Από τον ΓΙΑΝΝΗ ΖΑΝΝΗ*
Στα τέλη του 18ου αιώνα το ρεύμα του Διαφωτισμού επηρεάζει πολλούς Ελληνες διανοουμένους, οι οποίοι θεωρούν ότι τα ευρωπαϊκά αυτά «φώτα», που ήταν όμως φορείς του αγνωστικισμού και της αθεΐας, ήταν απαραίτητα για την αναγέννηση του υπόδουλου Γένους.
Στον αντίποδα είναι οι Φιλοκαλικοί Πατέρες, τους οποίους οι αντίπαλοί τους αποκάλεσαν υποτιμητικά «Κολλυβάδες». Ωστόσο, όπως επισημαίνει ο Μητροπολίτης Ναυπάκτου κ. Ιερόθεος, μια τέτοιας εμβέλειας πνευματική κίνηση δεν μπορεί να κλειστεί μέσα στον χαρακτηρισμό αυτόν. Η σωστή ονομασία είναι Φιλοκαλικοί Πατέρες και το κίνημα της Φιλοκαλικής Αναγεννήσεως που προήλθε από αυτούς, όπως ορθά επισημαίνει ο καθηγητής Γ. Κρουσταλλάκης, είναι η φυσική συνέχεια της Ησυχαστικής κινήσεως του 14ου αιώνα. Οπως υπογραμμίζει ο Γ. Κρουσταλλάκης, η κίνηση αυτή απηχεί μια αντίληψη περί ζωής, ιστορικότητος και κοσμολογικής πραγματικότητος, η οποία είναι διαμετρικά αντίθετη στα λογικοκρατικά σχήματα των νεωτεριστών φιλοσόφων της εποχής εκείνης – αλλά, εν πολλοίς, και της σημερινής. Ετσι, η Φιλοκαλική Αναγέννηση χαρακτηρίζεται δικαίως ως η γνήσια συνέχεια και ανανέωση της ζώσης Πατερικής Παραδόσεως, διά της οποίας, ως τα τελειότερα παιδαγωγικά πρότυπα ζωής, προβάλλονται οι Άγιοι και οι μάρτυρες της Εκκλησίας. Και αυτά τα πρότυπα φωτίζουν την πνευματική πορεία του ανθρώπου και τον αναγεννούν αληθινά, γιατί μόνο αυτά είναι οι ολοκληρωμένες εκείνες προσωπικότητες που ξεχωρίζουν για την ένθεη σοφία και την αγιοπνευματική εμπειρία τους. Ετσι, όπως θα γράψει ο μακαριστός Μητροπολίτης Μαυροβουνίου και Παραθαλασσίας κυρός Αμφιλόχιος, οι Φιλοκαλικοί Πατέρες «ανανέωσαν στη συνείδηση μοναχών και λαϊκών τον θεσμό της πνευματικής πατρότητος ως ευαγγελικού μέσου αγωγής και πνευματικής προόδου μέσα στην Εκκλησία».
Αρχηγέτης της Φιλοκαλικής Αναγέννησης θα πρέπει να θεωρείται ο Αγιος Μακάριος ο Νοταράς, Επίσκοπος Κορίνθου. Ισοστάσιός του είναι ο Oσιος Νήφων ο Χίος, κτήτορας ιερών κοινοβίων στη Σάμο, στην Ικαρία, στην Πάτμο και στη Σκιάθο, όπου το μοναστήρι του Ευαγγελισμού θα έδινε άξια έκγονα και πνευματικούς κληρονόμους μερικές δεκαετίες αργότερα έναν Παπαδιαμάντη και έναν Μωραϊτίδη. Αλλοι σημαντικοί πρωτεργάτες των Κολλυβάδων είναι ο αγιογράφος Παρθένιος Σκούρτος, ο Χριστοφόρος ο Προδρομίτης, ο ιερομόναχος Διονύσιος ο Σιατιστεύς, πνευματικός της Βατοπαιδινής Σκήτης του Αγίου Δημητρίου, και ο υποτακτικός του ιερομόναχος Ιερόθεος, πνευματικός του Αγίου Ορους στο Πρωτάτο, οι ιερομόναχοι Αγάπιος ο Κύπριος και Ιάκωβος ο Πελοποννήσιος, ο ιεροδιάκονος Νεόφυτος Καυσοκαλυβίτης ο εξ Ιουδαίων, ο οποίος υπήρξε και ο πρωτουργός του Κολλυβαδικού Κινήματος.
Αναμφισβήτα, όμως, την πρώτη θέση ανάμεσά τους, μαζί με τον Αγιο Μακάριο, την κατέχουν οι Αγιοι Αθανάσιος ο Πάριος και Νικόδημος ο Αγιορείτης. Του τελευταίου η Εκκλησία τιμά τη μνήμη στις 14 Ιουλίου.
Ανακηρύχθηκε επίσημα Αγιος το 1955 και ήταν, όπως γράφει ο αείμνηστος δάσκαλος, φίλος και συνεργάτης π. Γεώργιος Μεταλληνός, ο «θεολόγος» του Κινήματος των Κολλυβάδων. Ο Μητροπολίτης Ναυπάκτου κ. Ιερόθεος ταυτίζεται απολύτως με την εκτίμηση του π. Γεωργίου Μεταλληνού ότι ο Αγιος Νικόδημος είναι ο θεολογικός νους των Κολλυβάδων και ο θεωρητικός εκφραστής τους. Υπήρξε ο εκφραστής της μυστικής ζωής του Αγίου Ορους, μιας ζωής, όπως επισημαίνει ο Αγιος Ναυπάκτου, η οποία ξεκινά από τους προφήτες και τους Αγίους Αποστόλους, φθάνει στον Αγιο Γρηγόριο τον Παλαμά και από κει στους Κολλυβάδες και ως τις μέρες μας. Και ο Αγιος Νικόδημος, με τις πλούσιες θύραθεν γνώσεις που διέθετε, αλλά πρωτίστως με την αγιοπνευματική σοφία του, εξέφρασε κατά τον αρτιότερο τρόπο τους πνευματικούς αδελφούς του, τους Φιλοκαλικούς Πατέρες, που αγωνίστηκαν να κρατήσουν την ορθόδοξη θεραπευτική μέθοδο της Εκκλησίας μέσω των ιερών μυστηρίων Της, της ασκητικής παραδόσεώς Της και της θεολογίας Της.
Με προτροπή του Αγίου Μακαρίου, ο Αγιος Νικόδημος προχώρησε σε μια επιλογή των χειρογράφων της Φιλοκαλίας, την οποία του είχε εμπιστευτεί ο Επίσκοπος Κορίνθου.
Ο ΟΣΙΟΣ ΝΙΚΟΔΗΜΟΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΕΙ ΩΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΟΣ ΚΑΙ ΠΟΙΜΕΝΑΣ
Στο προοίμιο της εκδόσεως αυτής, όπως αναφέρει ο Γ. Κρουσταλλάκης, προβάλλεται με συστηματικό τρόπο ο θεωρητικός και φιλοσοφικός πυρήνας της παιδαγωγικής του Οσίου και κυρίως οροθετείται το πλαίσιο του «κοσμοειδώλου» και του «ανθρωποειδώλου», εντός του οποίου ο Οσιος Νικόδημος (και μαζί του όλοι οι Νηπτικοί Πατέρες) λειτουργεί ως παιδαγωγός και ποιμένας. Είναι, τονίζει ο Γ. Κρουσταλλάκης, η πεμπτουσία της παιδαγωγικής θεωρίας και λειτουργίας του ως διακριτικού πνευματικού πατέρα, όπως αυτή αναδύεται μέσα από τις σελίδες του έργου του.
Ανάστημα πατερικό, υπογραμμίζει ο π. Γεώργιος, μεγάλος ασκητής – ησυχαστής και δοκιμώτατος συγγραφέας, ο Aγιος Νικόδημος άφησε περί τα 100 ογκώδη συγγράμματα (εντελώς ενδεικτικά θυμίζουμε τον «Αόρατο Πόλεμο», το «Συμβουλευτικό εγχειρίδιο», τα «Πνευματικά γυμνάσματα», τη «Χρηστοήθεια», τα υπομνήματα στις Επιστολές του Αποστόλου Παύλου και στις Επτά Καθολικές Επιστολές, την ερμηνεία των Ασματικών Κανόνων των Δεσποτικών και Θεομητορικών Εορτών… και ο κατάλογος δεν έχει τέλος, «ἐπιλείψει με γὰρ διηγούμενον ὁ χρόνος», για να δανειστώ τα λόγια του Αποστόλου), στα οποία «χωνεύεται» όλη η αγιοπατερική σοφία, ώστε να μπορούμε ανεπιφύλακτα να πούμε ότι όποιος διαβάζει τα έργα του Αγίου Νικοδήμου είναι σαν να έχει μελετήσει όλη την πατερική μας παράδοση.
Η επίδραση των Φιλοκαλικών Πατέρων ήταν τεράστια, κυρίως στις λαϊκές τάξεις, αλλά και μεταξύ των διανοουμένων. Στο έργο τους προέβαλαν, όπως αναφέρει ο Αγιος Ναυπάκτου, την εμπειρική θεολογία της Εκκλησίας, όπως έχει παραδοθεί στα κείμενα των Πατέρων και στους βίους των Αγίων, αντιτάσσοντας στον δυτικό σχολαστικισμό τα εμπειρικά κριτήρια της ορθοδόξου παραδόσεως και τον ησυχαστικό τρόπο ζωής, και αντιπαραθέτοντας «στον δρόμο της αλαζονικής και νοησιαρχικής πολυγνωσίας τον αγιοπατερικό δρόμο της καθαιρόμενης, φωτιζόμενης και θεούμενης χαρισματικά ύπαρξης»· και στους κατά κόσμον σοφούς, αντιπαρέθεσαν τους θεουμένους Αγίους και τους Νεομάρτυρες. Ηταν οι γνήσιοι συνεχιστές και πνευματικοί απόγονοι των μεγάλων Πατέρων και της ησυχαστικής παραδόσεως και συνέδεσαν το δόγμα με το ήθος. Το έργο τους συντέλεσε τα μέγιστα στην ενδυνάμωση της ορθοδόξου παραδόσεως και στην αφύπνιση του Ελληνισμού. Και ο σκοπός στον οποίον απέβλεπαν ήταν η «από πάσης πλευράς πνευματική άνοδος του λαού της εποχής τους, αλλά και η προφύλαξή του από τους δυτικότροπους νεωτερισμούς».
Ο Μητροπολίτης Μαυροβουνίου, Αμφιλόχιος Ράντοβιτς, υπογραμμίζει ότι ένα από τα βασικά χαρακτηριστικά της Φιλοκαλικής Αναγεννήσεως είναι η στροφή στους Αγίους και μάρτυρες ως μοναδικούς παιδαγωγούς και φωτιστές. Και επισημαίνει ότι η ενασχόληση με τους βίους των Αγίων και οι εκδόσεις τους δεν είναι κάτι τυχαίο. Στους διαφωτιστές της Ευρώπης οι Φιλοκαλικοί Πατέρες αντιπαρέθεσαν τους Αγίους και στην κατά κόσμον σοφία την ένθεη γνώση και εμπειρία τους. Προβάλλοντας επομένως τους Αγίους ως μοναδικά πρότυπα για την αληθινή αναγέννηση του ανθρώπου, οι φωτισμένοι αυτοί άνδρες ανανέωσαν στη συνείδηση του λαού και των μοναχών τον θεσμό της πνευματικής πατρότητος ως ευαγγελικού μέσου αγωγής και πνευματικής προόδου μέσα στην Εκκλησία, διότι μόνο οι Αγιοι «αναλαβόντες την Χριστοήθειαν» μπορούν να είναι πραγματικοί Πατέρες και διδάσκαλοι και οδηγοί προς την αλήθεια και την αιώνια ζωή.
Η επίδραση των Κολλυβάδων πέρασε τα σύνορα του Ελληνισμού. Αμεση επίδραση είναι η παρουσία τους στις χώρες της Ρουμανίας. Εμμεση θα μπορούσε να χαρακτηριστεί η μεταφορά του πνεύματος της Φιλοκαλικής Αναγέννησης μέσω των εκδόσεων της Φιλοκαλίας και της διδασκαλίας του Οσίου Παϊσίου Βελιτσκόφσκυ στη Ρουμανία και στη Ρωσία. Οι μαθητές του μετέφεραν το ησυχαστικό πνεύμα με τις εκδόσεις που είχαν γίνει στη Μονή του Νεάμτς. Και όταν πολλοί από αυτούς έγιναν ηγούμενοι σε ρωσικά μοναστήρια, συντέλεσαν τα μέγιστα στην ανάπτυξη του ησυχαστικού μοναχισμού, αφού 103 μονές της Ρωσίας είχαν επηρεαστεί από τη διδασκαλία του Οσίου Παϊσίου, με πρώτη την Οπτινα, στην οποία επρόκειτο να διαλάμψουν τα μεγάλα πνευματικά αναστήματα του 19ου αιώνα, με κορυφαίο τον Αγιο Σεραφείμ του Σαρώφ. Και επρόκειτο να επηρεάσουν τη ρωσική κοινωνία και τον κόσμο της διανόησης, αφού εκεί σύχναζαν θεολόγοι, φιλόσοφοι και λογοτέχνες, όπως ο Αλεξέι Χομιακώφ, ο Νικολάι Γκόγκολ και, κυρίως, ο Τεοντόρ Ντοστογιέφσκι. Αλλά, για να επανέλθουμε στην Ελλάδα, και τα μοναστήρια του Αιγαίου Πελάγους διαδραμάτισαν τον ίδιο ρόλο με την Οπτινα στη Ρωσία. Την επίδραση των Κολλυβάδων δέχθηκαν οι δυο Αλέξανδροι, Παπαδιαμάντης και Μωραϊτίδης, παρόμοια με εκείνη που δέχθηκαν ο Ντοστογιέφσκι και ο Γκόγκολ.
Οι Αγιοι Φιλοκαλικοί Πατέρες ήταν κατ’ ουσίαν οι μεγαλύτεροι από όλους τους διδασκάλους του Γένους. Ηταν εκείνοι που κράτησαν ζωντανή την ορθόδοξη παράδοση, κύριο χαρακτηριστικό της ιδιοπροσωπίας του Γένους μας, και φώτισαν τον υπόδουλο λαό με το φως της θεοσέβειας. Και ο Θεός τούς στεφάνωσε επαξίως.
Ο ΘΕΟΣ ΤΙΜΗΣΕ ΤΑ ΛΕΙΨΑΝΑ ΤΟΥΣ ΜΕ ΕΥΩΔΙΑ
Ο ιερομόναχος Ισίδωρος Κυριακόπουλος αναφέρει στα «Ικαριακά» ότι τα λείψανα των περισσοτέρων από αυτούς «ὁ Θεός ἐτίμησεν μέ εὐωδία», ως απόδειξη της ορθής διδασκαλίας τους και της αγίας βιοτής τους: «Πανταχοῦ, ἔνθα οὗτοι κατῴκησαν, παρέσχον μαρτυρία τῆς ἁγιορειτικῆς ἀρετῆς καί πολλούς διά τῆς ἐνθέου αὐτῶν ἀναστροφῆς πρός τόν Χριστόν ἐχειραγώγησαν, ἀπό τῆς αἰχμαλωσίας τοῦ σατανά ἀπαλλάξαντες. Ἀλλ’ οὐδέ ἄγνωστον τυγχάνει ὅτι πάντες ἐμαρτυρήθησαν ἐκ τοῦ οὐρανοῦ διά τῆς εὐωδίας τῶν ἱερῶν αὐτῶν λειψάνων καί διά σημείων ὑπερφυῶν, διότι ὁ μέν βίος αὐτῶν ἦν θεοφιλής, ὁ δέ ζῆλος ἅγιος».
Σε καιρούς αποστασίας και συγχύσεως, όπως ο τωρινός, ο λόγος των Αγίων Πατέρων καθίσταται ένας φωτεινός οδηγητικός φάρος που στηρίζει και παρηγορεί τον λαό του Θεού.
*Αναδημοσίευση από την εφημερίδα “Ορθόδοξη Αλήθεια”
