Από τον ΙΑΣΟΝΑ ΤΣΟΛΗ*
Χιλιάδες προσκυνητές από τη Βόρεια Ελλάδα, αλλά και από κάθε γωνιά της χώρας, συρρέουν κάθε χρόνο στον Άγιο Μάμα Χαλκιδικής, όπου πραγματοποιείται ένα από τα μεγαλύτερα θρησκευτικά πανηγύρια της Ελλάδας. Το χωριό, που έχει συνδέσει το όνομά του με τον θαυματουργό Αγιο Μάμα, μετατρέπεται τις ημέρες της εορτής του -η μνήμη του τιμάται στις 2 Σεπτεμβρίου- σε έναν τόπο όπου η πίστη, η παράδοση και η λαϊκή ζωή συναντώνται με έναν μοναδικό τρόπο.
Από την παραμονή της εορτής, αναβιώνουν έθιμα που μεταφέρονται από γενιά σε γενιά. Η ιστορία του ναού και η απαρχή της λατρείας του Αγίου Μάμαντος στην περιοχή συνδέονται με μια παλιά τοπική παράδοση. Η ακριβής τοποθεσία όπου ανεγέρθηκε ο πρώτος ναός δεν τεκμηριώνεται από γραπτές πηγές, ωστόσο η αφήγηση έχει διασωθεί μέσα στους αιώνες από την προφορική παράδοση των κατοίκων. Σύμφωνα με αυτήν, μοναχοί από το μετόχι της Ιεράς Μονής Μεγίστης Λαύρας του Αγίου Όρους παρατηρούσαν για ημέρες ένα παράξενο φως να αναδύεται μέσα από τη θάλασσα. Το φαινόμενο επαναλαμβανόταν και προκαλούσε την απορία και το δέος τους. Αποφάσισαν τότε να πλησιάσουν και να ερευνήσουν την περιοχή. Όταν μπήκαν στο νερό, διαπίστωσαν με έκπληξη πως το φως προερχόταν από μια εικόνα. Ήταν η εικόνα του Αγίου Μάμαντος, την οποία ανέσυραν από τη θάλασσα με ιδιαίτερη ευλάβεια. Την τοποθέτησαν σε έναν αραμπά, την ξύλινη άμαξα της εποχής, και ξεκίνησαν να τη μεταφέρουν προς το εσωτερικό της περιοχής, αναζητώντας τον τόπο όπου θα μπορούσε να ανεγερθεί ένας ναός αφιερωμένος στον Άγιο. Κάποια στιγμή, όμως, τα ζώα που έσερναν την άμαξα σταμάτησαν απότομα. Παρά τις προσπάθειες των μοναχών, δεν συνέχισαν την πορεία τους. Το γεγονός θεωρήθηκε θεϊκό σημάδι. Εκεί, σύμφωνα με την παράδοση, αποφασίστηκε να ανεγερθεί ένα μικρό ξωκλήσι. Γύρω από αυτόν τον τόπο αναπτύχθηκε σταδιακά ο οικισμός, ο οποίος πήρε το όνομα του Αγίου.
Η εορτή του Αγίου συνδέθηκε από νωρίς με ένα μεγάλο εμπορικό πανηγύρι, το οποίο εξελίχθηκε σε έναν από τους σημαντικότερους θεσμούς της περιοχής. Με Βασιλικό Διάταγμα του 1932 καθορίστηκε επίσημα η διάρκεια της εμποροπανήγυρης από τις 29 Αυγούστου έως και τις 4 Σεπτεμβρίου. Η μετατροπή του εορτασμού του Αγίου σε έναν τόσο μεγάλο θεσμό, με προσέλευση χιλιάδων προσκυνητών και επισκεπτών κάθε χρόνο, έχει τη δική της ματωμένη ιστορία, βαμμένη με το αίμα των Ελλήνων που αγωνίζονταν για την ανεξαρτησία τους από τον οθωμανικό ζυγό.
Η ΜΑΧΗ ΤΩΝ ΕΛΩΝ
«Εκεί που υπήρχε το παλιό παρεκκλήσι, στα χρόνια της Τουρκοκρατίας, έγινε η γνωστή Μάχη των Ελών (σ.σ. Αύγουστος 1821). Τότε, οι Οθωμανοί δεν επέτρεπαν τις συγκεντρώσεις, παρά μόνο στις γιορτές των Αγίων. Έτσι οι Έλληνες χρησιμοποίησαν τη γιορτή του Αγίου Μάμαντα, που είχε έναν μήνα διαφορά από τη μάχη, για να έρχονται να τελούν τα μνημόσυνα των συγγενών τους», εξηγεί στην «Ορθόδοξη Αλήθεια» ο αρχιμανδρίτης π. Δωρόθεος Λαζόπουλος, επί 47 χρόνια προϊστάμενος του ναού. «Επειδή έρχονταν κάθε χρόνο, ξεκίνησε ανταλλαγή προϊόντων μεταξύ τους, η επονομαζόμενη «τράμπα». Στη συνέχεια, καθώς είχε αναπτυχθεί η κτηνοτροφία, άρχισε η αγοραπωλησία ζώων μεταξύ τους και έτσι καθιερώθηκε ως ζωοπανήγυρις. Και αργότερα, βλέποντας την κοσμοσυρροή οι έμποροι έφερναν την πραμάτεια τους και έτσι μετατράπηκε από ζωοπανήγυρις σε εμποροπανήγυρις. Μετά την απελευθέρωση από τους Τούρκους, η εμποροπανήγυρις επεκτάθηκε σε ημέρες, 3 ημέρες πριν και 3 ημέρες μετά τη γιορτή του Αγίου. Στην πορεία των χρόνων η εμποροπανήγυρη καθιερώθηκε με βασιλικό διάταγμα του 1832 και έτσι υφίσταται μέχρι σήμερα αδιάλειπτα», αναφέρει ο π. Δωρόθεος, ο οποίος έχει υπηρετήσει στον ναό για περίπου μισό αιώνα, όντας ένα ζωντανό κομμάτι της σύγχρονης ιστορίας του.
Φέτος, ανήμερα της εορτής του Αγίου Μάμαντος και μετά το πέρας της πανηγυρικής Θείας Λειτουργίας θα γίνουν τα αποκαλυπτήρια του μνημείου, αφιερωμένου στη μνήμη των θυσιασθέντων στη Μάχη των Ελών που ήταν και η απαρχή για τη σημερινή εμποροπανήγυρη.
Η σχέση του Αγίου Μάμαντος με τη θάλασσα δεν περιορίζεται, όμως, στις τοπικές παραδόσεις. Συνδέεται και με τη θαυμαστή πορεία των λειψάνων του μετά το μαρτύριό του. Σύμφωνα με την εκκλησιαστική παράδοση, οι ειδωλολάτρες έριξαν στη θάλασσα τη λάρνακα του Αγίου. Εκείνη, όμως, αντί να χαθεί στα κύματα, ταξίδεψε με θαυμαστό τρόπο μέχρι τις ακτές της Κύπρου και συγκεκριμένα στη Μόρφου. Εκεί δημιουργήθηκε ένας από τους σημαντικότερους τόπους τιμής του Αγίου. Κατά την περίοδο των Σταυροφοριών, μέρος των λειψάνων του μεταφέρθηκε στη Δύση. Η κάρα του Αγίου Μάμαντος βρίσκεται σήμερα στη Γαλλία, αποτελώντας ακόμη ένα ίχνος της μακραίωνης πορείας της τιμής του από την Ανατολή προς τη Δύση. Από τη Χαλκιδική μέχρι τις Σπέτσες και από τις ακτές της Κύπρου μέχρι τη Γαλλία, η μνήμη του Αγίου Μάμαντος συνεχίζει να ταξιδεύει μέσα στους αιώνες.
Το «κρασόκτιστο» εκκλησάκι στις Σπέτσες και το τάμα του καπετάνιου
Ενα ιδιαίτερο έθιμο αναβιώνει κάθε χρόνο και στις Σπέτσες, όπου ο ναός του Αγίου βρίσκεται πάνω στην παραλία, δίπλα στο λιμάνι. Ο σημερινός ναός χτίστηκε τη δεκαετία του 1950, στο σημείο όπου βρισκόταν ο παλαιότερος ναός, ο οποίος είχε ανεγερθεί περίπου έναν αιώνα νωρίτερα. Μετά τον πανηγυρικό Εσπερινό, οι άμαξες του νησιού περνούν μπροστά από τον ναό και ο ιερέας αγιάζει τα άλογα και τους αμαξηλάτες. Πρόκειται για ένα έθιμο που συνδέεται με τον ίδιο τον Άγιο Μάμα, ο οποίος τιμάται ως προστάτης των ζώων και των ποιμένων. Και όταν πέσει το σκοτάδι, η θάλασσα μπροστά από την εκκλησία γεμίζει μικρά φωτεινά καραβάκια. Παιδιά κάθε ηλικίας αφήνουν στο νερό μικρά καραβάκια με αναμμένα κεριά, δημιουργώντας ένα θέαμα που κάθε χρόνο συγκινεί κατοίκους και επισκέπτες. Πίσω από το έθιμο βρίσκεται μια παλιά ιστορία, που οι Σπετσιώτες συνδέουν με ένα θαυμαστό περιστατικό του 1850.
Εκείνη τη χρονιά, ένας Σπετσιώτης καπετάνιος μετέφερε μούστο προς τις Σπέτσες, όταν το πλοίο του βρέθηκε αντιμέτωπο με σφοδρή κακοκαιρία στο στενό της Ερμιονίδας. Μέσα στην αγωνία του, προσευχήθηκε σε έναν άγνωστο άγιο και υποσχέθηκε πως, εφόσον σωθεί, θα ανεγείρει έναν ναό στη μνήμη του. Η θάλασσα ηρέμησε και το πλοίο έφτασε με ασφάλεια στο νησί. Όταν ο καπετάνιος αναζήτησε ποιος άγιος γιορτάζει στις 2 Σεπτεμβρίου, έμαθε πως ήταν ο Άγιος Μάμας. Τότε εκπλήρωσε το τάμα του. Ανήγειρε το πρώτο εκκλησάκι προς τιμήν του Αγίου και, σύμφωνα με την παράδοση, χρησιμοποίησε κρασί αντί για νερό στην παρασκευή του κονιάματος. Έτσι γεννήθηκε η ονομασία «κρασόκτιστη» εκκλησία. Ο ίδιος ζήτησε ακόμη να αγιογραφηθεί εικόνα στην οποία θα απεικονίζονται ο Άγιος Νικόλαος, ο Άγιος Μάμας και το πλοίο που σώθηκε από την καταιγίδα. Η εικόνα αυτή διασώζεται μέχρι σήμερα.
*Αναδημοσίευση από την εφημερίδα “Ορθόδοξη Αλήθεια”
