Από τον ΣΩΤΗΡΗ ΛΕΤΣΙΟ*
Αντιμέτωποι με μια ξεχωριστή πολιτιστική και πνευματική εμπειρία θα βρεθούν όσοι επισκεφτούν την έκθεση του καταξιωμένου αγιογράφου κ. Κωνσταντίνου Ξενόπουλου: «Το Άγιον Όρος του Κωνσταντίνου Ξενόπουλου -Μια βιωματική προσέγγιση στο Περιβόλι της Παναγίας», η οποία παρουσιάζεται στην Αγιορείτικη Εστία στην Θεσσαλονίκη έως τις 3 Οκτωβρίου. Στα έργα του αποτυπώνονται σκηνές από την καθημερινή ζωή της αγιορείτικης Πολιτείας και η αρχιτεκτονική αρτιότητα των μοναστηριών, ενώ στις επιμέρους ενότητες της έκθεσης παρουσιάζονται διακονήματα, αντίγραφα τοιχογραφιών του 13ου και 14ου αιώνα από το Πρωτάτο στις Καρυές, ναζαρηνά αντίγραφα όπως και αντίγραφα μοναχών.
Ο κ. Ξενόπουλος έχει ιστορήσει ναούς και μοναστήρια στην Ελλάδα και στο εξωτερικό (Ιταλία, Ρωσία, Τανζανία, Πολωνία, Ουγγαρία, Τανζανία, Ιορδανία κ.α). Ήδη από το 1984 ο μακαριστός Οικουμενικός Πατριάρχης Δημήτριος του εμπιστεύτηκε την αγιογράφηση εικόνων που δώρισε στις επίσημες περιοδείες του, ενώ από το 1992 ο Οικουμενικός Πατριάρχης κ. Βαρθολομαίος του έχει αναθέσει την αγιογράφηση ναών σε επαρχίες του Οικουμενικού Θρόνου. Από το 2001 συνεργάζεται με το Πατριαρχείο Αλεξανδρείας, του οποίου αγιογράφησε τον πατριαρχικό ναό και στο οποίο διακόσμησε με ψηφιδωτά το νέο πατριαρχικό μέγαρο. Το 1990 ίδρυσε την Καραπιπέρειο Σχολή Βυζαντινής Αγιογραφίας στην Κατερίνη, ενώ επίσης έχει διδάξει τόσο στην Ελλάδα όσο και στο εξωτερικό.
Στη συνέντευξη που παραχώρησε στην «Ορθόδοξη Αλήθεια» ο κ. Ξενόπουλος αναφέρεται στο πώς ξεκίνησε την ενασχόληση με την αγιογραφία, στο τι συνιστά η τέχνη της αγιογραφίας και στη σχέση που έχει αναπτύξει με το Άγιον Όρος, αλλά και για τις γυναίκες αγιογράφους και τον τρόπο που αυτές δημιουργούν στον τομέα αυτό.
Πώς ξεκίνησε η ενασχόλησή σας με την τέχνη της αγιογραφίας; Ηταν η συνειδητοποίηση εκ μέρους σας πως είχατε μια κλίση προς αυτή ή βρεθήκατε κοντά στα κατάλληλα πρόσωπα, κοντά στα οποία καλλιεργήσατε το ταλέντο σας;
Η αγιογραφία μπήκε στη ζωή μου πολύ νωρίς, μέσα από το Άγιον Όρος. Εκεί βρέθηκα σε μια ηλικία που αναζητούσα στήριγμα και προσανατολισμό. Αρχικά με συγκίνησε το βίωμα και όχι η τέχνη ως τέχνη. Στη συνέχεια γνώρισα ανθρώπους που με επηρέασαν βαθιά, όπως ο δάσκαλός μου Βράνος και αργότερα ο πατήρ Δαμασκηνός Ροδάκης. Παρατηρούσα, μελετούσα και προσπαθούσα να μάθω. Δεν αισθάνθηκα ποτέ ότι η αγιογραφία είναι απλώς ένα επάγγελμα. Για μένα ήταν και παραμένει ένας τρόπος ζωής, μια μορφή προσευχής. Το ταλέντο, αν υπήρχε, καλλιεργήθηκε μέσα από τη μαθητεία, τη μελέτη και κυρίως το βίωμα.
Το Αγιο Ορος ως λατρευτικός χώρος ήταν το μέρος που συγκέντρωσε όσο τίποτε άλλο το ενδιαφέρον και την προσοχή σας, ώστε να το αποδώσετε πάνω στον καμβά της ζωγραφικής;
Το Αγιον Ορος δεν είναι για μένα μόνο ένας τόπος. Είναι η πατρίδα της ψυχής μου. Εκεί μεγάλωσα ουσιαστικά, εκεί διαμορφώθηκε ο τρόπος που βλέπω τη ζωή, την πίστη και την τέχνη. Οι μορφές των πατέρων, τα μοναστήρια, οι εικόνες, η προσευχή, οι εμπειρίες που έζησα, όλα αυτά έγιναν κομμάτι του εσωτερικού μου κόσμου. Όταν ζωγραφίζω το Άγιον Όρος, δεν προσπαθώ να αναπαραστήσω έναν τόπο. Προσπαθώ να αποτυπώσω ένα βίωμα. Και αυτό γίνεται ενώ οι εικόνες σχηματίζονται στο μυαλό και αποτυπώνονται στον καμβά χωρίς να μπορώ να εξηγήσω τι είναι αυτό που τις συνέχει. Ίσως γι’ αυτό -και παρά το γεγονός ότι έζησα τη ζωή μου εκτός Αγίου Όρους, έκανα οικογένεια, δίδαξα και εργάστηκα- εξακολουθώ να αισθάνομαι αγιορείτης.
Η αγιογραφία στην πατρίδα μας ποια εξελικτική πορεία ακολουθεί τα τελευταία χρόνια; Υπάρχουν σύγχρονες τάσεις;
Η βυζαντινή αγιογραφία γνωρίζει μεγάλη άνθηση τα τελευταία χρόνια. Υπάρχουν πολλοί νέοι άνθρωποι που ασχολούνται σοβαρά με αυτήν και πολλές σχολές που προσφέρουν αξιόλογη εκπαίδευση. Παράλληλα, βλέπουμε διαφορετικές αναζητήσεις και τάσεις. Αλλοι ακολουθούν πιο πιστά τις παραδοσιακές σχολές, άλλοι αναζητούν νέους τρόπους έκφρασης. Προσωπικά πιστεύω ότι μπορεί κανείς να προχωρήσει δημιουργικά μόνο όταν έχει πρώτα γνωρίσει και σεβαστεί την παράδοση. Οι κανόνες δεν υπάρχουν για να μας περιορίζουν αλλά για να μας διδάσκουν. Από εκεί και πέρα, ο κάθε αγιογράφος καλείται να βρει τη δική του ταυτότητα χωρίς να χάνει την ουσία της εικόνας, που είναι ο προσευχητικός της χαρακτήρας. Και εδώ θέλω να σας αναφέρω πως έχω γνωρίσει σε αυτά τα 45 χρόνια διδασκαλίας χιλιάδες σπουδαστές της αγιογραφίας στην Ελλάδα και το εξωτερικό, μέσα στο πανεπιστήμιο, σε σεμινάρια, στην Καραπιπέρειο Σχολή στην Κατερίνη και αλλού –γνώρισα ανθρώπους που μου ανέφεραν πως είχαν αυτοκτονικές ιδεοληψίες και η τέχνη αυτή τους βοήθησε να τις αποβάλλουν, να ακουμπήσουν σε αυτήν και να συνδεθούν με την πίστη! Και είναι πολύ συγκινητικό και αυθεντικό αυτό το βίωμα μέσω της αγιογραφίας.
Από όλα όσα έχετε δημιουργήσει έως τώρα ποια θεωρείτε τα πιο αγαπημένα σας έργα;
Δυσκολεύομαι να ξεχωρίσω έργα, επειδή το καθένα συνδέεται με μια διαφορετική περίοδο της ζωής μου. Ξεχωριστή θέση έχουν οι μορφές των αγιορειτών πατέρων που γνώρισα προσωπικά και ιδιαίτερα οι συνθέσεις που αφορούν τον Άγιο Παΐσιο. Τον γνώρισα από κοντά και οι μνήμες από εκείνον παραμένουν ζωντανές μέσα μου. Επίσης αγαπώ πολύ τα «νούτικα» έργα μου: έργα που γεννιούνται από το βίωμα, τη μνήμη και τη φαντασία χωρίς να αντιγράφουν κάποιο πρότυπο. Συνήθως αυτά τα έργα τα δημιουργώ για τον εαυτό μου και όχι για κάποια παραγγελία. Μέσα από αυτά βρίσκω ξανά την ηρεμία και τον εσωτερικό μου κόσμο. Στην τρέχουσα έκθεση στην Αγιορειτική Εστία Θεσσαλονίκης θα βρείτε και μια ξεχωριστή ενότητα έργων που αγαπώ πολύ: τους δια Χριστόν σαλούς. Είναι οι μορφές εκείνες που έσπασαν τους κανόνες από την αγάπη τους για τον Θεό. Είναι όλοι τους αληθινοί άνθρωποι που γνώρισα από κοντά και τόλμησα να τους αποτυπώσω μόνο, όταν έσπασα το δεξί μου χέρι αγιογραφώντας στην Ιορδανία μέσα σε ένα ναό. Με δεμένο το δεξί χέρι στον γύψο, πίσω στην Ελλάδα, έπιασα τον εαυτό μου να αγιογραφεί με το αριστερό χωρίς δυσκολία. Ήταν σωτήριο για την ψυχή μου αυτό το βίωμα και μάλιστα οι μορφές που έγιναν σε αυτό το διάστημα δεν έχουν ξαναπαρουσιαστεί στο κοινό.
Ποια είναι αυτά τα στοιχεία που θέλετε να μεταφέρετε στους μαθητές σας;
Πάνω απ’ όλα θέλω να τους μεταφέρω την αγάπη για την τέχνη και τον σεβασμό προς την παράδοση. Δεν προσπαθώ να δημιουργήσω μαθητές που θα ζωγραφίζουν σαν εμένα. Αντίθετα, θεωρώ λάθος να αποκτούν οι μαθητές την τεχνοτροπία του δασκάλου τους. Προσπαθώ να τους διδάξω τις αρχές της βυζαντινής τέχνης, τις σχολές, την μελέτη και την πειθαρχία. Από εκεί και πέρα ο καθένας πρέπει να βρει τον δικό του δρόμο. Θέλω επίσης να καταλάβουν ότι η αγιογραφία δεν είναι μόνο τεχνική. Είναι μια διαδικασία που μπορεί να καλλιεργήσει τον άνθρωπο, να τον βοηθήσει να γνωρίσει καλύτερα τον εαυτό του και να δει τη ζωή με διαφορετικό τρόπο. Αυτό που πρέπει να υπηρετεί ο κάθε αγιογράφος είναι την διπλή δυναμική που έχουν τα έργα της αγιογραφίας. Δεν είναι μόνο το ορόμενον αλλά και το νοούμενον. Και εκεί, στο βάθος αυτό της τέχνης της αγιογραφίας μπορεί ο κάθε ένας να συναντήσει το προσωπικό του καταφύγιο είτε υπηρετώντας την τέχνη είτε καθώς στέκεται μπροστά της και την θωρεί.
Παρακολουθείτε την πορεία των γυναικών αγιογράφων στην Ελλάδα; Πώς κρίνετε τη δουλειά τους;
Βεβαίως και την παρακολουθώ. Στα χρόνια που δίδαξα πέρασαν από τα εργαστήριά μου και τις σχολές μου πολλές γυναίκες με ιδιαίτερο ταλέντο και μεγάλη αγάπη για την αγιογραφία. Πιστεύω ότι στην τέχνη δεν έχει σημασία αν ο δημιουργός είναι άνδρας ή γυναίκα. Αυτό που μετρά είναι η αφοσίωση, η μελέτη και η ειλικρίνεια απέναντι σε αυτό που κάνει. Έχω δει εξαιρετικές γυναίκες αγιογράφους που υπηρετούν την τέχνη με σοβαρότητα, ευαισθησία και υψηλό επίπεδο γνώσεων. Η παρουσία τους έχει συμβάλει σημαντικά στην ανάπτυξη της σύγχρονης αγιογραφίας. Πρόσφατα μάλιστα στην Κατερίνη, στην Αστική Σχολή, έγινε μια υπέροχη και πρωτότυπη έκθεση. Εξέθεσαν τα έργα τους μαθήτριές μου, αποκλειστικά γυναίκες, που έφτιαξαν έργα για το Άγιον Όρος στο οποίο δεν μπορούν όπως γνωρίζετε να βρεθούν με φυσική παρουσία. Ήταν συγκινητικό και μεγαλειώδες να βλέπει κάποιος την αυθεντικότητα του βιώματος που μετέδωσαν τα έργα τους, τον κόπο που κατέβαλαν, την πίστη τους και το ταλέντο τους μέσα από έργα που είχαν σαν θέμα το Περιβόλι της Παναγίας.
Τι ετοιμάζετε για το μέλλον; Θα μπορούσατε να αναφερθείτε σε κάποια από τα σχέδιά σας;
Όσο έχω υγεία, συνεχίζω να ζωγραφίζω. Αυτό είναι το σημαντικότερο σχέδιο. Με ενδιαφέρει να συνεχίσω να δημιουργώ έργα που προέρχονται από τα βιώματα του Αγίου Όρους, από πρόσωπα που γνώρισα και από μνήμες που αισθάνομαι ότι δεν έχουν ακόμη αποτυπωθεί όπως θα ήθελα. Παράλληλα, συνεχίζω να διδάσκω και να μεταφέρω όσα έμαθα όλα αυτά τα χρόνια στις νεότερες γενιές. Δεν με απασχολεί ιδιαίτερα η υστεροφημία. Εκείνο που με ενδιαφέρει είναι να παραμένω δημιουργικός και να συνεχίσω να αγαπώ αυτό που κάνω, όπως το αγάπησα από την πρώτη στιγμή. Επειδή η αγιογραφία, για μένα, δεν είναι απλώς μια τέχνη. Είναι ένας τρόπος να βρίσκω τον εαυτό μου. Θα χαίρομαι πάντα να δοξάζεται ο Θεός και να βλέπουν στην αγιογραφία όσα δεν μπορούν να προσεγγίσουν με την θεολογία οι άνθρωποι. Ή έστω να συμπληρώνεται μέσω της αγιογραφίας η σχέση τους με την Αλήθεια της πίστης.
*Αναδημοσίευση από την εφημερίδα “Ορθόδοξη Αλήθεια”
