρος.
Παράλληλα, πρότεινε η διατύπωση «κατά τα πανορθοδόξως ισχύοντα» να αντικατασταθεί από αναφορά στην «πανορθόδοξη συναίνεση». Τελικά, η ρωσική αντιπροσωπεία δεν επέμεινε στην πρόταση και διατηρήθηκε η αρχική διατύπωση.
Κατά τον κ. Σμοτσέφσκυ, παρά την έκταση των συζητήσεων, ο βασικός κανονιστικός κορμός του κειμένου που είχε διαμορφωθεί ήδη από το 2009 παρέμεινε ουσιαστικά αμετάβλητος.
Πατριάρχης Κύριλλος: Συμφωνία για το Αυτόνομο, όχι για το Αυτοκέφαλο
Καθοριστική για τη διάκριση μεταξύ των δύο ζητημάτων ήταν η Σύναξη των Προκαθημένων στο Σαμπεζύ τον Ιανουάριο του 2016.
Ο Πατριάρχης Μόσχας κ. Κύριλλος αναγνώρισε τότε ότι είχε επιτευχθεί συμφωνία για το θέμα του Αυτονόμου, διευκρινίζοντας ταυτόχρονα: «Επί του θέματος του Αυτοκεφάλου δεν υπάρχει συμφωνία».
Με τον τρόπο αυτό, όπως ανέφερε ο εισηγητής, αποτυπώθηκε η διαφορετική πορεία των δύο θεμάτων. Το Αυτόνομο συμπεριλήφθηκε τελικά στα έξι θέματα που επρόκειτο να εξεταστούν από την Αγία και Μεγάλη Σύνοδο, ενώ το ζήτημα του Αυτοκεφάλου δεν ακολούθησε την ίδια πορεία.
Οι αλλαγές που έγιναν στην Κρήτη
Το κείμενο για το Αυτόνομο εξετάστηκε το πρωί της 22ας Ιουνίου 2016, κατά την έκτη συνεδρία της Αγίας και Μεγάλης Συνόδου.
Η συζήτηση επικεντρώθηκε, μεταξύ άλλων, στην προστασία των υφιστάμενων εκκλησιαστικών καθεστώτων, στις κανονικές προϋποθέσεις για τη χορήγηση αυτονομίας, στη δικαστική αρμοδιότητα επί των Επισκόπων και στη σχέση μεταξύ Διασποράς και ιεραποστολής.
Ιδιαίτερη αναφορά έγινε στη στάση της Εκκλησίας της Ελλάδος, η οποία κατέθεσε δύο τροποποιητικές προτάσεις. Η μία αφορούσε την προστασία του ιδιαίτερου καθεστώτος των Μητροπόλεων των Νέων Χωρών.
Η συγκεκριμένη πρόταση δεν ενσωματώθηκε τελικά στο κείμενο, καθώς, σύμφωνα με την εισήγηση, ο Οικουμενικός Πατριάρχης διαβεβαίωσε ενώπιον της Συνόδου ότι ούτε είχε εξετάσει ούτε επρόκειτο να επιδιώξει μεταβολή του καθεστώτος τους ή παραχώρηση αυτονομίας στις Νέες Χώρες.
Δύο ουσιαστικές προσθήκες ενσωματώθηκαν τελικά στο συνοδικό κείμενο. Στις «εκκλησιαστικές και ποιμαντικές προϋποθέσεις» για την παραχώρηση Αυτονόμου προστέθηκαν, έπειτα από παρέμβαση του Μητροπολίτη Προικοννήσου Ιωσήφ, και οι «κανονικές» προϋποθέσεις.
Η δεύτερη αλλαγή αφορούσε τη δικαστική αρμοδιότητα. Η διατύπωση ότι οι Επίσκοποι της Αυτόνομης Εκκλησίας «εκλέγονται και καθίστανται» από το αρμόδιο εκκλησιαστικό όργανό της συμπληρώθηκε με το «κρίνονται». Με αυτόν τον τρόπο δόθηκε ρητή κανονική απάντηση σε ένα ζήτημα που είχε παραμείνει ανοικτό από το 2015.
Η περίπτωση της Αυτόνομης Εκκλησίας της Ιαπωνίας
Στην εισήγηση έγινε αναφορά και στην Αυτόνομη Ορθόδοξη Εκκλησία της Ιαπωνίας, η οποία υπάγεται στο Πατριαρχείο Μόσχας, με αφορμή τη συζήτηση για τη Διασπορά.
Ο τότε Αρχιεπίσκοπος Αλβανίας Αναστάσιος είχε επισημάνει ότι, κατά την άποψή του, «η Εκκλησία της Ιαπωνίας δεν είναι Διασπορά», θέτοντας το ζήτημα της διάκρισης μεταξύ μιας μεταναστευτικής εκκλησιαστικής κοινότητας και μιας κατά τόπον Εκκλησίας με γηγενή στελέχη και τοπική γλώσσα.
Η συζήτηση ανέδειξε ευρύτερα ζητήματα σχετικά με την ιεραποστολή, την κανονική δικαιοδοσία και την αποφυγή παράλληλων εκκλησιαστικών δομών, χωρίς ωστόσο να οδηγήσει σε αλλαγή της σχετικής παραγράφου.
Αυτονομία και Αυτοκεφαλία ως τρόποι εκκλησιαστικής κοινωνίας
Στην εκκλησιολογική αποτίμησή του, ο κ. Σμοτσέφσκυ υπογράμμισε τη διαφορετική λειτουργία του Αυτοκεφάλου και του Αυτονόμου.
Το Αυτοκέφαλο, όπως ανέφερε, δεν θα πρέπει να νοείται ως ανεξαρτησία μιας Εκκλησίας από τις υπόλοιπες, αλλά ως ιδιαίτερος τρόπος υπάρξεως των κατά τόπους Ορθόδοξων Εκκλησιών σε πλήρη κανονική και ευχαριστιακή κοινωνία.
Αντίστοιχα, το Αυτόνομο αποτελεί τρόπο οργάνωσης ενός τμήματος μιας Αυτοκέφαλης Εκκλησίας, στο οποίο αναγνωρίζεται συγκεκριμένος βαθμός διοικητικής αυτοτέλειας, ενώ διατηρείται η κανονική αναφορά στη Μητέρα Εκκλησία.
Δέκα χρόνια μετά τη Σύνοδο της Κρήτης, σύμφωνα με τον εισηγητή, το βασικό κριτήριο παραμένει εκκλησιολογικό: η αυτονομία δεν δικαιώνεται απλώς επειδή παρέχει μεγαλύτερη διοικητική ευχέρεια, αλλά όταν ενισχύει τη συνοδική ζωή και διαφυλάσσει την κοινωνία με τη Μητέρα Εκκλησία και, μέσω αυτής, με το σύνολο της Ορθόδοξης Εκκλησίας.
Παράλληλα, ο κ. Σμοτσέφσκυ επισήμανε ότι για την ιστορική αποτίμηση του κειμένου πρέπει να γίνεται διάκριση ανάμεσα στην προσυνοδική συμφωνία των αντιπροσωπειών, στην έγκρισή του από τη Σύνοδο της Κρήτης –στην οποία δεν συμμετείχαν τέσσερις Αυτοκέφαλες Εκκλησίες– και στη μεταγενέστερη πρόσληψη των αποφάσεών της από την Ορθόδοξη Εκκλησία.
Φωτό: Νίκος Παπαχρήστου
Διαβάστε ολόκληρη την ομιλία πατώντας τον σύνδεσμο ΕΔΩ














